장음표시 사용
101쪽
duos rectos angulos habeat.prior modus appetibili quoq,
Parere aUtem quodam modo rationi Irrationalem hanc partem,aamonitio & omnis Increpatio dc cohortatio indicat. Part1cipem esse rationis appetibi Cm ςη ςD P
102쪽
' in 'ii ' Pςrturbationii dominio,amicos conatasiubre Quod si dicendum est hanc quoque partem rationem habere, duplex ό e Ut CZ Vin rationem tab t altera enim propriὸ & in se eam habebit: alte
no sepi neq; propria baebet rationena alteri,s sapienti obtemperat,esi ciue rationem l bri se sub11cit. atq, ita in hoc rationalis: in 1llo irration lis videtur. Hac de caad Aristoteleg - oriuς cum ea prorsus cst 1 rionali S, unxi quomodoq; ab ea dimerret, explicautimurizrationa11 applIcat, quaq, cum ea conuementia habeat, ostencis,ita inquiens si auter oportet dra in quoq; pari: habere ratione Iid in. si propterda st natura eius ea est,ut rationi obtemnere id esta eam Irrat IODRlCm aliquIS di a neq; inter prorsus irrationales constituenda existunetiduta nc erat ea quae ratione praedita est altera pr1mo & per se,utpote in se rat1ong habens: altera secundo per aliud,qu1ppe quae aliunde ratione acceperit,& perinde, ac si quis Prudentra' proprii Patru Dbtemperet. rat1Ο enam mvnoquoq; nostru prudentis patr1s loca obcinet, qate an1mal, & v i 1Uae 1eu Lensiuae ammae facultac tanῆ puerulo prudentia carenti praeest,at e Imperat opo tet Fen1m ut rat1o & 1psia sobria sit ne perturbationibus assent1eDs m malum al1Quod trahatur Sc ita exerceat sub se positas facultates inq; instituat,ut ne ipsi amplius resistere,aduersar1q; audeant
Vini: quoque secundum hanc differentiam distinguitur nam alias ex
Qu1a non per se animarum seu Uitam d1stinctione fecit,sed ob virtutes de qu1bus dicere oro posuerat nunc posteasi tres esse in nobis vitas,facultates definiuit, ad dicendum de U1rtutibuς sermone deflexit,1uxta diuisione hanc bipartita facultat1s rational15. Druid1tur enim,1nuu1t et a virtus siecundum hanC harum duarum partium d1iferentiam, ut aliae sint intelleλuar, quas δεα νοητι dis vocat,quae In parte ex se ratione habente exastunt cu1usmod1 sint sap1etia perspicaciaci prudentia,ahae autem morales:Vt liberalitas & temperantia,& caetera: Omnes quaecunque a ra 'x1one constituuntur,cum motus M aPpctationes med1ae facultacis ' castigat, ac moderatur ' ouae morales et1a Icc1rco dicuntur,quia eXercitatione & more id est asstuetudine acquiri COsueuerunt.
Cum en1m de moribus loquimur,non sap1entem aut perspicacem, sed mansuet Um,atat temperantem aliquem dicimus.
V1rtutes morales esse has quaS modo dix1t,ex commun1 opinione cofirmat. Cum enim de aliquo hom1ne,qualis moribus si Consideramus, volumusq; eum laudaremon dicimus esse sapientatem aut perspicacem,sed mansuetum aut temperantem. qua de causa P quia sapientia & perspicacia d1CUlma comParatur: mansuetudo autem Ec temperatia ex assuetudine & exercitatione est stit. Est autem prima rationis in irascibili exequutio appetitiones eius sub imperio suo stibilitatuentis, sib1que obtemperantes reddentis. Temperancia autem an concupiscib1lsicum etiam ipsi a ratione composita conuenientem accipit moderationem. . ' V
Laudamus et1am sapientem ex habitu:habitus Vero laudab1les virtutes appellam US.
Sap1ent1am,inquit,etiam iPsam esse Virtutem ex eo patet,quod ex habitu sapiens laui-dabiles enim habitus V1rtuteS nomὶnamuS.Vt perspa uiam etiam illud sit iapient1am, prudentiam ct persp1caciam ex communi opinione V1rtutes esse οῦ possimusque de unaquaque ipsiarum ua ratioeinis1 Cap1ent1a habituS est laudao1lis:at laudabilis habitus Virtus est est igitur virtus sapietaa. sim1l 1 modo de perspicacia & prudent1a faciendum. ς
103쪽
Aristotelis Stagiritae morali iam
OBER SE UNDVS. Aspasio,alij incerto auctori ascribunt.
Ioanne Bernardo Felicitis interprete. De Oiluctione uirtutis intellecti Maacmoridis. Map.
