M. Tullii Ciceronis Rhetoricorum ad Herennium libri quatuor, alias, Ars noua, siue Noua rhetorica. Rhetoricorum de Inuentione libri duo, alias, Ars vetus, seu Vetus rhetorica. In Rhetorica ad Herennium, Hieronymi Capiduri Parentini, & Iodoci Badij As

61쪽

muni in fluar suas remittendus est. Poterit ergo hoe in aduet sanos dicete, assuetos quidem eo modo ad maledicendum e se, ii audatum iti tune demum se arbitrentur, cum in quenquam qua libet eo Mnxerint. & hane malorum hominum naturam esse, ut in quem via etiam optimum dicant. Fictam ergo fabulam, se monem quem sibi ipse confinierit. si uuen. 1 e noua, nec tri-sis,per cunctat sabula cernas. i. sermo. Aut eet te sctam ab aliis, quoniam sequitur,usam dicemus omnibus in ore esse, ut labulam intelligere possimus,nux olim ab aliquo i alii poeta sct a s t, eam q. ad quoquo modo eludedos aduersarios protelenius. CG fictam sabulam dissipate . i. fictum sermonem disseminare. s Arelamentando famae sdem poterim ui ablosate.) Argumentando rationes quas poterimus asserendo. Poterimus astogate.) Insr-

mare.Isidein sit avi persuasionem. si amae Quae de fama rei

habitavit ,& eucasus dativus.

Vid quailior velit audire Quaestor, qui in elimina in

quirit,3 in tormeniis de te scisse noscit. sic Virg. et stor Minos vitiam mouet. s Quod vi diiseillimat tactatu est conititutio coniecturalis.) Ttansitio ad aliam conlii

tutionem.

Ar proba:io dce. Prosequitur sex tam partem,quae dieitur

probatio. a aut e .ltima declarat ut, quia ultima ,sus es,

de qua dicit se. Approbatio eli qua utimur ad extremu, suspicione confirmata .i. corrobotata, icie eli poli quam suspicio validioribus argumenti, stabilita est. Et . s. approbatio habet locosyroptio , atque communes. i.habet sedes argumentationum

duplice .proprias ct communes. Propiis .c lo sunt hi. quibus nemo poteli uti nisi acet sator, Se hi quibus nemo potest ut nisi defensor. hoe est qui aut soli accusatoti,aut soli defensori congi

unt,ut qui conueniunt accusatori non subserviant defensori nee contra Communes sunt qui tractantur alia causa a teo, Salia ab accusatote,se ita ab utrisque tractantur. Declarat autem ptim locos pioptro. dieens. Locul ptoptiui accusatoria in causa coniecturali et . eum dicit non oporte te misereti malorum, ει cum auget atrocitatem peccati. Locus proprius defensoris est, cum

.i quando capiat misericordiam,de cum criminatur. I. pio crimine de iniquitate accusat de eontendit accusatotem ealumniata .i. calumniose agere potius ex simultate & odio, quam ex rei veritate, aut i uiae amore,cum nimis avide facti atrocitatem augeat. Hi autem loci sunt propias, quia nihil est tam alienum ab ae

satore quam misericotii iani captate, aut accusandi auiditatem

reprimete. Et contra nihl l tam dissidet defensore quam misereordiam prohibere,aut sacti atrocitatem exaggerare. Possata autem descripsi, aut exemplis de larauit loco i pro piros deci

rat communes dicena Loci communes tum accusatoris,tum defensoria. i. ovibus tam aecusator quam defensor uti poeteli, unt . cytimo a testibus .i sumpta ab accusatote per confirmationem te ii im,de sup .contra tests .L per reprobationem testium, a dese sole. Secundo supp. sunt a quaestionibus . i. inquisitionibus per torturat adducti a per accusatorem.& sup contra quaestiones, improbatat . idelicet a defensore. Tettio sunt ab argumenta saccusatori ,& eontra attumenta pet defensore.Quarta a tumoribus adducti, Et approbam per aeeusatorem, & eontra tum res im

probatos per defensorem, ut de singulis declarar. In testibus Ptima declarat locum comm inem i testibus dicens. Nos dicemus

