M. Tullii Ciceronis Rhetoricorum ad Herennium libri quatuor, alias, Ars noua, siue Noua rhetorica. Rhetoricorum de Inuentione libri duo, alias, Ars vetus, seu Vetus rhetorica. In Rhetorica ad Herennium, Hieronymi Capiduri Parentini, & Iodoci Badij As

201쪽

quid sit eo nititutio, ait . fConstitutio es prinia conflictio ea uiarum, Incipit constitutiombus nomina dare . Cum facti, in quit,controuersia eli. Idem debemus facta intelligere, quod dicta. ut enim utrum aliquid factum sit quaeritur, ita & virum aliquid dictum sit potest quaeli. quate huic constitutioni quoianiam incerta de non apparentia coniecturis vel suspicionibus i d agantur recte coniecturae nomen imposuit. Alii hane eo nili. tutionem realem vocaverunt, quod in ea quaeratur utrum res de qua agitur, facta esse videatur. Alij Graeco vocabulo quidem,quod in ea de incerto inuestigando maximum certanae, habeatur. unde de stadium dicitur, quod ibi exerceantur certam na . sed Cicero constitutioni huie ex modo actionis nomen imposui t. In hac autem eonili tutione modus actionis est hie.quod res eoniecturas quaeritur, deo ergo comectu tam vocavit. Cum autem nominis,quia vis vocabuli definienda verbis est, eonstitutio detinatiua nominatur) Nominis, inquit, est controuersa , cum de facto constat, sed quaeritur quod id factum nomine appellet ut . atque ideo, quoniam facti vocabulum pro necessitate luscepti negocis nobis apposita definitione nudandum est , com stitutio detinuiua nominatur. Huic quoque constitutioni non ex te, sed ex modo actionis nomen imposuit. res est enim huius constitutionis nominis ambiguitar modul altionis, eli nominis desinitio. Recte ergo huic conititutiona non ex te, sed ex modo actionis nomen imposuit. sCum veto,qualis se rei,d α)Et supra ostendimus, cum de genere artis the totio disputate mus genus in tri'lic signiscatione consistere, esse genui sanguinem, esse genua ub quo similia multa teneantur,esse genus qua litatem .i. quo uniuscuiusque rei qualitas indicetur. Ergo, i quit.eum N de facto, de de nomine conuenit, sed quaeritur qua te sit id quod in iudicio vettitur,quoniam de genete negocis controuersa est, constitutio generalis vocatur, qualitas I. Vetum huic constitutioni non ex modo actionis . . t superioribus dua

bus, & post quatiae, sed ex te .i. negotio nomen imposuit. Hie enim te, illa est quod negocii genere vel qualitate quaeritur.

Itaque ex te huic constitutioni nomen imposuit,ut generalis voeetus .i. qualitas. sAt cum,inquit,eausa ex eo pendet, de reliqua)Cum.inquit,talis fuerit. controuersia, ut in line sit toto contentio, eum aut apud alios nos accusare debete dicimus, aut non

no a sed alios accusati aut non apud hos, sed illos, non hae lege, sed illa, non hoe et imine, sed illo, non hae poena,sed illa. quoniam in hil omnibus de translatione actionis controuersa est agitur enim vi actio transsaliua nominetur conssi tutio tranniatiua nominatur. Huie quoque eonstitutioni ex modo acti nil nomen imposuit. agitur enim , ut actio transferatur. Verum quod ait, Non hoe crimine, sed illo: non ne di in fine. cum quatitur . itum fur an sacrilegus si, id quaeritiar. quo nam magis elimine accusandus sit ed hoe interest, quod in s ne eti-mina utraque iuniuntur. Non enim saeti legum dico sutem nego. In translatione vero uno accusandus crimine. siue illo

quod intendimus, siue illo ad quod reus transsetti pollulat a ctionem. Atque harum aliquam in omne eausa genu,) siue, inquit in iudiciali, siue in delibetatnaa, sue in demonstratione,

necesse est aut eo tu muralem, aut finitivam. aut generalem, aut transsaliuam incidete conssi tutionem. ubi inquit, harum nulla suerit inuenta bi nulla est controuersa. quare nec causa esse tu dicanda est. Si enim constitutio nulla es, unum latus recedat oportet. id enim constat quod utrinque latere concurrente sulcitur . Ietitur si eonstitutio non erit, nee eausa esse iudicanda est . est enim asystata controuersia. s Ae facti quidem eontrouersia in omnia tempora potest distrabiti Nune postquam eonstitutionesct tebus & nominibus iudieauit. ut has manifestius coenoscete

possimul, iisdem statibua exempla supponit. sAe facti quidem

controuersa inquit. in omnia tempora diuiditurin Et supra dixi- mu ,eum de facto si quaesto,coniecturam voeari. Ergo hie coniecturae tria tempora assignat, praeteritum, prasens, Ac fututum quod quidem exemplis docet. sed hoe scire debemus nullam tem in iudicium .i. in iudiciale tenus eadere posse nisi de praeterito. Omnia enim argumenta non de sumtis,qua incerta sunt, sed de praeietitia eolliguntur. itaque coniectura, quanquam h heat tria tempora,tamen principalis esse non potes,niti de pretierito sit. de pix senti vero vel de suturo incidere possunt. poli statum alium principalem. Er o nee hane coniecturam principale esse et edamus. s Bono ne animo sint erga Populum R. Fregella. ni) In hoe themate demo nil ratio etintinetur . nam describendi nobis sunt. Fregellani. qui semper videbantur adueis Ita 8 quods ait. Si Carthaginem teliquerimus incolumen, num quid sit incommodi ad rein p.retucaturum Et hic deliberativa potest esse.

Deliberat se tu ,an Cati hagini pareat. ergo nihil in iudicium

nisi de praeterito eadit. s Nominis eontroueitia eli, cum de sacto eonvenit.) Nune de fine tractat, cum nominas, inquit, est controuersia .l. cum quiritur quo id. quod factum eii nomine appellet ut . verum eum de nomine ambigitur,ct de te neeesse euambigatur . nomen enim tes est, tes veto nunquam sine nomine est. Quare cum de nomine dubitario eu, de te quoque dubitetur necesse est. Ergo desinitivus statui huiusmodi est eum de facto constat, de de te vel nomine controuersia est. lnter factum enim de tem hoc interest. Res est, certam sui formam de speciem ei ea cognitionem retinens. ergo s species rei nota est nomen quoque notum sit necesse est. Factum est con sum quiddam d. i certum. hoe solo certum quod scitur quid factum es. In fine it que sactum conliat,sed res non constat, de quia rei nomen semper adiunctum est, ideo de nomine controuersa est. Quod inquit nomen breuit et nobis desiniendum in Se contra atque a

uersa u dicat describendum. d. dat exemplum. LVt, si quis sa

erum ex priuato surripueri virum fur, an sacrilegus sit iudiean dus . ) Factum constat: nam sacrum ex priuato constat esse su Iatum . de nomine incertum es, utrum ille sui an factilegus rudieetur. quate definitionibus nostis nomen illi aliud quam aduersati uolunt imponere debemus. I Definienda res erit verbis,

Ei breuiter delitisenda) Ad .num quidem utrunque tendit. sed quia multimodae sunt definitiones, uideamus interim quid intersi inter definitionem de deseriptionem. Definitio talia elli homo est animal rationale.bipes, risus capax,descriptio v to talis: homo est qui tectum verticem rotundo capite attollit, cuius sunt sub collo humeri brachiaque demissa εἰ c. in hune modum. Sed ut ipse ait, Breuitet describenda. Ergo quoniam de fine tractauimus une quoque quid tractetur de qualitate videamus . s Genetis est controuersa,cum S,quid factum si, eonuenit,) Tulit coniecturam . deinde cum au. Et quo id satium nomine appellati oporteat, constat,) Tulit finem. Ergo superest, ut quale vel quantum si id quod factum est,uideamus. fledat exemplum. lVtrum iustum an iniustum st: vitum utile an inutile sit.) Quod eum quaeritur, non nomen rei, sed rei qualitas quaeritur, de ideo qualitas apposta est. Incipit Herma- otam reprehendere, qui demo nutationem, te deliberationem sub qualitate constituerit. s Huie geneti Hermagoras partes quatuor supposuit, Reprehendit,ut diximus, Hermagoram, quod demonstrationem. Ec deliberationem sub qualitate posuerit: cum ipsa qualitas, id est constitutio, sub deliberativa de de. monstrativa sit, de qua te in consequentibus latiua disputabitur. Quod eius,ut nos putamus, non mediocre peccatum re

prehendendum videtur,) Ait graue Hermagorae pecearum se

debete reprehendere, di id breuiter. Ne si, inquit, taceamus, quod primum est, Hermagorae attes approbate videamur. εἰ quate eiusdem artes non sum ut secuti,eausas date nequeamus. Deinde inquit. Ne si latissime Hermagorae peccatum persequi

uoluerimus,quod quidem est . Tettium , inquit, nostiis pimeeptii moram videamur asset te. sed quod medium es de peccato Hermagorae,breuitet disputabimus. ssi deliberatiua,te demo si alio) Q exilio haec est, quod non recte Hermagoras delibotationem & demonstrationem sub qualitate posuerit. Cie to ergo ait, non recte deliberationem . Ad demonstrationem sub qualitate positas, quia genera causarum sunt. Quod si genera causarum esse Hermagoras suetit consessias, sine dubio non haec debuit sub qualitate ponere. sn negauerit, docebit Cicero genera esse causatum. Igitur male Helmae oras demon-

stationem 3c deliberationem sub qualitate collo eauit. Aeptimo pereonditionalem quaesionem . i. hypotheticam ingreditur ptopositionem. ubicunque enim: si est sub quadam eo ditione propositio est. si inquit. hoe est. illud non est. hoe auiatem est,igit ut illud non est ita di hie. si deliberatio, Et demo

statio teneta sunt causarum, non possunt recte partes alicuius tenetis eausa putati.) Geneta autem causatum sunt igitur genera, causae partes esse non possunt. & docet genera esse causarum. Primum igitur ponamus genus eausae, secundum partes genetiaeausaei. coniecturam. finem, qualitatem, itan, lationem. Te

tium si illud quidquid qualitati subheitur. ubi Hermagoras deliberationem de demonstrationem conuiuit. Ergo Cicero pii mum dieit delibetationem, de demonstrationem, quia prima sunt,secunda esse non polliant. Quod s secunda non sunt,multo minus tertia esse posse, quod Hermagoras constituisse eonspicitur. Itaque meminisse debemus. Ciceronem de duobus tractare.id est de primo de secundo, scilicet de genere eausae,ae partibus tenetis. Si,inquit,deliberatio de demonstratio tenera sunt ca satum a

202쪽

latum,non recte parte a generis ea uis possunt putari . i. constitu.

tiones, quod cum docet constitutiones esse non posse, multo magia videntur paries constit utionis esse non posse. Eadem .m te ,

alii genus esse. alis pars potest eidem genus ille & pars no potest. Atilio teles ait res Omne 1 quae in dicti, a factis di in omiti mundo aguntur, decem esse. quarum rerum nomina ponemus. Prima

substantia eli deinde quantitas, qualitas. ad aliquid. bi, quando, situs. habere, sacere, pati Gracis autem vocabulis se vocantur,