Vm duplex igitur virtus si quemadmodum diximus
104쪽
nem prope accedit,doctrina quodammodo est. Intςllςctivas igitur Virtutes ex diseiplina e par,ri iam patet.Morales vero plerunque a more Sc gerier vi nςm habent Sc incrementum . nam si eum intemperantibus consuetudinem habeant homines,inῖς Perantes si Cum iustis, iusti:si eum sos cibus fortes etiam ipsi efficiuntur .prudentia tamen α rectZ eius ratio eas sine dubio perficit qua, eae consuetudine ut plurimum existere,illud argumento est , quod multi fiant qui quani,1s reehcim rationem cognorint, non possunt tamen bona agere a Voluptatibus Vel doloribus superati idquo propterea euenit, quia bene agendo minime assueverunt V N D E etia nomen habuit parua itimore immutacione facta I nam a more dc assuetudine quod Graeci Vocant,parua immuta tione facta κθος dicitur, quod mores significat: Vnde iis m,id est morales virtutes appellantur. ib estque εθος,id est mos dc assuetudo operatio ipsa ηρος vero, Id est mores, qualitas, quae ex opera- ne Φ affectuosis animae partis comparatur:hoc est striis, atque Opus moris : in anima hac irrationali,quae tamen possit rationi parere.
Ex quo etiam patet, nullam ex moralibus virtutibus natura nobis in generata. nihil enim ex iis,qUae natura fiunt,assilescere aliter potest.ut lapis, cum natura deorsum feratur,nUqUam sursum ferri asstiescet: neq; si m1lies qu1spia eum starim proiiciedo velit assuefacere . neq; ignis deorsum ferri, neq; aliud quippiam aliter quam natura coparatum sit,Vnquam assuescet. neq; Igittar natura, neq; p raeter natura Virtutes hae in nobis 1nstanti sed cum idonei ad ipsas suscipiendas natura simus,assuetudine perfic1mur.
Quoniam assuetudine comparari virtutes has consta&hinc esse manifestum, inquit, nullam ex moralibus v1rtutibus natura in nobiS acquiri. quod Vt clarius pateat, quot modis natura aliquid dicatur esse, distinguendam est.vno modo natura ea fieri dicuntur, quae ab ortu Conaenita alicui, atque insita natura siuit ut lapidi deorsum,igni sursum ferri:altero modo, quae congenita quidem non sunt, post quoddam tempus tamCn Vt plurimum euenire consueuerunt, nullo a nobas studio neque ex assuetudine,neque ex doctrina adhibito: cuiusmodi dentium de barbae productio est. Tertio modo 1d natura d1c1tur, citius capace S natura sumuS:atque ita Contraria e1dem contingere natura dicentur: ut morbus de sanitas,eidem ad suscipienda ea Idoneo corpori. Quarto modo ea du effici natura dicimus,ad quae suscipieda paratum magis a natura aliquid est: tuo modo sanitas natura esse vicitur propterea quod natura corpus magis ad sanitatem quam ad morbum suscipiendum constituit: sim1li modo etiam virtuS magis secundum naturam quam V1tium,& bonum omnino magis secundum naturam quam malum esse dicitur. Cum tot modis dicatur id quod est nataturasen primo significato sumptu hic videtur, sicut ex subiecto exeplo colligimus . lapidem enim deorsum ferri natura,inquit,ac propterea assuescere aliter non posse:Virtus Vero neque hoc, neq; secundo modo,ut dentes & barba,nullo nostro studio, sed ex assuetudine de doctrina acquiritur: ut de tertio modo, de maxime quarto secundum naturam sit.nam & idonei ad suscipiendam virtutem de vitium natura sumuSr& magis tamen parati,instructique ad virtute,quam ad vitiu . Vnde Inquit, neque natura,neque preter naturam Virtutes has in nobis acquiri, in quarto significato so secundum naturam accipienS. ΠΟΠ comparari autem natura a nobis virtutem,1ta ut ab ortu cogenita nobis amoueri amplius non possit, inde perspicuum est quὀd nihil ex iis quae ita natura m- sunt,as1uescere aliter Praeter naturam potest lapis enam cum grauis sit, deorsumque feratur,nunquam ita assuesceret,ut astendere sursum posset quemadmodum neque ignis,ut deorsum delabe
Tetur at homines Praui S moribu S Vtentes,praui,Virtutisq; expertes evadunt. adde quddsimul neque secundum naturam,neque praeter naturam V1rtutes esse eodem argumento ostendit, ' neque erum quae natura insunt al1cui, immutari assuetudine al1ter positant: mores autem alia aliter af suetud1ne efficiunturinatura igitur esse minime queunt,neque quae praeter naturam sent,assueta dine possunt comparari,iapis enim siursum ferri nunquam assuescet: at morales virtutes assuetudine Comparantur praeter naturam igitur non sunt.