in loco communi a testibui, secundu auctoritatem di vitam te-litum Je constantiam iei unomotum Maxime. n.arit nde s est, an t stes constanter assim tuerint sine hestatione,aut vatiationesniarum. Et dicemus pro defendendo in loco contum,contra te sei turpitudinem vitae. eotu, in eo nilantiam testimoniorum, &dicemus .aut nori potuisse fieri quod dicant, aut non esse factum, aut illos non potuisse scite,utpote cum illi e non fuerint.sed alibinis,lut dicem ut eos dicete cupide.Lnrmit asse tanter ut videan tui non ad .ecitatis comprobationem sed ad odiu sui. aut simulatis Oeculis exaturationem dicere.Tue n. tecti praecipua fides ad hibetur, cum non plus quam interrogatut sit dixerit de id quasi inuitus vi sus si dicere, vi re sacramentum, seu iuramentum, qu nastrictus est. vetu dieete quatenus scive tu Et argumentari haec squi dicta su nt.1 adducet e pet accusat tem integram testium ii tam,di testimonior vin tonstantiam. de per defensorem eoru dem turpitudinem, aut nequ:tiam uitae, de in contestando intonsaniatiam, aut auiditatem 1 lperationem. pertinebunt ad improbotione testium s pto reo , εἰ ad Dacionem testum pro accusat se,ubi ordo mutatur. IA Aouibu, Deducit loeum eo ni munem is uasti nibus, de contra quaestiones docent prirno quaeitionibus

.i inquisti nibus ve uam per tormenta. seu torturam . ii pol e ,

eum a maioribui fiat institutae deinde non semper, neque in dictaminatione utendum esse,nam graphice accusan:Iι de defendotia partea post ibit dicens. Nos dicemus a quoionibus.r .inquisitionibus factis per tot iuram, cu demonii tantibus maiores no sitos. . progenitores,di qui nos in reip .administratione antecesserunt voluisse quaera. t inquiti, de sonem seri, tot mentis Se cruciar causa vera inuemedi. i.ut vetum inueniatur, di dicemus eos

voluisse,homines cogi summo dolore, ut dicant, quid ad seiant,

ct praeterea haec disputario erit confirmarioris magis coticinata, vi stabilita a nos trahimus ea qua dicta erunt. s. iottis de cruci tu ad suspicionem uerisimilem argumentando iisdem vi s .i. t Onihus Eo medias quibus oti coniectura tractantur. i. agitur de disputatur de Opottebit,hoc ide sacete in testim mss .i. trahere omnia

ad verisimilem suspicionem, iuuando videlie et fidem quam ipstelliticando feeetina veris mili conieci uia. Contia qono. docet ouid delensor contra quaviones laciet dicens. Nox . . destinis dentes, die us contra quali itines . i. inquisitiones facias, aut seii petitas ab aduersario per io menta, aut rei, aut seruorum eius hoe modo .s sequenti. Primum lupp dicemus, maiores no aros noluille quaesititiei interponi .s ad .eti inquisitionem nisi incertis rebus de quibus alis commilitatillatis disputant de lino subdena .eum . . ea quae dicetentur x et e pollent toti . l. aperte cognosci per quis onem, te ea quae pronuncia tentui salso .r. medacitet in quaeuione.ian tormenti,possent refelli .L redargui, deci te probati,hoe modo xt.spo quaestionem sciatur,in quo loco sit quid. i aliquid positum ut si illi inueniatur aut res sublata. autitis tumentum sedis,tune consessioni credatur, de liquid es eis

mile quod possit videli, aut percipi aliquo signo simili. Dei

de supp. dicemus non oporte te credi dolori . . concessioni lactaret dolorem he cruciatum, quia ad in si indoici .stiselendi, recentior,de ita simior alio . . qum, alius, de quod alius sit ingeniosor ad comminiscendum .i surgendum amnio, de excogitaudum aliquid quo euadat, quod denique is qui est in ioitnen:iaci quaestione, pessit scire. seetro,aut suspicari quid quali or.i saciens quaestionem velit audite quod cum isos quam dixerit, intellirat finem dolorum fututum sibi Haec disputatio.f. sicra quaestiones,comprobabu ut i probabilior set i refellemus argumentatione probabili ea quae dicta erunt in quaeitionibus. Idque ivi id, de oportebit sacere id .s te fellere quae in quaestione dicta Glunt argumentatione ne probabili partibus coniecturae, quas expositimus ante .i. quas prius docuimus ad , erat militudinem sa-ciendam se tuandas. IAb aronienti, Pto sequutit locum communem ab algumenti dicens. Conuenit d cete ab argumentis et lianis Ie ceteris locis quibus suspicio aueetur,hoc modo, hoc est d:eemui sie. Cum multa argumenta. .media ad probandum,ta signa videt .cet euidentia,quae conseniliant inter se . i. quae nullam esse repantiam habeat. concurrant .s ad approbationem, Portet tem videri. i.apparere pet spieuam .i. ita elatam ct euidenis