Hatum prima, ut daximus substantia vocaturi, reliquae nouem in tabllantia sunt, quae accidentes vocantur. ut puta membrana substantia est, accidunt autem ei crocum, scriptura Ne. Cum interea & subliantia rei it, & ea quae accidunt res sit, nune ad id quo de nune agitur reuertamur. sEadem enim res alis genus esse, alia pars pote li)Hie rem substantiam illam ponamus, quae dum sola est,patet omnibus accidentibus. sed cum ab uno accidenti suerit occupata, iam in se accidens aliud non admittit. vi puta lana

alba te, et Ied substantia. itae tes patet multis accidentibus,p test enim lana i lia aut rosea fieri, aut .eneta, aut nigra. Sed si eolotem unum in se susceperit. iam in se colorem alium non ad mittit . similiter δὲ homo substantia est. potest autem id quod homo eli,nune fetuus esse . nune dominus, sed poli quam dixero dominum,in eo quod domin ut es, esse & tuus non potest, aut cum dixero seruum,in eo quod seruus es,&dominus esse non potes . ita ergo Ee hic deliberario & demonstratio tes est, sed illa substantia,quae quandiu sola est patet accidentibus. .genera cata. Σ , & cauta partibus. ita quandiu in incerto sunt genus alis . alii

partes esse possunt. Cum vero generas nomen acceperint,in eo

quod genus sunt, s partes esse non possitnt. Hoe eu quod ait iEidem genus . i. simile ae iudiciale esse, & pars non potest. Ergos genus generis para esse non potess,multo minua partis genetis partes putabuntur. Deliberatio autem, S demotilitatio genera

lunt causatum,) Id, quod ptimo dubio propositit assumpsi s

ne dubitatione . neque enim dicitis deliberatio, sed deliberati autem & demonstratio genera sunt eausatum. & id triplici argu mentatione conuincit . f. demonstrationem S deliberationem

tenera esse causarum. sNam aut nullam ea uis genus est Se Nam aut nullum,inquit eaula genus est,aut iudiciale solum,au t& iudiciale & demonstrativum ti deliberativum. Id est . aut nul lum cauta genus,aut unum,aut tria. duo enim propterea non dixit quoniam deliberatio & demonstratio quanquam inter se di. uersa sunt,simul tamen aut in generibus cauta ponuntur, & sutitia seneta cauis,aut simul tolluntur, & remanet unum.i. iudiciale saum. Ergo tollit duo.i .nee unum esse nee nullum,ut id quod reliquum eli. approbetur. s Nullum dicere cauta esse genus. cum eausas e sse multas &e. Nullum, inquit, cauta gentis, esse non potest dicere . nam qui artea scribit.multasdue dicit esse causa inullam non potest dicere. Tulit rem unam. deinde unum iudiciale solum esse non potes dicere,propterea quod & deliberatio,& demonstratio, seneta sunt eausatum . nam S inter se di versa sunt. Sabiudiciali multum separata. Id porro quod diuersum est,tunc omnino diuersum est, si inter se & rebui ct exitu distet. Atque ut rationes ex similibu ι eolligamus,tes eli lectio, exitus intellectus. Ergo haeetria genera causarum re inter se distant. aliud enim agitur in demonii ratione, aliud in delibera

tione,aliud in iudiciali. Retum quoque exitus dispar est. Nam demon litationis sinit est honestas,deliberationis viilitas iudicialis aequitat . quod s haec tria intet se & te & exitu distant, prosecto geneta causatum constitui debebunt. Non ergo recte deliberationem & demonstratio is qualitatis partes esse dixit. Inhi, autem hae hucusque disputauimus,videamus quinque partitu6llogismum, ac primum quaellionem, de qua agitur, constitua mus. Haee autem est quaestio , quod non tecte Hermagoras deliberationem de demonstrationem sub qualitate posuerat. si deliberatio & demonstratio genera sunt causarum, non possiant recte alicuius penetis caula putati ,hoe primum est. eadem enim res alii genus esse, alij pars potest eidem genus esse, & pars non potest, noe secundum est. Deliberatio autem & demonstratio

genera sunt eausarum, hoe tertium ess . nam aut nullum Gula genus est ut iudiciale solum, aut & iudiciale Ee deliberativum, di demonstrativum,hoc quartum est. Relinquitur ergo,ut om nia tria genera sint eausatum. 1 e eone luso est. videamus erispo illum quem promisimus syllogismum quinque partium. si deliberatio,& demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte partes alicuius generis cauta putari) Haee propositio est.&quia neci sse est exprimi consessione, secundum quoque ineonsessionem venite, propositio nobis approbanda atque iungend

est. Atque ideo Cicero approbat propositionem. Eadem enimi es alii tenus esse, alij pars poteli, eidem genus esse de pars non

potest die.) Approbauiter eo propostionem. tursus, post a'ttobatam propostionem illud quod quasi in propositionem dui e proposuerat,assim hoe modo. Deliberatio autem, di de moniliatio genera sunt causatum) Deinde approbat adsumptionem ut supra diximus,tripliti argumentatione . t Nam aut nullum cauta genus is, aut iudiei ale solum, aut & iudiciale & demonstrativum,& deliberatiuum 3 Postremo tres adhibet cones sones. ubicunque enim ergo vel igitur est, concluso si necesse est. Ptima igitui cones ullo approbataonia de assumptione eli . quid enim erit in assumptionis approbatione a nam aut nullum cauta genus est, aut iudiciale solum, aut Ze iudietate di demonsita iuum & deliberativum. Concludit ergo,ia e tria senera eruis causarum. site inquitur ergo,ut omnia tria genera luat causatum secunda concluso propoli cicinis eis, sue argumentationis eius. Quid etiam argumentatur in propositione g si deliberatio & demonstratio genera sunt causarum, non possunt tecte partes alicuius generas causae putati. Concludit hoe ipsum. s Deliberatio igitur de demonstratio non possunt tecte palles alicuius generis cauta putara Tettia autem concluso quastionis est,quce enim quael fici eis, quod Hermagoras deliberationem di demonii rationem non tecte sub ques tate coni lituit. concludit itaque

ivxilionem. Male igitur eas generalis constitutionis palles ese dixit) Vetum cum in pi imo syllogismo de duabus rebus ita Oauerit. de ptimo Ee secundo . i. de genere de partibus genetis .cut hie in tertia con lusione partia partium mentionem serite quod stertium est. Hoe pitinum sic excutitur,quod haec comesulio oraeter syllogismum sit . est enim quassionis. quae extras, i logismum est, sed ex ea syllogismus. drande quod pet hane exit emam conclutionem sensum descendit ad alium syllogismum

ubi haee tractat. deliberationem & demonstrationem . cum par tes generis elle non possunt. multo magis pallium partes esset

non pollunt. Sed priusquam de eodem syllogismo it actemus, ea quae in eo obscura sunt explicemus. Quod s genetis causae partes non pollunt tecte putari, Disputatii quidem supra o Cicero.de liberat ionem,& demonsitationem. quia genera tint,partes generis esse non posse,non tamen ostendisti, ultum conliatutio para generis sit. an ipsum genus . incertum est enim ut tum deliberatio sub qualitate sit,an qualitas sub deliberatione. D teas itaque oportet, ut tum pars an penus sit constitutio. Haec ergo incidens quaellio est utrum constitutio pars an genus sit. Iam supra ostendit. deliberationem S demonstrationem genera

esse causatum, quod de inter se distent, & ab iudiciali plurimum

dissideant, & suum quaequesnem habent quo reserti debeant. . Nune ei docendum est, ut tum constitutiones causatum partes sint . di se argumentatur. Proposito themate. quid ptimum in uenias . genus an constitutionem e utique stimum necesse ea agnostas, ut tum deliberativa an demonstratitia controuetta si, tune deinde,quae si constitutio. Ergo pata causae est, consitutio omnis. s Non enim causa ad conuitutionem , sed conliit tio ad causam accommodatur:) Pliut enim causa cognoscat uenecesse eu , deinde constitutio. Plus autem causam esse quam constitutionem se etiam possumus cognoscere, quod in sugulis

cauta generibus constitutiones vatiantur. Causa autem O nium constitutionem capax est. vetum eum eausa de eon sit

tutio iuncta sibi esse videantur,oportet temen unum alteri priussit, Omne enim quod loquimur, sue quod mente concipimus, aut simplex est, aut coniunctum . simpi et .st, quod ad aliud non attendit, ut tabula, saxum,& reliqua huiusmodi: Coniunctum vero, ut de duobus unum prius habeat, quatuor modis fit, aut

tempore,aut loco, aut ordine,aut causa. Aetas eum in homine sit , tempore in eodem secernitur. s di eas enim iuuentas ut iasue consideratione temporis iuuentas ante senectutem ess .d inde, loco iunctae domus secernuntur . eum enim dicis artium,

ideo primum intelligis, quia consdetas inietiorem locum eia se ubi triclinium. Ordine vero se, cum in eodem loco multiti sedeamus, pro ordine sedentium nobis ante seramus'. Ca sa autem se, de his quae iuncta sunt, unum prius eiscitur : ututa pater di si ius iuncta sbi sunt. neque enim ante pater quom liua nascatur. aut ante si ius quam illi st pater. sed quia Glio ad nascendum patet eausa est , iccirco ex causa pater si lio praesertur. Ita hie in themate ea uti de constitutio co iuncta sunt. sed ut prior causa st, eausa esses tui, ut conssi tutio enim nascatur, eausa praecedit. Quod ipse ait. Non enim causa ad constitutionem , sed comi ilutio ad causam ae-

commodatut i Hie quoque aduerimus syllogismum quadripartitum.

203쪽

part tum . prima ea enim proposito cum adiunctio. Quod steceris causae partes non pollunt recte putari mulio minus recte

partis ea uis partes putabuntur . Huic propositioni approbatio non fuit subibe tenda. Manifestum est enim si paries causae non snt,multo minus partis causae partes putati. Ergo incidit quae sto,ut tum conuitutio pars sit. S ut supra doeuimus,ptobat paties. sed hete incidens quaestio nonoettinet ad syllogismuni,v rum quia necessaria fuit interiecta est: Deinde assumit illud q4 proposuerat. sed demonstrat o di deliberatio generis causae partes non possunt tecte putari, Et approbat assamptionem, quod ipsa sunt geneta, inquit. Politemo concludit propolationis s eundam partem. Quid est enim in secunda parte propositionis .s Multo minus recte partis causae partes putabuntur. Concludithoe ipsum. multo igitur minus recte partis eius,quod hie dieit, partes putabuntur. J Primae enim parti propositionis per inelia

dentem qu stionem satisfacit. Quid ea enim in prima parte propositionis . sQuod si genetis eausae partes non possunt tecte putari,) Itaque otiendit ceneris causae partem toti tutionem. adripartitus ergo eli syllogismus . est enim propositio,alsumptio. approbatio, assumptionis conelusio. Quaestio vero incidens ad Hlloeismum minime pertinet. Deinde, ii constitutio & ipsa, lepus constitutionis eius quaelibet intentionis depulsio est quae intentionis depulsio non eu, ea nee constitutio, nec pars,& Omnis pata tune plene pars est,si genetis Ee nome, de delini Nonem

recipiat,ut puta animal genus eii. iam ex animali ,hom .equus, auis: deinde ex aui,coiuus,cornix,aquila, itaque haec omnia genetis sui Ze nomen de definitionem recapere debebunt. Ceneris veto nomen quod est animal. ergo & homo,& equus, de auis,&coruus. 3d cornix,de aquil a animalia dicuntur . deinde generia des nitio quae eli. i.am malis. Animal est corpus animatum . itaque Ee homo, de equut, ct auis de eo tuus,& cornix, ta aquila corpus animatum ea. Verum definitio a genere transi in species: sp ei et um veto desinitio in genus transire non potest, o enim cum

hominem deii mo,homo est corpus animatum bipes, iam cum dico bipes ad generis definitionem non pertinet. eu enim animal, ct quadrupes . t laque nune accepta similitudine, ad argumenta

tionem Cici tedeamus. Et primo quaelii Onem, quae in conten tione versatur,attendamus. Illa autem.ut supta diximus.' uetulo

est. delibet alio de demonstratio non recte t.b qualitate lint postr. supra id iam duabui argumentationibus vicit . quarum prima illa fuit, deliberat onem, S demonstrationem, s genera tintcausarum partes genetis esse non posse. & proba uit genera esse causarum. secundo veto argumentatio talis suit Quod si rene tis partes esse non pos in t ulto magis partes partium esse non potet . Nunc teritam assert argumentationem . si . inquit. consitutio Se ipsa,& pars elua quilibet intentionis depulsio est, qu intentionis depulso non est,ea nee conititutio, nec pars constatu ticinia est,ut supra diximus omnis pars genetis sui de nomen. &definitionem debet ree pete.hie autem conlii rutici genus est, sub tonstitutione quatuot conlii tutiones, sub qualitate demonstra tio,deliberatio, uri dicratis negocialis . itaque videamus,an deliberatio de demonstratio generis nomen de des nitionem reciapiant. Genetis nomen est constitutio,quod nomen tollat Cicero

demonstrationa di deliberationi. sed ne dicat Hermagoras constitutiones dici posse, ostendit desnitionem genetia eadere non posse in deliberationem de demonstrationem. Quod si definitio

non Odit nomen quoque eadere non debebit. Constitutionem

autem se definimus: Constitutio est intentionis depulsio.quam . desinationem in deliberatione vel demoniliatione videmus ense non posse quod s deliberatio εd de moniliatio, neque nomen consitutionis, neque definitione reeipiunt, nee constitutiones sunt,nee partes constitutionis . Ipsi autem placet, constitu ii nem intentionis depulsionem esse, Ee conced)t ei alias desiniti ner . Rursus,inquit. si gnem per seipsum consideremus, nihil aliud quam finem inspieiemus nee in eo quod finis est, possumus

translationem intelliget e. I ta ergo constitutiones singulae habent proprium suum in quo postae genere commixtionem constitutionis alterius non admittunt. Si ergo constitutiones sngulae per semetipsas eonsideratae habent proprium suum, eommixtionem alietius non admittunt. siue inquit eonstitutionem primam eaust accusatoris consimationem dieat,sue defensori, primam deprecationem , nece se est deliberationem &demonilia

tionem neque eonstitutionem esse, nee partem eonstitutionis.