. Praeterea eorum quae natUra nobIS etrenturitiaculiates prius accipimus,
cieinde reddimus operationes: id quod in sensibus persp1cusi est: non enim ex eo quod saepe vel vidImus,vel audiuimias,sensus & v1dendi & aud1endi
accepimus: sed econtrario habetes Vsi sumus, & non habuimus postquam usi sumus. se a vultates accipImUS, Vbi prIus fuerimia operati: quemadmo dum
105쪽
dcim etiam in aliis artibus. res enim ubi didicerimus, facere Oportet,ea faciendo disc1mus .ssicut en1m aedificando aedificatores,cithara cane do citha roedi essiciuntur: ita quoque iusta agendo itasti, temperantia temperantes,
fortia fortes euadimUS. -- c Non acquiri natur1 v1rtutes,hac quoque ratione dem onstrat nat rum facultates & potentias prius quam Operationes accip1muS-M MM p p . ducimus facultates autem hic hab1tus M aptitudines appellat, ς in Omnibus qu n xur
anticapare consueuerunt non enim ex eo RuddisPe intum fuer1nau v1m1nspic1ed1 α s. sed eam prius habentes,deinde eius fungImur operaisone nam antequam facultatem Videndi ha 1obeat videt nemo eodem modo in alias senssibus, prius habeamus facultates necesse est,quam exercere earum operat1ones possimus.Ιn V1Ttut1bUS VCTO contra habitus ex Operat1onibus compara mus.quemadmodum et1am in artibUs,quae natura minim C sunt Non sunt 1g1tur virtutes natura. In umuersum enim ' qaae naturὲ m1nime facimus, sed do & disciplina solemus acqu1rere, ea iaciendo discimus:assuescendo enim habitu coparamus It aedificando aedificanes arte, rusta a gendo iustitiam:& taeteras virtutes simili modo. Quare essicat natura V1rtutes minam e sint
Huic rei attinatur 13 quod in ciuitatibus fieri consueuit. legum latores enim ciues assuefaciendo bonos reddunt: haec tu e est Vmuscu1usque legumlatoris voluntas. qui vero id bene non essicIUnt,peccant. atque in noc Dona es, respublica a mala differt.
Alia ad id om probandum confirmatione utitur,ab optimis leguM l roribus sempta : quorum
OSCiQm est ut assidetaciendo ciues suos probos efficiλ t. nam nulla OPIS effer assuetume,sivi tus elataodi esset,ut natari compaeraretur. haec aetatem est unita cinisqae legitin Iatoris voluntas, idque propositum,ut assuefaciant in has ciues, ex quorum diutina eXer Ital1One v1rtutum hab1 tus consequantur. qui vero id recte non faciunt, id est,iaude dagnas operat1ombus ciues non in stituunt,peccant,fineque frustrantur suo- . . .
Accedit quod ex usdem dc per eade omn1s Virtus & acqUITItUr, cΟΓ-riampitur.simili modo etiam ars: ex eo enim quod cithara pulsant, & boni& mali cithar1stie evadunt. eadem ratione qUoque aedificatores, Sc aeliqUI Omnes. nam ex eo Quod aedificant bene,boni: ex eo quod male, mali essitacΙUtur n111 enim ita esset nullo opus esset doctore , sed omnes vel boni fi rent vel mali. Ita igitur in virtutibus quoque est. agendo enim quae ad comercia hominum spectat alii iusti alii in1ussi essicimur: agendo quae in terribil1bus rebus consistunt,assuescendoque vel cofidere Vel timeI e, alii se s,abJ ignaui euadIm Us. pari modo In HS qciae a G. cupiditates dc Iras pert1
bo dica ex simil1bus operationibus hab1tus fiunt.Vnde Operatione S qua litate quadam praeditas oportet reddere, qUippe cum ex earum differen HS habItus qUoque conseqUantur. non igitur partam refert,sicne an sc ta tim ab adolescentia consuescat aliqu1s: sed qUamplur1mum : Immo tollimra eo penItus consistit.