temot vetitas quas per medium eius .ideli possit, non suspici sam . i. de qua tantum eon ectura, aut suspicio drcatur habeti. Item supple dicemus oportere plus credi signia de argumentiscuam tessibus. enim pro quia dicemus supp. haec sargumenta &signa, Si exponi .i. obiici conspectui te declarati eo modo qummodo gesta sunt reuera testes autem posse corrumpi, vel 'tectos sint avari. vel eratia. s. sine assines, aut consanguine ii aut familiares, vel metu a pars aduersa sit potens aut conscia eram lms,vel simultate .i occulto odio de latente inuidia alterius patiis.Et nos dicemus eontra argumenta re sena & celetas suspiciones, hoe modo . si demonstrabimus nullam rem esse quam quiuis. . qui-'Lbet non possit criminati .inculpate suspicionibus. . per suspieiones. Deinde .i. poli generalem extenuationem, extenuabimus, namquanque suspieionem, ti dabimur operam- i. adii temur . t ostendamus eam .s suspicionem, quae ab aduersatio allata sint,

nihilo i. in nullo conuenire .i.conuenienter asserri magis, in .i. contra nos,quam in quempiam .i. quemlibet, aut quemcunque

alium de sup. dicemus, coniecturam εο susp1cionem habere satia firmamenti .i. corroboramenes ad persuadendum sine testibus .i. cum nulli adsint testes, Me facinus indignum. t.bona rep aut boni, iudicibus,aut indignandii de deleuandum ae improbandum . eum suspieionei te signa atque id genua argumenta multis mo- .di, saltant nillil q. st indignius quam innocentes damnati. A dia motibiit. De latat locum communem a tumoribus fle contra tumore, dicens. Nos dicemus tumoribus d. sumendo locum de sedem argumenti noliti a tum ni butis negabimui famam sole te nasei .i. criti, temere . l. absque quin m aliquid . . rei inde ri solet diei. Quod communis fiam diu vi r noti omnino deperditur. Et iam die emut a rumoribus si dic mu . non suis. causa viraliquam qitate quas iam costa rei, de continisteretur talem

62쪽

talem . s. de aliquo infamiam, e praeterea si i. tametsi ceteri I. ruis

mores soleant esse salsi.i. deceptoral,& non veri, nos argumentabimur hune elle verum. E contiatio non dieemus contra tumores, primum si docebimus. rationibus multos rumores esse sal.

s. de utemur exemplis de quibus fama suerit salta , ct dicemtia

aut inimicos nolitos, aut homines malivolos di maledictos na.i. per naturam congnxisse.ctalem tumorem. S. aut asseremus in aduersarios aliquam fabulam fictam sa nobis quam dicemus eia se omnibus in Ole,aut plostremus . verum rumorem qui afferat

illis .f. ad uetiariis nostris aliquid turpitudinis, & tamen dicemus nox non habete fidem ei tumori, ideo quM quinis homo possiepto serre, quem urs rumorem turpem .i. diffamatorium, de quoli het. s. homine, N pos e dissipare. i. spatilere sabulam confictam . verum tamen si tumor Videbitur esse vehemcter probabilis nos poterimus abrogare.Lauset te famae fidem .i. eredulitatem,argu mentando. . per argumentationem nostram. Deinde epilogo. concludens hune tractatum dicit. Eo quod constitutio coniectu alis es difficillima tractatu.i. ad tractandum: & est tractanda saepissime in ueris causa: eo inquam .i. pio pretea perscrutati su anus.i .inquisiuimus diligentius . . multum diligenter,aut eo . . tanto diligentius quo dissicilior est, omnes paties eius ita ut suppleconstitutio coniecturalis ne quidem ulla. .non etiam minima tiat ubatione. i. vacillatione impeditetur,aut si est legendum impediremur ordo est . ita ut nos ne ulla quidem titubatione impedit mur.s accommodassemus assiduitatem exercitationis ad hane γceptionem. Nunc transeamus ad partem costitutionis legitimae.

V M voluntas scriptoris cum scripto dissidere uidibitur . si a scripto dice

mus. his locis utemur secundum narrationem di Primum scriptoris collaudatione o Deinde scripti recitatione: Deinde percunctatione, si irent ne aduersa

iij id seriptum fuisse in lege aut in testametu aut in stipulatione, aut in quolibet scripto, quod ad eandem rem pertineat. Deinde collatione quid scriptum sit.quid aduersarii se secisse dicant, quid iudicem sequi conueniat. vltum id quod diligenter perscriptum si, an id quod acute sit excogitatum. Deinde ea sententia,quae ab aduersariis sit excogitata. & scripto attributa. contemnetur de infirmabitur. Deinde quaere tutiquid ei obfuerit, si id volui siet scribere.ut non potuerit perscribere. Deinde a nobis sententia reperietur.& causa proseretur. are id scri