Hoe loco ammaduellere debemus tenus sillogismi,quod obscuritate sui & artificio eollietatum syllogismis,sete omnibus antecellit. sie itaque iste colligitur syllogismus a primo ad secundum, a seeundo ad tertium a primo ad tertium. Primum em

de tetitum smile esse medium fuit,quod utrique coniungitur.

Sed ut melius possit altiscium. Ciceronis intelligi prius quael bet similitudo facienda ei . Ponamu, itaque hac itia. Victorinus docet, unum si intelligit Iud se. spe liabes, tertium se itaq. satiamus ιγllogismum a primo ad secundum: Si Vidiotinus d cet intelligis,nune a seeundo ad tertium,si ititelligis spem habeadeinde a primo ad tertium,ergo si vici Otinui docet spem habes. Primum erum de iettium, quod potest iensi te non videri medio illo quasi quadam approbatione coni ungi tur. Noe ergo dein Cicetone uideamus. Pitinum .hoe eu s constitutio vi ipsa,de pars eius qualibet intentionis depuls)o eu . Secundum illud est.

iae intentionis de pullaci non es, ea nec conualutio, nee pars constitutionis est . 1 et tium hoc, si delibetatio de demonstrationeque conuitutio, nec pat, conititutiones ea . nune videamus hilogismum a ptimo ad secundum e Si consti i utio, inquit, de tria D,de pars eius quaelibet ratentionis depulso eli. quae s mentionis depulso non eu, ea nec conli tutio, nec para consitu tronis es.

deinde a secundo ad te ilium. At s qua intentionis depulsio nota, ea nec conlia ullo,nec pars conuitutionis et . demonstratisti deliberatio, neque coniis tutio. nec pars constitutionis ea. Nune a primo ad tertium. igitur constitutio,& ipsa,& pars eius di quaelibet, talentioni, depulsio est deliberatio di demonstrationeque constitutio, iteque pars constitutionis est. Ergo a primo

ad leti tum concluso in syllogismi. Denique Cicero. Istigi tui constitutio) Manifestum,quia. syllosismi concluso bieus que enim ergo vel igitur ponituraones utio ess argumenti. sDeinde coniecturalis causa non potest smul Aliud incipit argumetum.i. quattum s 1llogismum,quo ostendit non recie l ub qualitate deliberationem ti demonii rationem politas. quem Φllogismum ptiusquam ostendamus,ea quae in te stini, ante videamus . Deinde inquit,Coniecturalis causa. Si,inquit, conlecturam petid quod eli, attendamus, nihil aliud tiruenimus quam comedi tam solam, nec in eo quod coniectura eii polliunus intelligere. Rursus, inquit, ii linem per seipsum consideremus , nihil aliud quam finem inspiciemus,nee m eo quod snis es, posti mus translationem intelligere. Si ergo constitutiones singulae per semetipsas considetate habent proptium suum, in quo positae genere

commixtionem contii tutionis alterius non admittunt, male igitur Hetmagora , deliberationem di demonlitationem partes conssit uti nis .i. qualitatis esse toluilli cum deliberatio siue de moniliatio pet se considerata, non solae intelligi, sed omnes in se conlii tutiones continete pollini. ssimul ex eadem parte eo dem in genete ld supra legimus. Pati autem causae est constitutio omnis. genus autem est constitutionis id quo valet. quod se explet , id deinde quo unaquaeque constitutio ab alios conlii tutionibus segregatur. Pars autem communi, potest esse cum multis &omnino nulla constitutios Nec par, coitituti nis deci Quoniam de deliberatione de demonsitatione quassio est, quae deliberatio εἰ demonstratio partes constitutionis ab Hermagora ponuntur,recte cum de soli, constitutionibus loqueretur, paetes etiam tet git. Et omnino, inquit, nulla constitutio, nee pati constitutionis pote, simul S suam habete , & alterius in se vim continere. saltera assumpta,numerus conuitutionum d plieatur , non vis constitutionis augetur Sapienter dixit. mul tae enim constitutiones in causaese possunt. sed si plutei snt,adnumerum constitutionum, non ad augendam vim altet ius constitutionis accedunt. sAt deliberativa eausa simul ex eadem parte,eodem in penete. N eo mecturalem, Ze generalem. Ee des niti uam, δή tramaatiuam solet habere constitutionem. & unam aliis quam . & plures nonnunquam : Cum, inquit, conli et unat quanque constitutionem altera in se nos admittere, deliberati ua ex eadem parte eodem in genere omnes solet recipere eon si tutiones. s Ergo ipsa nee constitutio est. nec pars eonstitutioianis di simul ex eadem parte deliberatio enim pars causae et .) videamus nune quadripartitum sellogismum . Proponit se.ptimo specialiter, deinde generaliter . Specialitet sit, deinde coniecturalis eausa non potest simul edi eadem parte eodem in genere de coniecturalis esse,& desnitiva. specialiter enim de conlectula proposuit. Rursus nee definitiua causa potest s-mul ex eadem parte eodem in genete, de desnitiva esse de trantillativa. Et hic specialitet de s ne proposuit. Nunc proponit

generaliter de omnibus constitutionibus, ct earum partibus. Et omnino,inquit,nulla conifatutio.nec pars constitutionis p

teli simul de suam habere . di alterius in se vim continere. Huc usque proposuit. Deinde approbat propositionem.ldeo .inquit, quod unaquaeque ex sedi ex sua natura simpliciter consideratur, altera Eumpta numerus constitutionum duplicatui, non ut

conui

204쪽

ecincti turionia augetur. Post approbationem propostionis, an sumit quod sibi neeessarium est. At deliberativa inquit, ea usa simul ea eadem parte eodem in genere. di coniecturalem S generalem S definitivam di trans atauam continet consitutionem,&vnam aliquam, & plutea nonnunquam. Quod quoniam manifestum eli,de apertum omnibus,non fuit nec esse approbare assumaptionem. sequitur ergo concluso,quae duplex es . Prima ad iri quod assumptum est. At deliberativa eausa simul ex eadem parte eodem in genete est. ergo ipsa nee conlii tutio nee pars consitutionis est . Meunda ad utrunque de quo agitur . paritet enim de deliberatione di de moniliatione itatietur. Geneta, inquit, igitur ut ante diximus, hae causarum putanda sunt, non partes alicuius eontii tutioni . ergo ipsa neque eonstitutio est, neque pars constitutionis. Idem in demonstratione solet usu venite .sHee ergo constitutio,quam generalem nominamus, partes nobis videtur duas habete.) Postquam doeuit , deliberationem de demonii rationem non partes qualitatis,sed geneta esse eausatu,

ad ipsius qualitatis descendit disputationem. Ae primo hane itiduas diuidit partes, in lutidicialem & negoeialem quatum par

tium licte compen um tenere debemus, quod iuridicialis lema per de praetetito est,te negocialis semper de sututo, quae tempora in ipsarum partium definitione uidetur Cicero non de latas se. ait enim. Iuridicialis est, in qua aequi ct recta natura, aut praemis,aut poenae ratio quaerit ut . s Negoeialis et , in ova, quid ruistis ex ciuili more, I aequitate s conlideratur,cui diligeniri pret.

esse apud nos iurisconsulti existimantur.) si te omnino tempus quasi praeteritum non demonii rat,nisi quod magis stitutum tempus videtur in ludere,cum aut praemis aut poenae ratio qu*titur.

quo loco primo ollendendum eli, de poenam se praemium de priterito esse posse. nam ct poli supplicium de aliatio iniustemm .ptum possiant nonnulli in iudicium vocati.&quod non recte pretinio aliquem donauerint, possunt in iudicium vocati, ut vetus,

qui supplicium sumpsit de ciuibus Romanis, & anulo aureo scribam in eo ne ione donauit. ergo praemu & poenae ratio potest de praetetito esse. Sed occurrit illud. poteli tamen praemii & pcenqtatio S de suturo esse, ideOq. in iuridiciali qualitate tempus praeteritum non recte definiuit. Cum iam hiate loco se respondetur,quod dixerit. Ratio enim semper de praeterito esse iacto. Definitio autem cum quaeratur, ratiocinatio dieitur .& est ibi iatum metiti ratio,quod metitum praeteritum est. Atque ita ratio nun auam nisi de praeterito eli. eum enim dicis, petit praemium, nectae est afferat meritum . ita in eo quod petit praemium,nulla ratio eli. Sed cum ais eum meteti, tum ratio est ex praetetito veniens. Ergo ait Cicero. Iutidicialis est,in qua aequi & recti natura aut praemij,aut poenae ratio quaeritur, in eo quod ait. Ratio praetetitum tempus ineludit. t ut idicialis a iure. aequi enim

di tecti tatio non nisi iure constat. deinde. s Negocialis est, in qua quid iuris ex civili mote,de aequitate sit eonsideratur,) Ne pocialis qualitas talis est,cum aliquid generatim vite eautum ad speciem devocamus, ut puta vito sorti praemium detur uir sortit petit inimiei mortem. in eo quod dicit vito sorti praemium dat quidem vito sorti praemium, sed non etiam designat illud sorte quod petit. Ergo in negociali qualitate ex aequitate praecedeniatis iuris .noua iura firmantur. l. vi liceat id, quod in contentione et satur, de ideo de fututo est. Quod etiam iutisperiti faciunt, qui s sorte id de quo agitur,tute non cautum est per interpreta tionem statuti tutis,id etiam quod in eodem iure nominatim nocontinetur,assimant. Hoc est quod ait. Cui diligentiae praeesse apud no, iurisconsulti exilii mantur. Hoe quoque tempus sutu tum demonstrat, cum alta Quid tutis si confideretur . eonsideratio enim de incerto es,de quia tutis conlideratio est, de fututo est. sAe iuridicialis quidem ipsa in duas tribuiret partes, absolutam S a sumptiuam.) Negocialit qualitas constat, nee aliquas ex se partes tangit,iutidietatis vero in duas partes landitur,in absolutam qualitatem N assumptiuam. Deinde hie quoque rerum eompendium tenere debemus, qudd in absoluta qualitate satiuipsum iussum asseramus, assumptiua veto qualitate non factum iustum sed ea usam iacti iustam fuisse eontendimu a. itaque in absoluta qualitate aequi & tecti natura quae titur, in assumptiua veiato praemis te poenae ratio quartitur. Quae assumptiua quatuor locis diuiditur concessione, remotione criminis,lelatione et iminis,comparatione . Vetum hie quatuor horum locorum Cleotὰinem eonvertit. nam a pol temo quod hie posuit, retrorsum versus: ordo est. etenim vim singularum defensionum consd rate debemus. Primo haee est innocentis hominis.ut dieat. Nolaei deinde Fecit sed non se voeatur. tertio peti, di se voeatur,