Sequens hoc argumentum in principio quidem ad 1deni hoc Confirmandum facit, quod ir- utes moraleS natura minime stitissensim tamen in alteram quaestionem deducit quaerit enim de-nceps quaenam sint virtutes,bona que act1one frid quod ex verbis ipsis cognoscere facile pocerinus.sed prius quae differentia sit,cum inquit ex iisdemJ& fper eademJ considerandum videtur. pel enim Vt idem Vtrisque his vocibus significet,ita dixit: vel quia fortasse cum sex itidem J dicinus,no solum id intelligere possumus,quc,d per easdem operationes,Virtutes & fiant,& cm rumpantur:Verumetiam illud,quod eadem initia habeant,licet per eadem minime acquirantur. I D ut planius hoc explicaret,ambiguitatemq; tolleret, cum Prius ex iisdem Jposuisset, per eadem 3
106쪽
etiam subiunxit.cum vero nquit, Per easdem operationes Virtutem Omne de acquiri Se corrum pi,easdem genere accipiendum est quippe cum & bonae Pr u OPeraciones circa voluptatem eaedem genere sicit DecIe autem diuerta ex bonisquo tςmperantia, ex Prauis intemperantia eYi fidit, simili modo in aliis virtutibus . Progreditur elim ab artibus: CX ΟPeratione enim quae ea dem genere est,& boni de mala citharistis evadunt.si bene assitaescant,boni:si male,mali. Idem in aliis artibus contingit.Ita autem ratio Colligitur:quod Qx iisdem & fit & corrumpitur,natura mi nime est: virtutes autem huiusmodi sunt non sunt igitur natur Virtutes : ex iasdem enim ope έκ γ των tutionibus Se existunt de corrupuntur,id est non fiunt,neq; omnino CXistunt. corrumpi enim hic αυτ oiae non ita sumit,ut virtutes iam exastere ostendat,sζd Vt non esse,neque effici eas significet. Item,si γινομένα, O virtutes quemadmodum artes, ex iisdem dc per eadem dc fiunt dc corrumpuntur artes autem Per γuoinoia soperationes acquisitae,natura minime suntmeqi Virtutes natura acquiretur: quJPpe qua: per OpC- octolos ,-bia rationes etiam ipse existant. si igitur natura non sunt Virtutes, sed ex assuetudine comparantur, jάi, ', operationes qualitate aliqua praeditas reddamus necesse est id est vel bonas vel malas efficiamus. Quod uirtus es excessu Cr defecita corrumpatur,ad mediocres αυις mi T inclinans operationes. cap. II. Tius άρχ
Voniam igitur praesens tractatio non est speculationis causa, quem - ου Μωήτω admodum aliae: non enim fit,ut cognoscamus quid sit virtus, sed ut
boni effficiamur: alioqui nulla eius esset utilitas necesse est, ut de actionibus,quomodo agendae sint, consideremus: ' quippe cum in eis sita vis sit, ut habitus quoque praediti qualitate quadam reddantur, sicuti ατο,
omnes sere d1sputationes in philosophia,excepta morali de ciuili,contemplationi soli vacat. moralCm vero,non Vt cognoscamus rationes,addiscimus,sed ut boni effic1amur de actione enim PVirtutum Propositum eius primum est, secundum de speculatione . ideo necessarium esse,inquit, γGῆς G i ς Vt habitus consideremus habitus autem appellat virtutes de vitia: atque ita progrediens in aliam εἱ quaestionem descendit,ac quales actiones eligendae sint,quaer1r,atque ita inquit:
Agere igitur secundum rectam rationem commune est,& in praesentia ita sumatur: dicetur autem postea de ipso, dc quid sit recta ratio , de quo modo ad alias virtutes sese habeat.
Agere secundum rectam rationem commune est,actionibus videlicet & operationibus qui bus est assuescendum ut intelligamus eas actiones esse eligendas,quae secundum rectam rationem τῆaguntur.quamam autem sit recta ratio,postea dicetur,id est in sexto,ubi de prudentia agit:quae ad si γειαις alias virtutes tanquam geometrica quaeda sese habet. recta enim ratio a prudentia cum sit,actio- Mnes moralium virtutum definit,modumq; earum praescribit.illud autem aduertendum,secundum Q δεῖυπτα erectam rationem agere.non solum illis qui perfectas virtutes habet,ab Aristotele hic attribui, sed χω ae πρα setiam illis qua non habent quippe cum non tam alli agant,quemadmodum recta Tatio presstrabit, τεὰμ αυτoee qui demonstrativam habent rationem,quam qui solummodo opinantur hoc esse agendum, illud i ἰατῆα τον minime:atque ut ita dicam,qui quod sit aliquid,percipiunt: cur sit autem,ignorant.
Illudq; prius concessum apud nos constet,omnem de agendis disputa- κῆ
tionem figiara quadam, non autem exacte pertractari oportere : quemad- Θ ς λογος modiam in principio etiam docuimus, cum pro stab Iecta materia ratione Sesse postulandas quaeq; in actionibus versantur,util1aq; int,n Ullam habe re stabilitatem,sicuti neque salabria diceremtas. Ciamque VmVersalis ratio ἱρ τὸ eiusmodi sit minus exquisitam quoque particularem esse manifestum est: τατας ἡθ- quippe cum neque sub artem neQ; si ab praeceptionem aliquam cadat: de beantque illi qui agunt,subinde ' opportunitatem obseruare : 1d qDod 1n
medicina de in gubernandi arte conspicitur. Verum licet talis praesens haec τί cru tractatio sit,enitendum est tamen, ut ei succurramus. Temporis raCum dixerit autem omnia secundum rectam rationem agi oportere, 1dq; uniuersialius paulo, i*βῆ ho neque exacte dictum aduerterit: non enim quae sit recta ratio, ita est notum, ut bis duo qualdo
107쪽
phimum igitur illuci considerandum: res hiarii cemodi & a defessis &