ptor senserit quod perscripsit: di demonstrabitur . scri

ptum illud esse dilucide. breuiter,commode perfecte, ta cum ratione. Deinde exempla proserentur, quae res. cum ab aduersariis sententia.& voluntas afferretur,a scripto potius iudicatis sint. Deinde Ostendetur, quam periculosum sita scripto recedere. Locus communis est

contra eum, qui cum satratur se contra id, quod legibus sancitum est . aut testamento perscriptum sit secisse: tamen facti quaerat defensionem. Λ sententia se dicemus rPrimum laudabimus scriptoris commoditatem atque breuitatem.quod tantum scripserit. quod necesse luerit: illud, quod sine scripto intelligi potuerit. non necessario scribendum putarit. Deinde dicemus calumniatoris eia se ossicium, verba. S literas sequi .negligere voluntatem. Deinde id.quod scriptum sit ut non posse seti, aut non

lege. non more, non natur non aequo di bono posse se

ri r quae omnia scriptorem voluisse quamrectissime fieri, nemo dubitet: at exquae a nobis facta sint, iusti uelime sa

eta. Deinde contrariam sententiam aut nullam esse, aut stultam ut imultam,aut non posse ficti, aut non consta-

CI cnnos Isre cum superioribus & insitioribus sententiis ut cum Iu

re communi,aut cum ali s legibus communibus. aut cum rebus iudicitis dissentire. Deinde exemplorum a voluntate, & contra scriptum iudicatorium enumeratione utemur . Deinde legum & stipulationum breuiter exstruptatum,in quibus intelligatur scriptorum voluntas. Locus communis contra eum, qui scriptum recitet, di scriptoris voluntatem non interpretetur.

V M roluntas scriptorii eum scripto dissidete videbitur) Legitimam conuitutionem in primo libro ita diuisit,ut sex et tribuerit partes . quarum prima scriptum suit & lententia. In hae igitur quibus uti possimus argumentis dolet, deinceps in ordine cetera expoliturus. 1 Ioc ergo dicit cum voluntas scriptotis cum serapto non conuenite videbatur, si scriptum defendamus,alijs,aliss,si sententiam,vti debete videmur locis . Secundum natratronem pto vi poposcetit nartatio. His locis utemur) Ex quibus prosetipto argumentationes eliciemus . Primum scriptoris collaudatione verba defendat, ut dicat scriptori neque ingemum,neque operam . neque ullam iaculi tem desuisse. quo minus aperte posset perscribete id, quod cogi latet . non fuisse ei graue aut dissicile eam causam excipere, qua aduersaris proferam si quidquam excipi eqdum putaset. consuesse eos qui lege scribam, exceptionibus uti. deinde ut leges tectistentur , cum exceptionabus scriptae, ut apud eundem legulat rem,num sit aliqua exceptio. sscriptotes collaudatione) Latia est,quam ob bene gesta promeremur, laudatio vero, quae verbia habetut alicuius . eu tamen aliquando, ubi laus pro laudatione ponatur. sDeinde scripti reeitata ne) Qno uehementius S tagnis cantius quidquid interpretatutus est, dicere videatur. D inde per cunctatione,scirent, ne aduet satia id scriptum suase, in lege aut testamento aut sipulatioue,aut quolibet scripto, quod ad eam rem pertinebit) Deinde qui scriptum,inquit. defendet. pereunctabitur, nunquid aduersatia eam quam proferant sentemtiam, quae nusquam scripta apparet in lege, legerant, aut tecta mento,aut stipulatione,aut in alio quoeunque scripto. quod ad id negocium iudiciumque attineat. sPercunctatione) Et per contantum,inquit Donatus in Hecyra, di percunctatum scribitur . si percontatum a conici dieitur, quo nautae innituntur ad loca nauibus opportuna, si vero percunctatum, ab eo quod a eunctis perquiratur,daei tui. Nonius Marcellus autem de dociorum vi totum indaginer Pereontari,u quit dilicent et inquirere. Et est proprietas uerbi, quod uada in fluminibus contis exquitant nautae. Nec me praetem. in ei ultos quosdam grammatistas haec differre inter se volui Ge,cum per o, ante t.& cum v, antect, scri heretur,sed nihil mihi eum illis. plana sunt,sciscitor, rogo interrogo, pereunctor,sed ex lus alia inter se nonnihil alia nihil pro sui differre videntur . Nam toxo,interrogo,& sciscitor,inter se nihil differunt tus dicamus sciseitati esse,ut sciamua idem h pe potius exquirere quam interrogate, rogare uel ba nulla vel pauca antecessisse signiseat, ut Plautus in Curculione. Rogant serui quo eam , di eo me ire quo saluti solent . interrogo autem inter multa uerba,scisti tot S exquiro,ut apud Iuuen. Bene habet, nil plus interrogo, pusilla tamen haec differentia est . Maicit autem est multo inter pereunctot & interrogo disserentia vel quam voluit Quint. ut interrogate nos dieat iniendi aliquid causa.& percunctati. arguendi. Qq id enim tam commune,inquit,quam imiettoeare, vel percunciam ' nam vitoque utimur inda fietenter , quotum cum alterum noscendi,alterum arguendi gratia videtur adhiberi. velut Aucullinua in lib. quem de doctrina Cluilitana inseripst qui ita reliquit: Inter percunctationem di interroga tionem hoc veterea interesse dixerunt,quod ad percunctationem multa tesponderi pollunt, ad interrogationem vero aut non, aut etiam pronunciabitur. Ergo ita ut poli percutictationem, qua dicimus,quis accusabit aduersu, electos dei illud quod sequitur, sono interrogantis en ciet uti Deus qui iustineat ut tacite respondeatur, non & iterum percunctemur. uis est qui condemnat rursusque inter rogemui, Christu, Iei ut qui mortuus es