sed iure feci. Devi de hoe ipsum Iute seri, aut licuisse sibi debe-

bit ostendere,quae est qualitat absoluta. aut si non lieuit debet Gbi extrinsecus a libraete aliqui quo hoe probet . quod iniuste factum videtur. videamus nune, quae sit de his quatuor assumptionibus sortior assumptio. Primo debet dicere, Feei,sed prosui, ciprobate, plus se proruisse quam obfuisse , quae eli qualitas con pensativa, uam ideo Cie.comparationem vocat quod comparatur id,quod in erimen voratur, ad id quo se reus profuisse dicat . quae comparatio semper in eodem facio est. vi puta quidam mutos ei uitatis disputauit. holles fugerunt. teus sit lata resp. in e dem est comparatio. Nam quod mutos deiecit, videtur laesisse temp.&quia muros deieci houes fugerunt,uidetur profuisse reipub. Ergo hoc primum debet assiimete, Feci,sed pro sui. Deinde debet dicere, Feci quidem, sed ut hoc sacerem, ante prouoc tus sum. i.seca, sed metuit,quae est relatio criminis. Tertio debet dicrae Feci sed alter me impulit ut sacerem. quae est temotio criminis. Postremo s hae cuncta defecerint. i. si ut haec faceret, nec prosuit,nec iniuriam reddidit neque ab alio compulsus is, quoniam nihil est quo se defendat,debebit sateri, sed veniam postu-l a te, quae in qualitas venialis, quam concessionem Cicero vocauit. Hune ergo ordinem Cicero hoe loco eonuertit, quem in possetioribus seruat. Itaque concessio duas patres habet. pu gationem te deprecationem. In purgatione tria sunt, imptu dentia,ersat,necessitas. Si haec non fuerint,deprecatio est. Sed

hete aut apud imperatorem. aut apud populum . itaque in purgatione iactum conreditur, sed iacientis animus excusatur. Hoc est . quod ait. s Cum factum conceditur, culpa remouetur) In deprecatione vero & factum & culpa. concedit ut, sed tamen ν Dia deprecatur hoe est,quod ait. I Deprecatio est .cum & peceas se.& consulto peccasse reus se constetur,di tamen,ut ignoscatur, possulat:) Hre ergo deprecatici nonnis aut apud imperat rem, aut apud populum valet,apud iudicea vacat. I Remotio eriminis est,cum id crimen,quod insertur, ab se & ab sua culpa vi de potestate in alium reus remouere conatur Remotaonem criminis hane esse dicit cum reus iriquod ei intenditur, ab se rem De Ee in alium itan, sert. Atque id duobui modi, facit, si in alium aut eausam aut factum transferat, seu ut id saceret, dicat a lium coegisse verum quod ait,ut factum, potest hie quaestio moueti. Nam cum omnis qualitas facti consessionem teneat, cur hie factum non constetur, sed in alium transserte conatur. De Dique nullus attium scriptor in hac qualitate facti tractationem nominauit, sed ideo,quia nullus intellexit. Nam factum se a se remouet,salua tamen consessione iacti,ut in hoc themate, quod

Cicero in secundo libro posuit. Nancinus cum Numantinis Redus fecit iniussu populi ac senatus, pulso e dem in auxilium . atque hostibus dedito. petitur ad poenam. Etiam ille qui pose

eam tenuit, contradicit. nam hic & eausam di factum in alium remouet. causam sie, ut pol eam tenuetem Mancinus vi ac potestate coegit. deinde factum se, Foedus non ego feci, sed Mancinus. qui aut debuit, aut potuit. manet tamen facti prima illa consessio,quod poream tenuit. non enim potest negare a se poteam fuisse tentam. Ergo remotio criminus duobus modis conuatis aut causam in alium tranis eramua. aut facimus. si elatio

eriminia est. quod ideo iure factum dicitur, quod aliquis ante iniuria lacessierit Relatio eriminii talis est. si meo quod sui

mut,vicem nox reddidisse dicamul vlputa oecidi, quia ille me volebat occidere hoc ego feci. sed metuit. sComparatio est, cum

aliud aliquod facium rectum aut utile contenditur, quod ut se ret, illud, quod arguitur, diei tui esse commissum Inter compa rationem di concessionem hoc interea, quod in comparatione de eadem comparatio est. t supra diximu1.dissipassa mutos, laesi-

si temp. Contra ille dissipaui quidem muto, , sed hostes fuge

runt. In eodem comparatio est,ut supra diximui dissipasti muros i. qudd muri dissipati esse dicuntur. Ideo ait quod ut seret illud. quod arguitur. dicitur esse eommitium. alioqui vertes,qui

multa signa& vasa ex stellia sustulit, te .litur hie defensone, ruod i bellis istam Siciliam reddiderit non potuit dicere. Ideo

gna sustuli, kl defenderem prouinciam. neque enim propterea tulit fgna, ut prouincia esset defensa. Itaque . titur veniali si tu. .eoncessione per deprecationem. Ergo in eomparatione id, quod intenditur i ideo a nobis factum dicere debemus, ut ex eo ipso bonum illud quod contigit fluxisse dicamus. In quatia co-situtione,quam transsaliuam nominamus. Et supra docuimus, quid in se translatio contineret. vi aut omnem actionem comutet, aut aliqua ex parte debilitet. Hoe ell quod hie ait. Aut mn inti aliquid de comutatione aut consimatione actionis agi tur . siquius constitutionis Hermagoras inuentor esse existim tui, Inueniendi duo genera sunt. unum tale. ora in medium

205쪽

DA IN v ANTIONE LIB.

proserimus id quod erat,sed latebat, aliud, quod quas non erat,

sed a nobis prunis videt ut inuenium . itaque de his Cie. leuio rem inuentionem dedit Hermagorae. vi id. quod latuerat, in medium plotu hil elideatur. hoc eu, quod ait: Non quod non usis ni ea veletes oratores saepe multi, sed quia non animaduerierint artis scriptotes eam superiores, nee tetulerint in numerum eonstitutionum. Ideo autem translationem multi scriptores imter eonstitutiones referte noluerunt, quod omnis eonititutio actionem constituat, transsatio autem id videatur agere, ne actiost. Sed Hermagoras recte hane inter eonstitutiones posuit. Nahoe ipsum quod actionem eo nil ituit,aetici est. Itaque multi, inquit , Hemagoram reprehenderunt, quod transsationem inter consitutiones tetuletat,sed inuidia magis, quam ex vero. Et couitutiones quidem, & earum partes expol uimus: o Postquam quid essent singulat constitutiones,vel quid possent doeuit.& ea tapartes. i. ualitates exposuit, promittit se his constitutioni- exempla subditurum. sed tum,cum coeperint argumenta tractari quae arsumenta dilueidiota sutura esse promittit, si iisdem argumentis in tempote exempla supponat. Noe est, quod ait. Nam argumentandi ratio dilucidiot erit, eum & ad genus, α ad exemplum Musae uatim poterit accommodari) Geneta ea satum scimus tria esse, demonstrativum,deliberativum, indicia vile, exempla veto e satum sunt,themata scilicet. sConstitutione ea usae teperia. statim placet considerate, uirum causast smplex an eoniuncta: Quoniam in his duobus libris Ci nihil nisi

de inuentione tractat, iccirco pet ordinem quae sint inuenienda

demon litat. Poliquam, inquit, eo nili tutionem inueneris, eonsiderate debebit eausam vitum simplex sit, an iuncta .i. virum de unare alatur,an de pluribus. Conuitutio se inuem tur: Ceei dissi,nsio te idi,aut tute Occidi. causa veto haec est,an Occiderit. an iuste oeciderit. Ergo haec causa smplex an iuncta st .consderate debemus .deinde iuncta,. t tum ex pluribus quaestionibus et . an ex aliqua eomparatione. Ex pluribus quaestionibus ea uti iuncta est..t in vertinis,accusatur Verres quid multa sutatus sit. u, ciues Romanos neearit, quod peculatum commiserit. itaque quando ex

pluribus quaestionibus causa iuncta est , ipsae quaestiones inter se

diuellae sunt. Ex compatatione autem causa iuncta est,cum quid

potissimum sacendum sit consideratur, ut in diuisone agitur. vitum Cie.accuset,an Caecilius. Sed quia eomparandi duo modi sunt,comparat tu ut & superlativus. iccirco ait. Ex eoparatione, in qua per contentionem virum potius,aut quid poti sitimum sit,huaeritur, verum his locis quet tractabimus ipse etiam Cic. pet- Deua exempla suppoὴit. Deande consserandum est. in oratio. neon in seripto si eontrouosa Ptimo.inquit,eonstitutio inuenienda est. Secundo,ut tum causa si simplex,an iunci Tettio,in oratione.an in scripto sit controuersa. Scriptum non tantum leges accipiamu ,sed & senatu non sultum, D testametum, di verba sola.& multa huiusmodi. Huius seriptionis genera sunt quin u8vt ipse primum rebus.deinde nominibus indicauit. .ptimum scriptum di voluntas secundum,leges contrariae, tertium, ambiguitas,quartum,collectio,sue tatiocinatio,quintum desnitio legali, ut est in Cretniana. Ratio in autem eum omni t quaestio non in seriptione.sed in aliqua argumentatione conssit)Ideo ait euom nil oratio non in scriptione,sed in aliqua argumentatione cosilit,quoniam bt orationem seriptio.& oppostio orationem habet,sed cum auctoritate quippe ex seripto.i.ex tes amento vel lege venientem. Elgo .inquit.ratio et .eum res quae in cocione vel satur,non in auctoritate legis. sed in argumentatione uersatur. s Ae tum considerato genete eausae, Reperto,inquit, genere materiae.& eo itutione,& causa vitum smplex an iuncta st.& ipsa causa seripti an rationis hibeat controuersiam deinde videndum ea quae sit quaestio. quae iacio,quae iudieatio,quod frmamentum. Verum de hi, tria praecipue sunt in omni causae genere perquite-d Firmamentum vero perlato adhibetur,& si qua do adhibetur,neeesse est, aut in themate si aut in historia. alias lemma dicitura. alsum argumentum. Ergo tria illa sne intermissione ψbiq: in spieienda sunt.i.quaestio ratio iudicatio. Quaestio M.quae nasci tui ex confictione.ut est illud: Iure ne oeciderit. Ratio es quae facit controuersi a m. ut puta: Occidi Clodium ptopterea quia itile me voluit occidete. lnsimatio rationii eli, Etiam si te Clodius voluit oecidere tu tamen non iure ocessissi iudieatio est..trum eum Clodiu a Woluerit occidere iuste tamen a Milone ocelsus esse videatur,ut Cie de Otesse exEplum dedit. sparmamentum est. firmissima argumetatio de sensetis,ac aptissima ad iudieatione,)rit amentum si verum sit. valde prodes.sed soli defensori .aeeuia sator.n pra st amento aserticinem habet. sed hoe ut diximus, raro in Musam cadit.cuiusmodi si firmamentu ipsum Cicdocet,

trem suum,in seipsum,ae sorores,in tegnum ti teliqua sEt in ceteras quide consitutionibus ad hune modum iudieationes repe mentur Qm Omnia de facto rim consessio est,iccirco in omnibus constitutionibus dicit iudicationem de instinatione lationis fieri, praeterquam an coniectura in coniectura.n.sacii nulla conses.sio eli quare in coniectura eadem erit iudicatio,quae quaestio, s ctu est,non ea factum, factum ne sin Qitot autem in ea usa conuitutiones aut eorum paties erunt. Qualitatis. s. partes. teliqueati conuitutiones partes non habent Ergo quot in causa costituti nes,vel paries erunt, tot necesse erit inueniri quastiones, ratis,nes,iudicationes,sima menta. sHis omnibus in causa tepertis,

tune denique si gulae partes totiui causae considerandae sunt sub indiuersa silvificantia Cie partes posuit. Aliae sunt partes orat dis officii, aliae partes qualitatis,aliae partes causae, aliae palles orationis. Itaque partes causae sint. ut suscepto negotio pet rerum ordinem ea quae dicenda sunt ditisenter inspicias. Quod cum

tracia ueris . . cum causae partes inspexeris tum demum tibi ordinandae sunt partes Orationis . non .n. inquit,quia primum exor

dium est. la tibi primo erunt eo deranda prine pia, ct si tiberi

M led confletato omni negoeio,tunc apposte sume te exordiu debemus. Hae partes sex omnino nobis videntur,) Multi.n quatuor esse dixerunt.14exordium,narrationem, quaestiones, epilogum. Cie autem sex esse dicit. i.exordium,narrationem, partitionem consimationem,reprehensonem, eonclusonem, epilogu, .s. Et recte,consimationem, & reprehensonem. hoc . n. max

plumae oratoris ossicium ut argumenta sua primum asserat, de- inde aduersariorum dissoluat, quate, inquit, quoniam primum exordium est, principio exordii praecepta trademus.