ab excessu corrumpi solere Optas enim est, ut in Obscuris manifesta adducamus testimonia sicut in Viribus & famine conspIc1mus. qUς enIm mmmexcedunt modum exercitationes,lc quς item deficitant Vires corrumpunt: simili modo potus de cibi nimis vel copiosi vel tenues, sanitatem mo Gerata vero omnia & faciunt,& augent,& conseruant Idem quoque In tempe rantia & fortitudine & al1is virtut1bus f t. qui enim omnia fugit & timet, neque quicquam si istinet,ignaUUs:qUI contra nIhIl omnino timer,sed om nia adit audax efficitur.Ita etiam qUI Omni Voluptate seu Itur,a nullat ab stinet intemperans: qui omnes fugit, luemadmodu agrestes,itUpIcius qUI-dam est. nam & temperantia & sortitudo ab excessu defectu corrumpI, . a mediocritate autem conseruari consueuit. 3O uae si1nt hae res huiuscemodi,quae ab excessu & a defectu corrumpi soleant postea manifestaticum inquit sicut in vir1bus & sanitate consipicimus)1llud vero opus erum est, x t m Obu uris nitesta adducamus testimOmad interiectam in medium est. sunt autem Virtutes tam corporis quam animae manifestiores,Vt robur,& Lamias,de quibus nunc loquitur,tam nimias exerc1tatio nes inquiens, quam modacas robur corrumpere : simili modo sanitatem vel tenu1or a quam satis sit et coniosiora alimenta corrumpere:moderata autem conseruare,facere,& augere. Id quod in temperantia quoque S Hrtitudine, terisque V1rtutibus,moralibus scilicet,de U1bus nunc 1cr-mo est,fieri eodem modo Ostend1t.qui enim semper Ita operatur,ut omnia timeat, mh1lque susti nere ac pati possit,ignauus euadit: qu1 verd assuescit nihil timere,sed temere omn1a adit,audax.1n o aliis quoque virtutibus sini1liter fortitudo enim & temperatia,1n 1t ab excessu & defectu rum tur. corrumpi autem,inquit, has virtutes non eo quod1am existant: sed quia ab excessu &defectu prohibentur,qud minus possintς istςλς- . . ia
At vero no solum generationes,& 1ncrementa,& corruptIones ex Illae dc ab eisdem effficiuntUr: verum etiam operationes in iisdem quoq; er Unt. nam in aliis quς manifestiora sunt,res ita se habet. 'L In virIb . nam &. 1lietum ex multi cibi sumptione, tu ex multis laboribus sustmendis coparantur:& Vtraq; haec praestare maxime Ommu robustus potest. Idem In Virta tibus cotingit: ex eo enim quod abstinemus a voluptatibus,entcImin temperates: & effecti temperates maxime abstinere a voluptatibUs pollum . pari ratione in fortitudine assuescedo formidanda c'temnere, uulnere fortes efficimur: effect 1 vero maxime sustinere ac patI terriblita povum ,
Neque solum, inquit, ab iisdem generationes do incrementa & corruptIOneS e IcIuntur, V erum etiam operationes in iisdem fiunt id quod prius in corporis, deinac ιι, λωα perte declarλL. virtutem
108쪽
2 Virtutem moralem esse circa uoluptates ac dolores.
Ignum autem habituum sit vel Vol aptas Vel aegritia do qtate facta sub --.L-
sequitur nam qui a corporis Voluptasibus abstinet, ii eo ipso gaudet -
temperans:s1 dolet,intemperans est existimadiis. qui item sustinet ter 'qrib 1lia & vel gaudet Vel certe non dolet,sortis: qui aute dolet, ignauus est.
moralis enim V1rtHS cIrca VoluptateS,doloresque Versatiar: qu1ppe cum ob
voluptatem mala agamus: Ob dolorem vero ab honestis abstineamus.
Signum,inquit,v1rtutum & vitiorum superuenietem operationibus voluptatem,vel dolorem sacere debemus.qui enim laetatur,cum abstinet a Voluptatibus, temperans est Qui dolet, etiam si quamaxime abstineat,intemperas quippe qua Ostendat se non ex electIone,sed necessitate coactu
abstinere. Idem in liberalitate cosideram potest libet lis si quidem multo maiore aiscitur gaudio, si det,quam si accipiat at qui dat quidem,sed aegre tamen id facit, non liberalis magis quam illi
beral1s appellandus est,cum Uerd, quit,eum esse fortem,qui periculis subeundis vel gaudet, vel certe non dolet ob id d1etum videtur,ut AE affectua humano aliquatenias esse indulgendum osten- is πάνυ -- dat: vel quia in nonnullis fortitudinis operationibuS satis omnino est , si aliquis non doleat: cum H aut horrendas periculis sese exponit,aut fortiter pugnando Vulnera accipit. moral1s enim,inquit,
Virtus Circa voluptates dolorCSq; versatur. Non Propterea ait, circa Voluptates doloresbae versari virtutem,quia ex Operationibus honestis consequi Voluptas soleat: sed contra hoc signum virtu res esse statuit,ut merito ob id voluptas subsequatur , quaa Virtus circa Voluptates & dolores ver 1etur. Dubitaret autem quispiam de morali virtute, o modo circa voluptates doloresq; esse dicatur : nam Intellectualem circa Laec minime Versari manifestum est. versaturne igitur circa haec tanquam instrumenta)vi tibia canendi ars circa tibias fabrilis circa securam, vel iserram,& caetera eiusmodiξ an potius tanquam circa subiectam materiam, qUemadmodum musicae circa modulationem & Candum,geometriae circa magnitudinem negocium emAt enim illud minime couenit, ut voluptatem & dolorem virtutum instrumenta appellemus: non enim ipsis his tanciuam instru--6 mentis Vtitur uirtus.magis igitur Videntur tanquam subiecta haec Virtutis esse,perinde ac musicae, , modulationes: quippe cum virtutis operatio circa affectus animi dc actiones sit, eorumq; conuenientiam & aequabilitatem,non siecus,ac muscae circa modulos contempCrandos. ut affectus ani mi,necnon actiones ipsis,ut diximus,subiecti de materiae rationem habeant. Quoniam igitur ex omni assectu,sicut progrediendo dicet,consequi voluptas vel dolor consueuit:iure circa volupta tes & dolores,tanquam subiecta, versari moralem virtutem dictum est.