magis adhue qui te surrexit qui est in dedi tra Dei 3 qui interpetilat pro nobis ut ubique tacite tespondeatiar,non. At cum dicit Cicer. Deinde percunctatio ne scirent ne aduersaria ea signisc

63쪽

RHETOR AD H

eso quam voluit In pereunctor verbo esse Quintilianus, hie m

sis conuenit . eli tamen inueniri. ubi percunctor ad retum attineat cognitorem. Horat.

Inso mitia ligo. in iam Asot .sDeinde eollatione quid scriptum si,) id est, si aduersath seriptum aliquod proserent, conseratur. hoe es, comparetur illud di de quo controuersia est. Quid aduersarii se fecisse dieant)Subaudiendum, percunctemur, hoe est polleaquam si protulerunt scriptum viderimus, exquiramus nunquid quod se secisse sate tur aduersati . eo scripto tollatur quod esse poterat , ut minime sat . sQuid iudices tequi conueniat, ut tum id quod diligenter praeseraptum si, an id quod accute si excogitatum ) Hoe dicit, qui defendit seraptum,quod accurate. inquiet, scriptum ea a conditore legis, non oportet aliter quam scriptum si interpletari, quod s accipiatur,nihil aliud erit quam legem tollere. Nilial n. attinete dicat,causam ex lege conliderate quippe qus in lege scripta non sit,si prout libuerit quisque interpretabitur. quare iudi ces,se ut scriptum est,iudicare debere. s Quae sit scripto attributa) prout libido tutetit non ut nox interpretabimur. Aut non potuerit sibi) Quod contra fas iustum ti aequum esset. Amen tiam enim esse,s eius qui peccatit potiusquam legis ipsius verba

cognoscentur. sscriptum illud esse da lucide) Apelle . intem iei)Non pluribus quam conueniret. ICommode ut utilitatem comunem omnium isectauerit. s Peliacte Cui in ea sementia nia hil admodum deesset .sCum ratione Cetta,non ri quisque,pto. ut libido tulerit,possit interpretari. s Deinde exempla proselentur subaudiendum earum terum. Quaerea Ordo est,que ab scripto potius iudicatae sunt. Num ab aduersarias sententia teddetetur,& voluntas assertetur. Sensu est,eadem quae aduersatij,eum sententiam plerunque non vetba spectanda esse dicetent exem pia proseremus, sed ipsis voluntatem,nobis verba ipsa id dicere

videre taetemus. sDeinde ostendetur Hoe dicit s ex ingenio delinquenti, inquiet,qui scriptum defendit, qui contra legem secerit excusatur . non ex leae peccanda cuilibet potestas uulgo dabitur. deinde adiiciet,ex ipsa iudicibus iudicanda,& ceteris civibus vivendi rationes perturbatum iri,s semel a legibus tecessum est.