Obinis rea, quae habet in se positam in dictione aut iuste. Remia

platione aliquam controuersam) Ac,libentius quam . m. . Aut legerim. spirmamentum est, firmissima argument

tio defensoris , & aprissima ad iudicationem)Tu vide, ne melior sit lectio,apposiissima.

DE EXORDIO.

X o R D I v M est oratio animum auditoris idonee comparans ad reliquam dictionem: quod eueniet si eum beneu lum. attentum, docilem fecerit. Quare

qui bene exordiri causam volet, eum necesse est genus suae causae diligenter ante cognoscere. Genera causarum sunt quinque, honestum admirabit humile,anceps, obscurum. Honestum

genus est, cui statim sine oratione nostra auditoris fauet animus. Admirabilea quo alienatus est animus eorum. qui audituri sunt. Humile, quod negligitur ab audit

re,& non magnopere attendendum videtur. A nceps, in

quo aut iudicatio dubia est ut causa de honestatis. di tur

pitudinis particeps, ut beneuolentiam pariat de offensionem. Obscurum,in quo aut tardi auditores sunt,aut di ias ici lior ibus ad cognoscendum negociis causa implicita est. Quare cum diuersa sint genera causarum. exordi

ri quoque dispari ratione in unoquoque genere necesse est. Igitur exordium in duas putes diuiditur. in principium & insinuationem. Principium est oratio pempicue & protinus perficiens auditorem beneuolum. aut docilem qui attentum. Insinuatio est oratio quadam dissit mulatione& circuitione obscure subiens auditoris animum. I n admirabili genere causae, si non omnino insesti

auditores erunt, principio beneuolentiam comparare licebit: sin erunt vehementer abalienati,confragere neces

se erit ad insinuationem . nam ab iratis si perspicue pax

di beneuolentia peti tur,non modo ea non inuenitur, sed augetur,atque inflammatur odium . In humili autem genere causae,contemptionis tollendae causa. necesse erit attentumessicae auditorem. Anceps genus causae si du-

206쪽

M. T v L LLI Ib am iudicationem habebit, ab ipsa iudicatione exordiendum est: sin autem partem turpitudinis, de partem honestatis habebit, beneuolentiam captare oportebit . ut in genus honestum causa transsata videatur. cum autem erit honustum causae genus . vel pretieriri principium poterit ; de, si commodum suerit. aut a narratione incipiemus, aut a lege. aut ab aliqua si missima

ratione nostrae dictionis r vel . si uti principio placebit.

beneuolcntiae partibus utendum est, ut id quod est, augeatur. In obscuro causae genere, per principium dociles auditores cssicere oportebit. Nunc, quoniam. quas res exordio conscere oporteat, dictum est; rellia quum est, ut ostandatur quibus quaeque res rationibus confici possit. Beneuolentia quatuor ex locis comparatur . ab nostra, ab aduersariorum. ab iudicum

sona, a causa. Ab nostra. si de nostris iactu & ossici, sine arrogantia dicemus: si crimina illata. & aliquas minus honestas suspiciones iniectas diluemus: li,quae incommoda acciderunti ut quae instent dissicultates. proseremus: si prece de obsecratione humili ac supplici utemur . Ab aduersariorum autem, ii eos aut in odium, aut in inuidiam. aut in contemptionem adducemus. In odium adducentur,si quid eorum spurce.super .crudeli ter.malitiose factum proferetur. I ii inuidiam, si vis e

rum potentia.diuitis,cognatio, pecuniae proserentur.atque eorum usus arrogans N intolerabilis ; ut his rebus magis videantur, quam causae suae considere. l n co temptionem adducentur, si eorum inertia, negligentia.

ignauia. desidiosum studium, di luxuriosum ocium proferet r. Ab auditorum persona beneuolentia capta bitur, lires ab his fortiter,sapiente mansuete gestae proserentur, ut ne qua assentatio nimia significetur: de si . de his quam honesta existimatio, quantaque eorum iudicii de auctoritatis expectatio sit, ostendetur. Ab ipsis rebus.si noliram causam laudando extollemus.aduersariorum causam per contemptionem deprimemus. Attentos autem faciemus, si demonstrabunus ea,quae dicturi erimus, magna. noua. incredibilia esse, aut ad

mnes, aut ad aliquos illustres homines, aut ad deos immortales, aut ad summam reipub. pertinere: de si pollicebimur nos breui nostram causam demonstraturos, atque exponemus iudicationem . aut iudicationes. si plures erunt. Dociles auditores faciemus, si aperte de breuiter summam causae exponemus, hoc est . in quo consistat controuersia. nam de , cum docilem velis iacere, simul attentum ficias oporta. nam is maxime docilis est, qui attentissime est paratus audire. Nunc, insi

nuationes quemadmodum tractari conueniat, deinceps

dicendum videtur. Insinuatione igitur utendum est . cum admirabile genus causae est, hoc est, ut ante diximus . cum animus auditoris infestus est . id autem tribus ex causis fit maximer si aut inest in ipsa causa quaedam turpitudo, aut si ab iis . qui ante dixerunt, iam quiddam auditori persuasum videtur, aut eo timpore locus dicendi daturaum iam illi,quos audire oporte detessi sunt audiendo. nam ex hac quoque re no minus,quam ex primis duabus, in oratione nonnunquam animus auditoris ostenditur . Si causae turpitudo contrahet offensionem; aut pro eo homine,in quo offenditur lium homi-

n. qui diligitur, interponi oportet; aut prore, in qua

offenditur,aliam rem,quae probatur; aut pro re homine,

aut pro homine rem.ut ab eo.quod oditod id, quod dilipit, auditoris animus traducatur: & dissimulate id te defensurum, quod existimeris de sensurus. Deinde , cum iam mitior factus erit auditor.ingredi pedetentim in de sensionem & dicere. ea, quae indignantur aduersarii. tibi quoque indigna videri. Deinde, demonstrare nihil eorum ad te pertinere, N negare te quidquam de aduersariis esse dicturum. que hoc. que illud. vi neque aperte laedas eos,qui diliguntur.& tamen id obscure facies, quo ad possis alienes ab eis auditorum voluntatem , & aliquorum iudicium simili de re ut auctoritatem pro re imitatione dignam. Deinde aut candem. aut conlimilem, aut maiorem,aut minorem agi rem in praesenti demo

strare. Sin oratio aduersariorum fidem vidcbitur auditoribus secisse. id quod ei, qui intelligit quibus rebus fides

sat sicile erit cognitur oportet aut de eo, quod aduersarii sibi firmissimum putarim Ze maxime is tui audi rint.

Probarim. primum te dicturi m polliceri: aut ab aduerseri j dicto exordiri.& ab eo potissimum.quod ille nuperrime dixerit; aut dubitatione uti.quid primum dicas. aut

cui potissimum loco respondeas cum admiratione . nam auditor cum eum, quem aduersaris pertu ibatum putant oration videt animo firmissimo contradicere paratum;

pit runque se potius temere assensisse . qu)m illum sine

causa cons dere arbitratur. Sin auditori, studium desa tigatio abalienavit a causa, te breuius quam paratus ita rn.esse dicturum, commodum cst polliceti non imitatu rum aduersarium. Sin res dabit. non inutile est ab aliquare noua aut ridicula incipere,aut ex tempore qui nata sit.

quod genus strepitum. acclamationem; aut iam parata, quae vel apologum vel fabulam, vel aliquam contineat irrisionem: aut, si rei dignitas adimet iocandi facultat cm, aliquid triste,nouum, horribile statis, no incommodum est iniicere . nam ut cibi salictas de fastidium, aut subamara aliqua re reicuatur ut dulci mitigatur: sic animus d fissus audiendo, aut admiratione integratur, aut risu renouatur. Ac separatim quidem, quae de principio di insinuatione dicenda videbantur, haec fere sunt. nunc quiddam breuiter de communiter de vuoque praecipiendum videtur. Lxordium sentcntiarum S grauitatis plurimum debet habere, de omnino omnia, quae pertinent ad dignitatem . continere in se ; propterea quod id optime faciendum est, quod oratorem auditori maxime commendati splendoris, de icstiuitatis , de concinnitudinis minimum; propterea quod ex his suspicio quaedam apparationis atque artificiosae diligentiae nascitur . quae maxime Orationi fidim, oratori adimit auctoritatem. Vitia vero haec iunt certissm1

exordiorum, quae summopere vitare oportebit, vulsare, commune. commutabile, longum, si paratum,

translatum. contra praecepta . Vulgare est, quod in plures causas potest accommodari, utconthaire vide tur. Commune est, quod nihilo minus in hanc quam in contrariam partem causae potest conuenire. Commutabile , quod ab aduersario potest Icuiter mutatum ex contraria parte dici. Longum est, quod pluribus verbis aut sententiis ultra quam satis est producitur . Separatum, quod non ex ipsa causa ducitum est, nec, sicut aliquod membrum, annexum orationi. Trans

207쪽

D g INVENT 1 Transsatum est, quod aliud conscit . quam causae genus

postulat: vis quis docilem siciat auditorem cum beneuolentiam causi desiderat: aut si principio utatur, cum insinuationem res postulat. Contra praecepta est, quod nihil eorum Ascit . quorum causi de exordit praecepta traduntur; hoc est, quod eum qui audit, neque beneuolum, neque attentum, neque docilem esscit; aut quo pro

secto nihil peius est. vi contra sit, ficit. Ac de exordio quidem satis dictum est.

VICTOR INVS.

XCRDIVM est oratio animum auditoris idonee eomparans ad reliquam dictionem:) Optima desinitio eli, quae a genete incipit deinde descendit ad speciem. Postremo ita propita complectitur,vi excludat omnino id,quod cum ali 4 poteti esse eois mune,vt hie sex partes orationis Cic. ponit. Otator porto duo agit ut fidem saeit,aut animos commouet.Quare in quatuor illis mediis partibus fides ston narratione, in partitione, in consimatione, in tepithetisone . in exordio veto,vel epilogis animi commouentur. itaque ut d sniat exordium a genete incipit. Exoldium est oratio omnis .n. pars orario est. Demde se descendit ad speeiem . ita vi excludat quatuor illas partes medias,quibus fidei fit: Animum inquit,auditoris idonee comis parans,sed quia ct in eoilogis animi comparantur,ita proprium complectitur, ut excludat etiam epilogos. Ad reliquam inquit,dictionem. Ita ergo exordis plena desnitro est: Exordium est oratio,animum auditoris idonee eompatans ad reliquam dictione.

Verum cum aliquid fieti τolumu, primum desnite debemus udiit illud quod heri volumu,,ut hie de exordio definiuit.quid ellet.