Quapropter ut Plato, inquit, ab adolescentia ita 1nsfittitos esse oportet thomines,Vt 1is gaudeant,& doleant,quibus gaudere & dolere debenti haec
enim recta erad1t1o est . Praeterea si virtutes circa actiones & assectus sunt, 46 S Omnem affectiana', omnemque acta Onem sequitur vel voluptas Vel do lota Iccirco virtus circa voluptares & dolores Versatur . indicant id planItio nes,qUae per dolores adhibentur: siant en1m medicat1ones quaedam: at me dicationes per contraria fieri consueuertant.
V1rtus sane peccatorii castigatrix est & correctrix castigationes aute de curationes circa eadet ersantur, Circa Quae ea,quae curantur peccata:Versabitur igatur virtus circa voluptates & dolores In quibus peccatur. nam licet dolor Se voluptas temperantiae proprie Vt materia subiiciatur, circa quam operationes eius sentialite vero virtutes diuersa quaedam subiecta habeant, circa quae Ope- TentUTQuia tamen ex operationibus quoque illarum huiuscemodi affectiones subsequuntur , ni so h3lo manus elaam ipsis circa voluptates & dolores versari diculur. Platonis autem sententia pro
bat, quappe qua recte censiuerit ab adolescentia ita esse as uescendum, ut iis gauderemus ct dole remus,qurbus oporteret: Vnde Platonicos eos demirari aliquis posset, qui impatib1litatem quasi
Platonicum quoddam decretum Introducunt,voluptatemque damnant,ac tollere conanzur.Virtutem vero moralem c1rca affectuS & actiones es e perspicuum est. activae enim cum sint v1rtuteS morales,rn act1ombus operat1Ones suas habent atq- in hoc a contemplativis differunt. esse etiam casae c1rca voluptates & dolores 1ta Ostgditur. punitioneS peccatoria quaeda medicationes sunt atnie&Caetron Cs per Corraria cruciantur: puniuntur aute peccantes dolore,voluptatuq; abstinetia ZGfij. detractione
109쪽
quo modo omnem affectum 1equi voluptas vel dolor dicatur. Nonnulli duos hos max1me gene- Ν' ' φ files affectus ex sententii Afistotelis esse existimarunt: ut affectus in duos generali distribu
tione diuidatur,voluptatem & dolorem, in quos postea reliqu1 Omne S reducant C. Om dolorem fiducia in voluptatem cup1ditas partam in dolorem,partim In volup te: en
enim caret eo quod cup1t homo,dolorerquatenus sperat sie cosequuturum V pote ast1c1tur.1s penitus desiperex tunc cupiditate dolor tanquagenu S assequ1tur.hec quidem op1mo probab IlItar in Quandam in se haber,dubitationem tamen etiam ipsa admut1t,resellique potest namhCO ceditur in pec1e affectus voluptas quaedam esse,& dolor .Verbi causia,si cum vel ob nostra, vel ob amicorum talicitatem gaudemus, Voluptas ea esse dicitur:& item dolor cum aut ex nostris arm-
usso impedimento fieri nullo modo potest,Vt duas esse VoluPtates escamuS,m genere Unam,alte ram in spec1e sqvidem idem nomen,eademq, ratio Vtrarumq; est: Πeq; propria aliqua part1cula ris hu1us definitio inuenitur. Nisi fortasse aliquis dicat,comunem unam esse omn1s vomptatis &item omnis doloris desinatione diuisitonemq; Ita fac1at,vz affectus in duos maxime generales, hoc
est voluptatem & dolorem partiatur:atq; ex Voluptatiuu S alteraS anymaies, alteras corpOIales natu inexi an1malibus unam aequivoce cum genere Voluptatem appellata 1ra defin1at, Vtincat cliediffusionem quandam animi ob nostros,aut am1coru successius: cum praesentia esse, vel non1S vel ana1cis nostris bona opinamuriquae etiam Vniuoca sit, rationemq; gCneris admittat,opeIatio Cum sit etiam ipsa secundum naturam minime impedita: aequivoca Vero In eo,qIOd nomen d1aersam a genere nullum habet alteram autem an1mal1s VoluptatiS speciem fiducia esse dicat, quae voluptas ac d 1ffusio an1m1 sit ex eo,quda 1n nullum periculum DOS incursurOS, et si Inc1der1mus, prospere euasuros speramus .reliqui etiam OmnCs qu1cUEq, cὶrca animalem voluptate sunt aflectus , voluptates an1males hoc modo essent: orii nonnull1 penituS errantes sint, nonnull1aute 11 moderati