nam ε iudicet neque quid sequantur habitutos,si ab eo quod scriptum si tecedant,neque quo pacto alios improbare possit, quod

contra legem iudicat in t ,&ceteros ciues quid agant ignoratu. ros,ex suo quisque consilio, de ex ea ratione quae in mentem aut in libidinem venerit, non ex communi praescripto canitatis una quamque rem administrabit. s eus communis est,eontra eum

qui quod eum sateatur se contra id quod legibus sancitum aut linamento praescriptum si,secisse, in lacti quaeiat defensionem)Loeus eius qui a seripto dicet,etu nquit ipse in secundo de inuentione, leges ex se non eius qui contra commiserit, utilitate

spectari oportere. de legibus antiquius haberi nihil oportere. Locus hic, insit. scripto cois erit,ut dicatur, secasse te contra id quod lege sancitum est, Stellamento praeseriptum sat et ii,& in facti huiuimodi quaeris defensionem,at qui contra legis sanctionem preseriptum ue tesamenti secerit. puniendus est.igitur delicti pii nate subire oportebit. I taque ab hoc loco deducetur argiri. Nuod

legibui sanet tum Veterea gramatici una Oea sancio verbum ian-xi mittere praeteritum,& supinum sanctum, volunt, licet piis linguae secus protulisse auctores dieant . Sed mihi paee eruditi Ls motum vitorum dicere diceat,cut non potius sanciui dicemus, ct sanetium 3 cum Cie. Romanae eloquentiae auctor emanentissimus ita locutus st,seu t& multi ab .ut Pomponius ad Transea:

sa erat,inquit, & in passivo Cassius seuerus. Lege Sancitum est,ait. & Lucretius,quandoquide sancitum extat,quin & ips iurisconsulti sancitum,appellationem non participium esse volue runt.quippe qui a sanguinibus herbis sanctu fluxisse dicant qua legati deseretes e sanctos. i. inuiolabiles esse facile ollenderent. Non ego tamen saxi sanctum d ei negauerim. sed mallem ipsum Ciceronem sequi. A sententia s dicemus, primum laudabimus seriptotis eommoditatem atque breuitatem) Commoditatem, quod ita poscripsit.sie .l ei .tilitate & honestum iustumque esse videbat ut . s B leuitatem) Vt non plura complexus sit, quam mpus esset. s Dicemus deinde ealumniatoris esse ossietum verbavi literas sequi, negligere voluntates) Dicemus illum non vide ii nobis habere quid dicit, qui verba & notas elementorum se. qui malit,& sententiam nihili pendete . Leges enim charas esse

porter .non pp literas quae tenues Se obscurae notae snt voluntatis, sed Pp earum rerum,quibui defetibuntur,utilitatem S eoruet seripserint sapientiam & diligentiam. ut quid st lex describat, uo videatur in sententiis, non in verbis eon silete 8e iudex is vieatur legi obtemperat qui sententiam iis, non qui scriptura

sequatur. Enim ueros uoluntas tae; tia nobis intelligi pollet,

vel bis omnino non veteremur,quia no potest,uerba tepet ta sunt,

non quae impeditent,sed quet indicarent, voluntate. i Deinde id quod scriptum sit,aut non posse serio subaudi aut has rationibus qua sequuntur,aut quibuscunque aliis. sNon lege) inod de ea nulla sit lex . sNon mole) Quod id facere moris non si .s Non natura) Quod naturae lege, hute repugnent triae. Non aequo & bono nolle fera) Contra scriptum qui dicet, primum

eum loeum iudicet,per quem di uitas suae causae demonstretur, k ostendet quo animo. quo consilio,qua eausa secerit. Dicat igitur,contra aequum ti bonum saciutum, quicunque secus agerit.

uae omnia tectissime seri & sanctissime a scriptore legis, oes asiniabunt. Aut non posse fieti. Si aequum bonumq. velimus i , spicere. s Aut non conuare) quippe quod sementiis illis te pu- netr Aut cum iure coi. quo Oe, utuntur populi. s Aut eum aliis egi , Disserunt leges di iura, quod leges sunt aut principis . aut liberi populi,quae a rege conduntur,alterius consensum non requirunt quae ad populum sistuntur sne eius iussu rata no sunt. di quoniam rogari .i .interrogati potulus de his solebat, togationes dictae . tuta autem magis generalia sunt. Ius aliud gentium, aliud ei uise dicitur. I ui ciuile dicimus tam leges,quam plebiscit senatusconsulta, decreta principum responsa prudentiu ,ε c. quet in Topici, sumus interpretati, que sunt legunt comum um interptet amenta quaedam. s Aut cum tebui) Cuiusmodi sunt te potas rudentium. Et stipulationum stipulatio pet interrogationem ponsio est Breuiter excepta'. Hoe ad utrunq; refertur. sin qbus

intelligatur Ut scriptarum. voluntatem probemus interpreta do,non quod dicant verba. pectandum locu 1 eoii Sensus eli, Locus cois contra eum qui scripto innitetur erit,it dieas eu scripturecitate, & seriptoris voluntatem negligere, quod utique stultust. perinde ae si dicas fulte eum agete qui serapta cuiusquam suspieiat qui si sensus verborum negligat. in secundo autem de inuentione idem.Contra scriptum .inquit,leges in consilio scriptoris εἰ utilitate cor non in verbii consistere, quod indignum sit a quitate litem urgeri,quet volutatem eius qui seripseria defendat. Einde dicemus die. negligete voluntatem) Quae sane vo. Lo Na.