Exordium est, inquit. oratio animum auditoris idonee comparans ad teliquam dictionem. deinde debemus definire quid inde sit, t hic secit: Quod eueniet,inquit,s eum beneuolum, attentum doeilem secerit. sed quia no bene aliquid facimu3,nis priuasciamus ubi faciendum sit, priua ostendit . bi faciendum sit, po-utemo quemadmodum faciendum st. Ait ergo, tune nos optime exordira ,si eausatum geneta cognoscamus hoe es. ubi faciendum M. Genera causarum sunt quinque,honesium, admirabile, humile,anceps obseurum) Hie quaestio na sei tur, Cum supra dixerit genera eausatum tria esse,demonstrativum,deliberativum,

iudiei ale,eut hie tutius geneta causatum quin que esse dixit i verum haec quaellio oecuit a nimi, ratione, ae dissicili disputatione ditatuitur. Animaduertere n. debemus,quid Cie. secutus st. Res

multae sunt,quatum una substantia reliquae accidunt, itaque cum

substantiae accidetat una qualitas, potest 3e alia accidete, sed quae non sit in eodem genere,in quo prima quanta, fuit, utputa s di. eas, liorum geneta duo sunt nempe de membrana, di de charta tune dieitur. hie solium subsatia est accessit ei una qualitas,membrana & charta, potest tamen eidem substantiar. i. ito. alia qualitas accidere,quae non sit in eodem genete.in quo prima qualitas si diea. soliolum genera sunt ilia est oblogum .est i itum, es quadratum mare si citea primam qualitatem numerus definitionis

varietur vitium est. sn autem in eadem substantia circa alias qualitates numerus definitionis varietur,non est vitium. Vt hae ait, primum causarum genera tria sunt. eausa hie substantia est accidit ei una qualitas, ut si demonstrativum genus. deliberativum , iudiciale. Deinde ait,eausarum genera quinque sunt, licet eadem

sit substantia, alia tame ei qualitas accidit in iudiciali.n. siue alio genere causae inuenitur de honestum causae genu .& admirabile. α humile.& anceps, & obseurum. Ergo duplici hoe modo possumus intelligere, aut quod substantiae multae saepe accidunt qualitates, aut quod multae qualitates subsantiales sunt . i. quod eis qualitatibus possiant aliae accidete qualitates, vi hie substantia est eausa, aecidit causae .l sit iudiciali, itaque indicialia qualitas est. Rursus hie ipsa qualitat substantialis est. nam accidit ei vi h beat in se aut honestum causae genui aut admirabile, aut humile.

aut anceps,aut obscurum. t tem in deliberativo genere causae,vel demostrativo, potest hoc ipsum euenire. Quate nullus hie et totest teneris causatu citra definitionem numeri. s quidem substantiae nune plures accidunt qualitates,ut supra docuimus nune multae sunt qualitates substantiales .i. quibus pos in t aliae incidete qualitate .quod similiter sunt a docuimus. Ergo quinque genera dixit eae causatum, honestu m,admirabile,humile. anceps, b

scurum. Et desnit genera ipsa. Honestum genus est,cui statim

sine oratione nostra fauet animus) Definitio nunc ex rebus i sit, nune ex eventu telum colligitur . Has itaque definitionescie. non ex rebus ipsis sed ex eventu telum colligit.Saepe.n .h nestis, vel non honestis rumorum opinionibus abutimur,&quia rumori facile creditur peruenit autem rumor usque ad iudicem. orator porto apud iudicem agit) necessatio non rei honestum sequi debet,sed opinionem, quae etiam iudiei nota est. Ergo Cie. honestum causae genus non ex rebus desiniuit, sed ex eventu torum. qui notus eu iudici. HOnelium,inquit,causae genus est,cui statim sne oratione nostra fauet audito tis animui. Lixo s & statim .di sine oratione nostra fauet iudex opinionem sequitur .i. euentum rerum. Admirabile,a quo alienatus eu animua eoru

qui audituri sunt) Et haec definitio de animis iudicum est, Admirabile est,inquit causae genu ,cum is defenditur, quem ob magnitudinem triminis defendi nullus prisse credebat. itaque hie iudices benevoli iaciendi sunt. Humile quod negligitur ab audit te, Ee non magnopere attendendu vadet ut) Humile causae genusin.si de te abiecta iit controuersa. In hoc genere attenti auditore, faciendi sunt. lite quoque desinitia de animis iudicum sumpta est. s Aneeps,in quo aut iudicatio dubia est,aut causa & h nellatis, & turpitudinas particeps Haec desinitio de ab ipsi tobus sumpta est. Vetum aneeps .inquit, causa duobus modis es ,s aut iudicatio dubia sit,aut inhonestissima materia,ut in Orestis themate,quia non una ratio est,iudieatio quoque fit dubia. Oeei dilii tute occidi. nam illa patrem meum occidit, etiam s patrem occidit,non iure a filio mater occisa est. Iudicatio, A n cum illa patrem occiderit. iusse a filio oecisa uideatur. Deinde potest αhre esse Oratio: Iure occidi .nam ut id facerem, A pollo responditi Infirmatio rationis. sitam si Apollo id respondit. non iussea filio maret occisa est, iudicatio: An cum Apollo tespondet it,iuste mater a filio videatur occisa. Ergo in hoe themate iudicatio dubia est. Deinde fit anceps causae genus, s habeat in se causam

ct honellatis &turpitudinis,s lenonis Mitis sortiter faciat,ti praemium petat, honeuum est quod sortitet fecit, turpe, quod filius

lenonis .in hoc quoque genete causae beneuolentiam comparate debemus. Obscuriam. in quo aut tardi auditores sunt, aut dissicilioribus ad cognostendum negociis causa implicata est Quod obscurum est tribus modis semper obscurii est,s aut is qui ena rat non intelligit aut is qui narratur tardior es,aut si te, ipsa perplexa est. Vetum hie duci tantum posuit. superfluum .n. fuerat, cum de oratore hie perfecto loquatur, si aliquid de eius imprudentia diceret. Hic itaque iudices dociles sacere debemus. Erispo ostendit primum quid esset exordium animotum, inquit, coismotio deinde ostendit quid inde sat aut attentus,aut docilis,aut beneuolua. Deinde .bi satii. in genetibus quinque causarum,ctouendit quae essent genera nune per quid faciendu .i. per princi pium.& insinuationem. Itaque breuit et quid in hae lectione cotineat ut explicabimus. Exordiis m,rint,in duo diuidatur, in principium de insinuationem. Horum duo tum hane differentiam teneamus. In principio aperae de et ipse est,ptotinus indices nobis,aut attem os, aut dociles, aui benevolos enmparamus. In in

sinuatione vero occulte, Se quibusdam circuitionibus. Hoe qn que compendium tenete debemus, quod in omnibus causae generibus plincipio nobis utendum est . in admirabili veto nunc insnuatione.nune principio. Ptincipio tune si auditotes non omnino erunt alienati, insinuatione tune s uehementer erunt ali nati . Beneuolentia quatuor ex locis comparatur, ab nostra, ab aduersatiorum ab iudicum,ab ipsa eausa. Benevolos, inquit,rudices a quatuor locis sacere debemus, vel possiimus, a noctia peesona,ab aduersariorum .i iudic um ab ipsa causa. Rursui a nolita persona quatuor ex locis beneuolentiam iudicis possumus comparate si de nostrix, inquit, factis Se ossetis sne attingantia dice. muc. plena. n. gloria in his ducibus est,in factis,& omelia. Oisciuest quod vel ex legibus, vel ex natura necesse est nos implere. sactucii veto est,quod supra quam debemus piaestamua. Ergo si de

nostis factit de onie is i. sed sno arrogantia die emu . Deinde si climina .inqt, illata, di aliquas minus honestas suspieiones iniectas diluemus. Id est,si ea quae ad deformationem personae nostrae praeter iudicialem quaestionem fuerint obiecta, diluemus, deinde, si aliquid futurum mali praedicemus, quomodo ipse Cie. ad iudices: Moneo, praedico,ae denuncio. Postremo a nostra personabane uolentiam comparamus, si inquit, pro nobis supplici viam ut oratione. Deinde ab aduersariorum persona,tribus ex Ioeis beneuolentiam iudicis,comparamus,s eos aut in odium, aut in eo temptionem,aut in inuidiam deduxetimus. In odiu sie,s eorum

turpia vel crudelia facta proferamus . in inuidiam se, si eorum

208쪽

TVLLII CICERO

potentiam,gratiam,pecuniam proferamus. Et quoniam hie in

teidum non modo non crimani ,sed etiam decori sunt, recte addidit. Horum Omnium usum atrogantem. multae enim res per se malae sunt,multae eum mediae,ex euento bonae, uel malae sunt. Deinde in contemptionem ite aduersatio, adducimus, si eoa co. temnendus ede dicam aut negligentes sint, aut ignaui. Abiudicum persona vero duobus ex locis beneuolentiam comparamus, si eorum bene gesta sine adulatione pro se tam ut, ct si diea. mus praesentia iudicis magnam eis r expectationem . Polli emo ab ipso negocio duobus ex locis heneuolentiam comparamus, inolitam causam laudando extollamus aduet satiorum vituperando deptimamus. fAttentos autem faciemus,s demoniliabimus Fa. quae dictati et imus, magna, noua, Nunc docet quem iam dum attentos iudices sacere debeamus. A tentos, inquit, udices faciemus,li nos magna promittam ut dicturos esse.ut ait virgis. Maius opus moueo. Deinde s noua nos dicturos elle dicamus.

Interdum etiam,s magna, inquit. si si rea tamen noua. animos auditorum facit attentos. Politem O s incredibilia,necessatio etiaenim attente audiendum est, quod vix eredi posse promitto. Deinde si haec inquit,magna noua inctedibilia dicamus,nune ad Omnes pertinere,ut saepe Cici de quo agatur, non solum ad reum, sed omnium sortunas dicit pertinete. Nune ad eos qui audiunt. Vt Cicero saepe ait, hoe ideo agi ut indicibus iudicia transferantur . s Aut ad aliquos illustres .) si dicam ac tem iustam ad sacer dotes, ad senatot ei, vel alios huiusmodi pertinete . s Aut ad deosis mortales, ut Cic. de Donio sua dicit: Rem ad deos pertinore, ne ipsa Ciceronem domo expulisse videantur. Laut ad sum mam tei p. pertinete,) Ergo his omn4bus attentos iudices faci. mus. Et ii pollieebimur nos Nec non, inquit,etiam tunc arie

tos iudices facimus, cum nos breuit et dicturos esse Imittimus. di ne mentiri nos iudices putent,ri breuitet nos dicturos esse ap- mittimus. Exponere,inquit, debemus iudicationem aut iudicationes,s plures erunt. Deinde ostendit,quo pacto dociles audi tores iacete debeamus. Dociles auditores faciemus,) si, inquit, in principiis ea quae sunt nobis daceda ponamus,ut nobis iudices ad eOgnoscendum negocium comparemus, praeterea,inquit, cum doeiles iudices facimus. simul attento, iudices sacere debemus. ita ipse Cie in Cluent. faciles iudico eum ait: Animaduerti iudicet Oem accusatotis orationem in duas diuisam e se partes. Deinde facit attentos,cum ait: Quarum alterum inniti. & magnopem confidete , idebar ut inuidia inueterata iudicis lumani. ia teliqua. Tune etenim,inquit,iudex melius docilis fiet si & attentus fuerit effectu, Hare de prinei pili. Nune nobis de insinuatione dicendum est. lnsinuatione igitur utendum eli,cum admirabile geruas eaus; est Diximus principiorum triplicem esse s nem,ut authenevolos iudices aut a taeto, . aut docile, faciamus. idem nobis di in insinuatione saetendum est. Sed hoc interest, quod in principiis hoc aperte facimus. in insinuatione oceiate. Ed quibusdam

circuitionibus, nec in alio causae genete. ms in admirabili tune

tentiam comparari.ubi est. Aut pro eo ho ne, in quo offendiatur,alium hominem qui diligitur,interponi oportet, de teliqua. Deinde ostendit quemadmodum a nostra petiona benevole iam comparemus , cum ait. Et distimulare id te de sensurum , quod edi illi metis defensurus. Deinde cum iam mitior factus erat auditor,ingredi pedetentim in defensonem,& dice te ea quae indignetur aduersaris, tibi quoque indagna videra. Ab aduersario tum vero persona,docet quemadmodum beneuolentiam comparemus eum dicit: Et negate te quidquam de aduersatus este dictu tum , neque hoc, neque illud, vi neque a petie ladas eos qui diliguo tui,& tamen id obseure faciens, quoad possis aliene, ab eis auditorum voluntarem. Poliremo docet ut a iudicum persona beneuolent tam compar emus, cum ait. Et aliquorum iudicum simili de te, aut auctoritatem plo set te imitatione dignam. Vetum quod ait: Deinde, aut eandem. aut consimileis, aut maiorem. aut minotem agi tem in praesemiaden Oostiare . Etenim se per poli exemplum facienda est comparatio. Comparatro porro nune a pati. nune a maiora, nune a minori semper tiat necesseeli. s Sin oratio aduersatio tum Ollendit quod primum fuit, si