fuerint virtuti si immoderati,V1tio ascribantur.Ιdem in animali dolore faciendum ericicuius genus Operatio esse praeter naturam definieturispeciesq; habebit:vnam,quae indigent1a vel defect1o appellabitur,eritq; aegritudo seu dolor ex nostris,aut amicoru infortuniis susceptus,cum praesen- tia 1am esse mala existimamus alteram iram,quae etiam ipsa Crit aegritudo ex eo proueniens uda tmali aliquid praeter dignitatem passos nos esse opinemur,cum iudicandi appetitione .l1mor etiam doloris species erit, 1 ex mali expectatione orietur. Atq; haec simi, quae ad tuendam illam gene ratem affectuum diuisionem dici possent.Verum si ita esset, oporteret Ut alterum sub alicro tangsDecies collocaretur,& non inter se miscerentur & confunderenturmam 11cut an1mal in rationale& irrationale diuiditur,ita ut reliqua omnia Vel rationis capacia,vel expertia omnino sinimeq; ex irrationali & rationali quippia constituitur: sic in voluptate & dolore,si generales affectus pone rentur esset faciendum. Quocirca nonulli minime esse genera haec dicunt, neq; prima illam aste ctuum diuisionem admittunt,sed Aristotelem asserunt,1ta d111sse voluptatem & dolorem affectuscosequi,ut sanitatem rubor,morbum pallor solet. V nde perpendenda esse res videtur habe L sane cupiditas mistionem quandam cum Voluptate & dolore me C minus etiam ira. fit enim etiam 1ps acum voluptate de dolore .id quod Homerus quoque illis verssibus ostendit, cum inquit: Ira animusque viri,qui longe melle fluente . Dulcior,ut fumus,generoso in pectore gliscit. Sed melius est, ut paulo superius, d sit affectas,quaeq; eius sint species,repetamus:ita enim fortasse fiet,ut voluptate & dolorem esse aliorum genera quaedam appareat. Stoici igitur affectum esse vehementem inc1tationem,uel appetitione arrationalem op1nati sunt, sumentes id irrationale quod rectae rationi contrarium est: non recie. non enim contrarium esse racioni potest, quod bonum est,Virtutiq' ascrioitur . Quin potaus eos homines damnare consuevimus & v1tuperare . qui moribus ita asperi, ac duri sunt,ut obtempe- Perare ac moueri vix affectu ulld queant. adde quod appetibilis anamar pars cum auferri omninoatq; eripi hominibus non valeat, excoli ac modificari Optime potest id quod in conuenient1a ae quabilitatet affectuum inter se fit.Quod vero quaedam animae pars sit, quae appetat de afficiatur, alibi excutiendum .apud ueteres autem peripateticos nullam affectus definitionem reperimus. Ex posterioribus veta Andronicus affectu ita desinit, ut dicat eum esse animae irrationalem motionem ex opinione Vel mali vel bonL irrationaleq; hic sumit non quod rest rationi contrarium est,ut Stoici,sed quod ex arrationali animae parte existit At Boethus, affectum animae motionem irrationalem esse,inquit,quae magnitudinem quandam habeat umitque eodem modo etiam ap1e
110쪽
parui motus eiusdem huius partis cum conciliatioΠe, VCl alaenatione aliquarum rerum efficiuntur,cuos affectus appellandoS Ob par uitatem non CCnsset, qu in rς quam recte sentiat. non video: omniς enim affectuose anime partis motus,modo non i teai,qu niuscunque sit,appellari ααθ ο eid est affectus debet. AndronicuS vero clam ex opinione boni Vel mali, Trius emc1 dixerit id Q; detum ignorasse,multos affectus ex stola imaginatione sine Vllo assensu & Opinatione exissese i otii cum iucundum vel molestum aliqHid apparuerit, affectus animi mouentur: ut non solum post opinionem,sed ante etiam qUam opinemur qui siquam , affectus fieri manarestum sit. 1ndieant id maxime cup1ditates. saepenuri ero enIm fis,Vt statam Vbi viderit quippiam aliquis, cupiditate Vel boni vel mali,nulla praecedente Opinione,assiciatur tape item cotingit, Vt nulla prorsus alicuiu, b opinione habita,quod bonum sit,motio eadem CX1stat: Vt cum ridicula aliqua ac facetosa oratio ne irrationalis an1 ae pars in NobiS mouetur. tunc enim nullum exist1mamus bonu nobis adesse, sed a sola prorsus voluptate ac iucunditate afficimur . Interdum etia ex opinione boni voluptas, sicut ex opinione mal1 dolor consequitur:diam anima ex eo mouetur,quod bonu iucundum, malum molestum est Videndum igitur,ne ita potius definiendus effectus sit, ut dicatur esse irrationalis animae part1s motio a