luntas tribus modis cora sideratur. I 'rim , quando cum l

gis scripto aut vobis appatet, eam impossibile esse seruati. ut lex est: Qui parentes non aluerit,uinciatur.cet tum est iuxta hane legem libet os i nfantes aut debiles altere non posse. Secundo conlidetatur. cum certum eli vel omnibus ex verbis legis imthlligi aliud eolutile latorem eius vi qui nocte cum serro deprehentus suerit. vineiatur, annulum ferreum vis fetens noctu in ueritus a magistratu es dis alligatur. Hie sane apparet,legislat rem de telo,non de annullo intellexisse. Politem O cum exemplo multarum legum probamus pi sentis quoque legis voluntatem talem,qualem nos defendimus, ut Cic. pro A. Caecina secit. CVm voluntas cte.) Pettractat constitutionem legitimam,di MC . primo ea qua ex seripio sumitur dicens. Cum. i. quando v

luntas se tiptotis .i. eius qui aut legem ut teli amentum, aut alia

quid aliud legitime scribendum dictauit,videbitur dissidete.i.dis. eouenire & cissentite cum scripto i cum eo,quod serapta sonat, tune stip.utem ut his locis secundum Ulatim post narrationem .ctei pro nobis iacientis primum collaudatione scriptoris, ut prodenter & laudabit tet scripssse de constituisse censeatur, deinde

utem ut recitatione scripti .s. pro nobi, facienta s. deinde utemur

percunctationes. i. interrogatione inquistoria,ne pro an aduersalii set uerint id L quM recitauimus suisse seriptum in lege quas

dicamus, i sciuerant non debuisse contra legem tenta sie. s nescierint nune debere resistete) ti fuisse scriptum & in testamento,aut

in stipulatione . i. pactione per mutuum consensum interrogantis & respondentis facta, aut in quolibet alio seripto quod pertineat ad tem squam agimus. Deinde utemur supp. collatione .i. comparatione, stendentes su p. quid se scriptum,& quod adue

salii dicant se secisse an T respondeant scripto,& quidem conusniat i , quti re conueniens sit iudices sequi .ltum id quod sit pe scriptu i persecte scriptu.dilistenterii cum diligentia,ut dicemus, an lup. conueniat eos sequi id, quod sit excogitatum acute .i.tallide & .aste ab aduersariis in calumniam seripti. Deinde seni etia i .interpretatio scripti, uet sit excogitata ab aduersariis contea tur & insimabitur , nobis. Deinde quiretur. ca nobis.i nos queremui quod obfuerit i.obstiterit,& impedimento, aut nocumenio suetit scribenti s uoluisset perscribere .i. consumate se libere, aut ut alis legunt praescribet id eli tantite & statuere, id uidelicet quod aduersarii di ctitant adiiciendum fuisse, ut mens seri- hentis intelligatur, an supple id non potuerit perscribi ' quasi dicamus si scriptor, aut dictator seripti voluisset aliquid adiscreta M. T. C. Rhet. E dum,

64쪽

dum ipsum id potuisse addere,quo circa cum non addideri seri

pilun ut sonat intelligendum censuisse videtur. Deinde sententia scriptotis rei nostrae accomodata, repetietur a nobis, de causa

quare seriptor seripserat id quod scripserit, videlicet sine limit

tione, aut teliractione per adiectione plurium verborum pios et et ut a nobis,& illud de monitiabitur esse scriptum dilucide,breui ter,commode,& pelticte,cum ratione videlicet approbante singulas particulas,utpote quod scriptu sit dilucide, quod breuiter, quod com de Scitie inde exempla proseruntur,hoe eli pet exe-pla Ollendemus, quae tes sint iudicatae potius a scriptou.secundu quod scriptum sonabat.cum sentetia redderetur ab aduersarios.i. cum aduersatis aliter interpretatentur ipsum de eum volutas scri. benti, afferetur. ab aduersatis secundum eo' interpretatione. Deinde Oliendetur quam. i quantum periculosum sit tecedere a serapto. Quia si id permittet et ut nulla leti satis firma lit eum cui libet aliquid addi,& aluet interpretati possi,de sup id ollendete