per causae turpitudinem auditores offenti ex titillent, qui a modi, ab his posset beneuolentia comparata. Nunc, inquit, si ci tio aduersariolum dieris finem secerit, di ideo iudices videntur abalienati. tribu, modis beneuolentiam comparamus, si aut ab eo argumento quod sibi stmissimum crediderant aduersaris, ted et urum eme promittas,aut si ab eo dicto incipias, quod adue saltu, nuper dixerit. aut ii inquit, cum admiratione dubites. cui potistrinum respondeas quali ioni. Cum enim inquit, te rudicea vadetini paratum ad respondendum, existimabunt sibi non recte ab his qui ante dixerunt id quod ei edidi tant suille pi r suasum Potite mo docet,quo pacto beneuolentiam nobis a iudicibus colutemus,s sorte ipsi iudice, dentipati suetint multos audiendo. Ptimo. inauit, oportebit polliceri breuius te suam fueris elle di ciuium: Deinde si ita habebit nego elum,utile erit tebus novis, vel radicialix tisum iudicibus,aut iocum moueie Atque id duplici modo,aut ex tempore,si sorte clamor. aut si repatus fuerit ea oriatus,aut coὀuatis paratisque,vt vel a sabula incapiar ver ab apologo ad praesens nes eium pertinentibus. Fabulae sunt, qua, set evidemus extitisse ex Phaedris, Nedaia, Cirtemnesitra , alitique similabus . Apologi sunt ex tebti, humilibus t mi' sitae quodam sol mi ae species ad .iuendum,ut extat illa de mure di leone. Ergo si, nquit negocii dignitas patietur,risum vel iocum moue re opotiebit. Sin autem tale negocium suerit ut iocandum non sit,a re aliqua iiiiii & seuera commodum erit incipere. Nam veinquit, sibi saltidium nune sub dulci re nue sub amata te leuatur , ta inquit,studium audiendi apud iudiees , nune rebus radictilia . nunc asperioribu, redintegratur. s Ae separatim quidem,quae deptincipio 8 insinuatione dicenda . debantur, haee sere sunt S pra, ut,Qui d in prineipi a saciendum esset,quid in insinuatione

leparatim disputauimus. nune,inqvrt, breuiter in utrunque prae

cum animi iudicum erunt vehementer Ofiens. Ergoonquat,ins- cepta dabimti,.s s siti incis, 'r'

mus agnoscere, ptiua .n. vulnus inlpiciendum eli. se apponenda medicina. Tribus inquit,vel maxime caussa nimi iudicum essenduntur. Vetusa cum ait. Maxime.ostendit vi alui eausit offendi iudices sed tu, plerunque, si aut in negocio ipso inest aliqua tur pitudo, ut rea ipsa praeter pet iras aut iudicis, aut gentis patiat

offensionem aut s iam aliquid iudicibus ab his qui ptimum dixeriant. pei suasum videtur, es deci is qui post dicturus eii , non li- . bent et auditur,aut si illi qui aud iuri sunt, alios audiendo coeperim esse Ossens. Quare cum hic animaduerietis singula hae diacendi alte sanabis. isi causat turpitudo contrahet o sensionem oDuobus modis causa contrahit turpitudinem, aut . n. res turpis

est, aut persona. St, inquit, persona turpis suetit, aut alium hominem sub scies qui amatur,aut rem pio persona. Deinde si res turpis fuerit, aut aliam tem quae hones a tu subqcie .aut pro te hominem , si ut unque turpe sueti t. ct tes,& pei sona. commodum

erit causam suscipete, tamen si quid leuit et turpe suetit potest sule pi. Deinde inquit,debebis dissimulate defensionem. postquam itiores reddidetis auditores . paulatim ingredi in ea n lem de- sensionem.& dicere ea quae aduersalii displiceant, ibi etiam displice te, sed nihil horum ad tuum negocium prinete. Deinde. uit, occulte R de ad uel satisi detrahere debebis. Post temo,ireti, e si ii negocio aliquo tum iudicu asserti oportebit exemptu. intum aduertere tamen debemus,ut &insinuatione quatuot locis praeceperit beneuolentiam comparadam.i.ab ipsa causa, a nolita

persona,ab aduersatio: u,a iudicum. A causa dixit posse beneuo

omnia,qua pertinent ad dignitate cotinete in te; Sententa arum inquit non illatum quae generaliter

diei titur,vi Erillud: Obsequium amicos, vetitas odium patiet.. Ppibum est autem, ne quid in principijs generaliter dicatur.

ed me sententias accipiamus, senius atque inuetiones pulchra I. atque easdem gratiis. Platerea,tnquit,ut commendati limus a

citotibus, in exordio omnia illa habere debemu , quae nobis,vel riorationi nolitae patiant dignitatem. splendoris A selliuit atra Ee concinnitudinis minimum. In exordio, inquit, nihil splendidum,nihil dili enter accuratum habeto debemus,ne ipsa dicendi diligenita dividentiam negocis demonstemui. Docuit quid in principa s,quid in in innatione. quid peneralatet in utroque o

seruare debemus. Quare poli quam ostendit quid fac i dum enset, praecipit rursus quid non Delandum sit. svitia velo,hae sunt

certiuima exo idiotum,quae summopere vitare oportebit,) Vi tia vero, inquit,llo sunt certissima exordiorum. Cum ait cer

tillima. Ostendit A supra se non nihil de uitiis exordis dixisse. ait enim. Splendori, di fessi uitarii, & concinnitudinis minimum in exordio esse debebit. Verum Ere maxime vitia exot-diorum eme dicit. atque haee omnino vitanda esse praecipit: Vulugare,commune, commutabile. longum, separatum, trai statum.

contra praecepta. svulpare est,quod in plute causa a potest a commodati ut conuenire videatur Vulgate est, quod in plures caulas potest accommodati .i. quod dicitur generale principium. ce quod non unius . sed omnium poteti ese causarum, sti e mei pras. Iouem ego optimum Maximum uellem, si hera

pollet iudices. LCommune et . quod nihilo minui in hanc uin

209쪽

contrariam partem eausae poteli conuenire) Comune est, quod nihilo minus in aliquam contrariam patiem causa potest conuenite. Inter νulgare S commune hoe interiis, vulgare omnium controuersia tum eli. Comune in eadem conia Diaeisia vi Hulque patiis. Itaque commune specie includitur, vulgare veto xenerale est . quate e remune er: t, quod tam a nobis, quam ab adueintiis diei potet . Commutabile est.quod ab adueisurio poteli leutice commutatum ex eontraria parte dici. Commutabile eit, inquit, quod non quidem ab aduei satiis dici pollit, ita . t a te probatuni et .sed e mmutato verbo.vel ad lito positi in parte conita ira co- mutari. s Longum es , quod pluribus vel bis aut sententii, ut ira illatia eli producitur) Meminimus in duobus elle orationem nolitam. nune in vel bis singulis, nune in eo niunctis quae sententiae dicuntur. itaque inquit longum et . quod minias aut in uerbis,aut in sententi: inuolutum est. s separatum,quod non ex ipsa causa ductum est,nee,sicut aliquod membtu. innexum orationi sepa ratum est,quod non ell ptoptis negoc is , neque eius causae qua de agitur,ut si homieida tibi aceti sandu, tu stu ab adulteris fac in ribus exordiu suma, s Transsatum est,quod aliud colicitiquam eausae genus pollulate ut si quia doeilem faciat auditorem, eum benevolentia causa delidetat.ὶ Translatum et .inquit, cum ignorato genete eati aut dociles pro attentri,aut attentos pro benevolis laetendos nobis iudices putamus. Contia praecepta eli, quod ni hil eo tum esset quorum causa de exordis praecepta traduntur. Contra praeceptum tu, inquit, quod omnino iudicum animos non comparat labi,interdum etiam insitio a facit. Quale tinnis exordii praeceptas, nune nobis de natiatione dicendum est .

DE NARRATIONE.

A R R A T I o est. rerum gestarum, aut vigestarum expositio. Narrationum tria sunt genera. Vnum genus est, in quo ipsa causa. omnis ratio controuerti e continetur. Alicium.in quo digrensio aliqua extra causam, aut criminati

nis . aut similitudinis . aut delectationis non alienae ab eo negocio quo de agitur. aut amplificationis causa interponitur. Tertium genus est remotu a ciuilibus causis.quod delectationis causa non inutili cum exercitatione dicitur,& scribitur. Eius partes sunt dux, quarum altera m negociis; altera in personis maxime versatur. Ea, quae in negociorum expositione posita est . tres liabet partes. fabulam historiam .argumentum. Fabula est, in qua nee verae nec vcrisimiles res continentur . cuiusmodi est: A ngues ingentes alites iuncti iugo. Historia eli gesta res, ab aetatis nostrae memoria remota. quod genus. Appius indixit Carthaginensibus bellum. Argumentum est ficta res, quae tamen seri potuit. huiusinodi apud Terentium:

Num is postquam exesit ex epheias Sosia.

Illa autem narratio. quae vcrsatur in perlonis, eiusmodi est, ut in ea simul cum rc busi plis personarum sermones

ti animi perspici possint, hoc modo :

cur perdu asolescentem nobis s cur amat P

Nimium ipse durm est . praeter aequam CV ίonum. Hoc in genere narrationis multa inesse debet sestiuitas, confecta ex rerum varietate, animorum di similitudine. grauitate, lenitate, spe. metu. suspicione.deliderio.disti mulitione.error misericordia, fortunae commutatione. insperato incomodo,subita istitia, iucundo exitu rerum. Verum haec ex ii . quae postea de elocutione praecipien- tutiornamenta sumuntur. Nunc de narratione ea, quae

tet igitur eam tres fiat, re res. ut breuis, ut aperta, ut pro babilis sit. Breui, et it .si. unde nec cile isti inde initium sumetur. & non ab ultimo repetetur. S li.cuius rei satis erit summam dixisse eius partes non dicentur: nam scpe

satis est quod factum sit scere. non vi enai re, qu d modum lit lactum: di si non longius quam quod scitu Opu, est .in narrando procedetur: di si nullam in rem alia transibitur: dc si ita dicetur. ut nonnunquam cxco,quod dictum sitit d.quod dictum non sit,intelligatur :& ii non modo id quod obest. verum etiam id quod inc obest,nc cadiuuat. praere ribitur: & si semel unumquodque dicetur:& si non ab co in quo prox me desitum erit.deinci Ps incipietur . Ac multos imitatio decipit breuitatis. ut, cum se breues putent esse. lorgiuelimi lint: cum dent operam

ut res multas breuiter dicant, non ut omnino paucas res

dicant.& non plures quam necesse sit. nam picrisque breuiter dicere videtur qui ita dicit: Accessi ad aedes, puellicuocaui: respondit : Quaesiui dominum, domi negauit esse. Hic tametsi tot res breuius non potuit dicere,iame, quia satis suit dixisse, Domine gauit est e,fit rerum niuit tudine longus. Quare hoc quoque in gcnere vitanda cst

breuitati, imitatio, S non minus teruiti non nccellariarum,quam verborum multitudine supersidendum cli. Aperta autem nariatio Poterit esse, si. ut quidque primugelium erit. ita primum exponctur.& rcium ac temporum ordo seruabitur. ut ita tiarrentur, ut gestae res erunt,

aut ut potuisse geri videbuntur. Hic coliderandum erit. ne quid pcrturbat c,ne quid contorte cicatur. ne quam maliam rem transeatur,ne ab ultimo repetatur, ne ad extremum prodeatur,ne quid,quod ad rem pertineat, preter. atur: & omnino, que ii recepta de breuitate sunt, hoc qu que in genere sunt coniciuanda . namgepe rua parum est intellecta long tudine magis, quam obicuritate narrationis. Ac verbi, quoque dilucidis utendum csi: quo de genere dicendum cst in praeceptis elocutionis. Probabili, erit narratio.li in ea vidcbuntur intis Iu ea. luet solent apilarere in veritate si personarum dignitates sciuabuntur.