Voluptate, Vel dolore inductamam siue ex imagiDatione, siue ex opinione proueniat affectus,prorsus ob Voluptatem aliquam Vel dolorem exist1t id quod maxime generales affectus esse voluptatem & dolorem ostendat. Stoici vero generales esse affectus quatuor statuebant oluptatem,dolorem,timorem, re cupiditatem: atque eos ita colligebant. quia enim omnes affectus ex pin1one Uel boni vel mali esse assirmabant: cum op1nio presentium bonorum, o erat,voluptaSrcum praesentὶUm malorum,dolor efficiebatur: cum bona futura expectabantur,cuta pid1tas eΣistebat, quae aduentantis boni appetitio est:cum mala,dolorem eum subsequi dicebant, qui timor diceretur. Sed quaerendum Videtur, quo modo dolorem tanquam generalem affectum sumpserint,licet species doloris sitreius vero oppositum,id est fiducia praetermiserint,timor enim est ex expectit1one mali proueniens aegritudoriaeque mali cuiuslibet. non enim qui paupertatem expectar,rimere dicendus est:sed timor maxime & Proprie tunc videtur esse, cum per1calo11 alicuius mali quod ad salutem sipectet,exDectatio est cu1us cotrarius affectus fiducia est: cum vel ni-h1l mali nobis euenturum speramus:vel si evenerit,eiusmodi tamen futurum Opinamur, ut superari a nob1s non dissiculter possit. Adde quod iram quoque V1dentur ptaeteri1sse. dicunt enim cu-p1destatem eam ei G,cum tamen Cupiditas minime sit. nam licet sub idem genus, hoc est,sub appe-36 t1tionem ambo referantur cupiditaS tamen iucundi soliuS appetitio est: ira vero vindictae ac retataliationis. tametsi parentes,cum filiis suis 1rascuntur, Vinesciam minime appetere videntur: unde fortasse ira communiter 1ta esset definienda: ut esse animae motio diceretur,ab eo incitata qui in iuria affecisse videatur. Sed hos iam omittamusmam alia quoque plura dici de his hoc modo possent sententiamque Platonis hac de re consideremus .la cum alibi voluptatem & dolorem supremos esse affectus,ac generales ostendere videtur tum maxime Vbi de voluptate & dolore loques, duos esse, inquit,hos rontes,qui ex altero in alterum influantiquasi velit significare hos duos affectus supremos esse aliorum omnium ac generaleS.Idem sex quandoque affectus connumerat, vo Iuptatem,dolorem,timorem,fiduciam,cupiditatem, & iratacea de cause,ut puto, quia hi maxime noti,celebresque habeantur. Enimuero a ratione fortasse alienum non erit, si voluptatem de do-- lorem maxime generales affectus asseruerimus : ut Voluptas operatio sit secundum naturam non impedria dolor contra,cum impedimur,ne secundum naturam operari valeamus : in quos reliqcii omnes facile reducantur species enim eorum primum erunt voluptas de dolor, eodem quo genus nomine appellati quorum altera diffu11O ob praesentiam rerum iucundaru alter ob presentiam molest1arum,animi Contractio est.deinde fiducia & timor hic sub dolorem illa sub volupta tem si1biicietur. est enim fiducia volaptas cum nullum periculum euenturum nobis,Vel si euene rit,euasi irOS tamen ΠOS e 11e speramus timor vero dolor ex terribilium rerum expectat1one. An numerare his affectibus et1am solent amicitiam de Odium : non illam quidem ana1cit1am,quae ex mutuorum beneficiorum beneuolentia conflatur quae dispositio quaedam est, sed eam qua anima amando moueri consueuit: cui od1o prosequendi motio opposita est . amicitia quidem haec cum so se conciliatio quaedam cum re amata,1n voluptatem refertur: sicut odium in dolorem . alienatio enim est odium & reiectio, dum videmus aut audimus rem quae nobis est odio , vel quomodocunque an eam inc1ssimus. Gratia Item Sc ira IererrI inter assectiones solet: quarum gratia in voluptatem reducitur,estque anamae mot1O,qua referre benefic1um cup1mus ei, a quo acceperimuS: an qua sane iappetitione iii elΙe Oluptatem qUandam necesse est.Ira autem egritudinis dolorasque sp cies est. Cum iniuria arrectos nos esse opinamur. nonullas etia alias affectiones inuenire possemuS,quae eodCm reducantur ut indignationem,masericordiam,& inuidiam, in dolorem item ae inulationem d est obLrectataonem,quae ex aemulando dc 1m1tando oritur.