si causae faetorum extabunt, ii finite facultates faciundi videbuntur. si tempus idon uni. si spatii satis,li locus opportunu, ad eandem rem, qua de re narrabitur, tuis se si detur : si res & ad eoi uin, qui agent, naturam, di ad vulgi more in , de ad eorum, qui audiunt, opinionem ac commodabitur. ac veri. quidem similis ex his rationibus else poterit. illud autem praeterea conlidcrate Oportubit, ne, aut cum oblit .narratio, aut cum nihil pi Olit. tunc in terponatur , aut non loco. aut non qui madmodum causa postulat. narretur. Ut,cli tum , cum iptius rei gellae expolitio magnam excipit Ostentioncin : quam argumcntando,& caulam agendo lenire oportebit. quod cum acciderit. membratim oportebit partes rei gclix dispergerem causam, S ad unam quanque .coiucili in rationc accommodare, ut vulneri praesto medicamentum iit, de

odium stati ind4scnsio mitiget. Nihil procist narratio tunc. cum . ad aduersariis re expolita, nolita nihil inter. si iterum, aut alio modo narrare: aut cum ab ali s. qui audiunt, ita tuncetur n. gocuim,ut nostra nihil inta-lit eos alio pacto docere . quod cum accidesit. omnino narratione supersedcndum cst. Non loco dicitur, cum non in ea parte orationis collocatur, in qua res postulata

210쪽

te . M. T v L L I rquo de genere agemus tum, cum de dispositione dicemus : nam hoc ad dii positionem pertinet. Non quemadmodum caula postulat. narratur,cum aut id, quod aduersatio prodest, dilucide & ornate exponitur, aut id, quod ipsum adiuuat obscure dicitur di negligenter. a

re, ut hoc vitium vitetur.omnia torquenda si int ad commodum suae causae,contraria,quae praetcriti poterunt, protereundo; quae illius erunt, leuiter attingendo sua diligenter, di enodate nariando. Ac de narratione qui

dem , satis dictum videtur . deinceps ad partitionem

transeamus.

VICTORINUS.

A R. R. A TI O est, telum gestariam, aut ut sest tum expolitio) Definit quid sit narratio. In

definitione veto,ut saepe iam dixi mm,omnia quae ad tem aperiendam per cinent, colligi atque includi debent. Quare quondam non tantum illa narram ut quae vete gelia sunt, sed etiam illa quae non

sunt gelia,sed gera potuerunt. ideo ait naitatio retum sellatum. aut i geliatum expolitio. ι;eliarum retum expolitio est,nego. motuin ciuilium,3 hictoriarum ut gestatum telum e, politio est, coma diatum, abulatum,& thematum, quae in auditorio dicunia

tui. Ergo tria geneta narrationis elle dicit. Vnum quod si in causae expost One,ut es illud.C. Quintius frater huiusce . . Ium

in sint di huic similia. vetum quoniam narratio,causae non id io ia iuiti agit, ut tes gestas explicet, verum etiam multa suturii prae-s ruit quassionibus, animaduertamus ut Cic. utrunque complo, ut siti sin quo ipsa causa,) Hoc ad retum e xpositionem. Et omnit ratio controuersae continetur; Hoc ad quaestiones pertinet.' Ergo unum narrationis genus et f. in quo ipsa causa N omnis ra- tioeontiouetitae continetur. Aliud genus narrationis est, quod extra causam ess, sed ad causam facit. ut est illud: Agoni, eli quaedam Lilybetana liberta Venetis Erycinae. Haec narratio extra causam est. agitur enim qui magis debeat accusare. sed tamen ad ea usam facit. Locus enim introducit ut . in quo se Caecilius iniuriam a Vette pallum esse commemorat, qua se laesum accusare debere contendit. verum hae narratio extra causam quatuor modi a s aut eliminationis causa aut similitudinis , aut delectationis aut amplificationis. Criminationis causa sit ut Dio quidam fuit Halesuus. P. Asellius mortuus est C. sacerdote praeto te. smilitudinis causa si,ut eis illud. Sic ille mulio sceletatior Inequiot quam ille Adrianus, aliquando etiam felicior suit. D. . tressio & hae videli poleti, sed non est, quia non inietponitu enat talio,quae causa eii deliberationis. Delectationis ea uti si non alienae ab eo negotio quo de agitur . ut si prata, s nemora, si scin te, diu Osq. deseribat, te hanc ipsam descriptionem ad causam

applices. Amplificationis causa tisivi est illud de Elyphila. quaevitum ornamentum adamavit. Ampliscat crimen Verris, et cum illa tem visam adama uetit, Vettes multa etiam non visa concupierit. Ergo secundum genus natiationis fixe est quae digresso dieitur,quae fit aut criminationis, aut similitudinis . aut delectationi , aut ampliscationis causa. Tettium genus nati adi est, Sextra otatorem est,hoc et f. quod ait.s Rerno tu i ciuit bili eatisi,)Est autem poetarum vel historiographorum .dat tamen cutium et

in hane nat rationem praecepta. Haec inquit,narratio remota a ciuilibus causis duo membra habet. Nam aut ry negocia exponenda sumitur,quod eii comoedi Ographorum, vel tragoedia grapho ' tum,vel sp personas. Vers dici veto in utroque vel santur . nam virgilis. AEneae ct mores, de sati a defetibit . Ergo haec narratio' extra oratorem.in duo diuiditur in negocia.& in personas. vetuilla narratio quae in negocila et , t te, habet partes, Fabulam, Hiiasoriam, Argumentum. Fabulam .dici es e. qum nihil veri nec verisimile eontinet. S dat exemplum cuiusmodi est, Ansues ingetes alites iuncti iugo. Verum hie qudiuio est, cum in detinitione ponetali narrationis dixerat. narratio est rerum gestatum, aut ut gestarum ex pos tio. cur in sabulae definitione quae utique qm de ipsa narratio est, generi similia esse debuit sed hoe in euenius di. uet state non cosuit,sed potius in teuocando ad memo iam per suo intellectionem. q. d. tabula est expositio vel narratio, in qua

nee verae nee velisimiles tes continentur. De indei reptus uatie

ira eas ab distoria da tegat,cu vit. Historia tu,qua ias veras c

CICERONI s

tine l. sed a nostra memoria temotas. I dat exemplum. hodie taut est, Appius indixit Carthaginensibus bellum . s Argumeniueu ficta res, quae tamen seti potuit) Argumentum eii, quod quindem non eu satium,sed fieri potuisse eredituri ut in Teretio adolescentas vita narta tui. Nam is poli quam excellit ex ephebis Sosa. A negociis ereo narratio ites paries habet, abulamati uotis, argumentum. Fabula nihil veri,nec verisimile continet, his otia scita praeteritorum, argili non verum, sed verisimile, illa autem

narratio. quae versatur in personis exprimendis,talis esse, inquit, debet,vi in narratione telum vim personae agentia, S mimos

stendat. & dat euemplum de Tetentio,vbi Demeae de Mitionis senum personatum eontentio secet ni tui. Venit ad me saepe clamitans,quid agis Mitto cur perdit adolestente notius de teliqua In his omnibus di rigor & austetitas persona Obiurgantis clienditur. Verum ne nos perturbet,cr de in illa narratione quae in negoc is tu saepe etiam persona deictibitur. nam describit ut Catilina describit ut Sertotius,& reliqui. S illa tutias narratione quae de pet sonis est, gella etiam narrantur. nra inquam nos perturbet, ruta mixta sunt.sed animaduertere debem , quid propiti qindicatur. Saepe . n. persona describitur,ut negocium patet eat, aepe gelia narratur,ut apertius qualis si persona videatur. Sed ad praeceptum narrationis illius reuertitur,quet ipsam causam continet S totius coiitro uetitae naitationem tapoit et igitur eam tres habere res ut breuis, i aperta,ut probabilis sit Oportet igitur eamites hibete virtutes, ut breuia,ut aperta, ut probabilis sit. Tres vittutes sunt narrationis vi breuia sit narratio,ut aperia,ut probabalis . Vetum vi hae tria sempet Omnia sint,non unum aliquod ex tribus. itaque illae virtute, tiartationi, licet di alui partibus orationis conueniant.nat tali nis tamen sunt piopriae, aliarum aut partium orationis virtutes narrationi conuem te non possunt, quaelibet reptehenso,qualibet consimatio, quaelibet crimin

tio potest habete lixe tria sed quais ahena.ipsa autem quae liabet.

nartationi non conuemunt, ut inductiones. ut ratiocinationes ,

ct teliqua huiusmodi. quae fidei sunt, non affectus, igitur it ea aliae vit tutes narrationi oratotiae conuenites sunt, di illi ita rationi quae ex ita ciuiles causas est. nanque historia di breuis esse debet in ea positione, & aperta, di probabilis, , t Salustii,sbi

omnia in Catilina tribuit: Quam breuissime potero, paucis a soluam. Cum alius hi otiographis singula tradidisset in libro primo lituotiatum dat Catoni breuitatem.Romani steneri disertis limus paucis absoluit: Fannio vero veritatem. Sed antequam dicamux ut breuis nartatio sat. vi aperta. ut plobabilis, pt incipio dicendum uidetur quid sit narratio oratoria, quid agat, uel quo distet a reliquis partibus orationis. Oratio quaeque negocium explicat,atque insinuat audienti narratio dicitur explicans quid gelium sit,'ut per uerum aut per uetismile.i.aut pet id quod se itum ess,aut per id quod geri potuit. quae Otatio tam eis partibua

narratione plenis inclinetur in actotis commodum, non tamen

ad pugnam continuo easdem partes ducit. Negocium . n. iudici inlinuatur,non pars negocii. Agitur enim ut causam iudex notis. Causa vero duatum partium est. sed subtilitas exponentis, aliquid quod suae parti plosit insinuat. nam iudex sic ab uno audit. quasi extra patiem. sed uere is optimui patronus est in narrando, qui ita narrat,ut & aduersarius ita narrate potuisse credatur . uetum tali, oratio esse non potest,cum erimina proponu

tur . Quibus in propositionibu ,& si dicatur,illud fuit, illud consecutum est,& cetera smilia tamen narratio non est . Quoniam

haee omnia ad criminationem continuo ducuntur. Se non id agitur in hac oratione, ut iudex sciat causam, sed ut audiat crimen admissum. At in narratione,cum causa omnis suetit explicata, tune crimen aut ab accusatote proponitur poli narrationem, quasi intentio aut a defenso te quasi quaellio ut purgetur.Sextua

Roseius Occisus est, accusator dicit a filio, Tulliu4 negat. hine esse criminatio potest, ct di sensio. Insinuatur iudici pet natrationem totum negotium, ubi, quando, quomodo Sex. Rosciuast occisum. Hoc dieat utraque pars necesse eli. huic snguli subtiliter interliciunt id quod parti suae prode s. roili t, non pugnae

modo sed adiuncta ueti similitudine, ut .ita nar ret quasi ct aduer sarius eodem modo narrare possit. Explicito negocio. causaq. cognita, ineipit aduersarius dicere quod Sex. Roscium situs interemi fixe et imi natio. Si autem des sol es,proponit crimen quasi quaestionem. Occidisse patrem Sex. Roscius arguiatur, si assertargumenta, quibus hoe possit dissolu te. Ita indictionibu , aliis eriminatione, intelliguntur , uel propositione.

et iminum,cum cratio exponenda quodammodo implicitam s eum habet intentionem,ut occidis 1,aut abstulilli. At ubi narrantio est, post nati ationem dar,sed tamen in narratione signiscan-