est locus cois i ad plurimas caulas contra eum qui eum. . quavis

fateatur se secisse contra id quod sancitum est legibus, aut quod persetipium eli teli amento,ui suaerat defensionem facti csui: palia interpretationem,aut Guillationem seripti s A sententia hedie emu,)HMelicum utemut constitutione legitima a sententia. i. mente scriptoris ad nostrum comodum intellecta. nos laudabimus primam comoditatem .i .utilitatem & Oppotiunitatem stri4ptoris,et videlicet utilia Sutilitet seripserit,aim laudabimus ei uibi evitatem, I. i. quia scripserit tm. i. duntaxat, id quod erat necesse,& ui putarat illud quod potuerit intelligi sine scripto no scribedum necessario. Deinde dicemus ossicium calunia toti, esse s rui verba & literas, de negligere voluntatem.i. mentem dc si iam et oti . unde haee omnia sunt contra eum qui a scripto procedit. Deinde dicemus id,quod seraptum est,ut verba sonant,aut nopolle fieri,aut non posse seri lege. L fm legem,non malo te,no natura. i.pet naturam aut dictamen tonis,quae lex naturalis eli, non bono. l .coi,& aequo. i per cis,lt licitum quod omnes aequum sentiant,quae omnia lup.dicemus,et nemo dubitaret serapiotem v lui e heri A tectissime Lmaxime recte &decenter ac dicemus ea

quae facta lunt a nobit esse facta iustissime. Deinde dicemus sen

tentiam contraraam,aut esse nullam l. nullius momenti, aut valo

ris.aut potius nullam esse i .salsam de statiam,& ita nihil elle, eusalsum nihil sit. Bonum.n. verum te ens conuertuntur, aut dice. mus eam esse stultam,tum si contra mores de naturam,aut iniu-uam .cum sit contra aequitatem aut dicemus eam non polle fieri. aut non constare i non esse ut nune dicunt 3 eompostibilem cuinietioribus di superioribus sententiss. eiusdem scribentis, aut si parum seripserit,ita ut in scriptis ab eo nihil reperiat ut senten-itiae ad uetiario tum repugnans dicemus non constare, cum lute communi aut cum aliis legibus omnibus aut dissentire eum iudicatis . . cum illis,quae in rem iudicatam transierunt. di de quibus iam eoni at iudieium latum,cuius sinule in te smili deceat fieri. Deinde utemur. tap. enumeratione exemplo tum iudicatotum luoluntate.c selibentis rut vero smile erat eum uoluisse de iudica- totum contra scriptum: deinde sup. utemur breuiter enumera, ione legum & itipulationum exceptatum . .ex lusarum a consecutione eiust quod τetba sonarent, in quibui s legibus de stipulationibui exceptis voluntas de expositio scriptoris intelligitur. Qui su p. locus est locus communis contra eum qui recatat . . citat et velit scriptum&non interpli telut voluntatem scripto. iis. Ideo aut dicitur locus communis quia uti exemplis tam conuenit volenti scriptum sequi quam voluntatem scriptoris, ut et-que enim pro se exempla adducere potest.

DE CONTRARIIS LEGIBVS.

V M duae leges inter se discrepant,videdum est primum, num que Ob- rogatio aut derogatio sit. Deinde utrum leges ita dissentiant ut altera

iubeat, altera vetct; an ita, ut altera cogat, altera permittat. Insimam.

erit eius defensio, qui negabit sesecisse quod cogeretur, cum altera lex permitteret. Pluxn.Valet sanctio permissione. Item illa desensio tenuis est .cum

ostenditur id factu esse quod ea lex sanciat, cui legi obrogatu vel dcrogatum sit; id, quod posteriori lege sancitu

st, esse neglectum.Cum haec erunt considerata, statim nostrae legis expositione,recitatione, collaudatione utemur Deinde contrariae legis enodabimus voluntatem,&ea tratiemus ad nostrae causae comodum. Deinde de iuridiciali absoluta sumemus ronem iuris, & quaeremus partem tu ris,utru cum ea faciat: de qua parte posterius disseremus.

CAPI DURUS.

i Done. Ex contrariis autem,inquit,legibus contro

ue ilia nascitur, tum inter se duae videntur leges, , aut plures discrepare hoe modo: Lex est, qui tyrat num occiderat. Olympiatum praemium capito. & quam volet sibi rem a magii ratu deposcito, Ecmagilitatus ei concedito. de altera lex. Ty tanno occiso quinque eius proximos cognatione magistratus necato. Alexandium, et apud Phereos in Thessalia tyrannidem occuparat, uxor sua, cui nomen d hebe fuit,nocte eum smuleubatet.occidit. hie filium suum quem ex tyranno habeat,sibi in praemi loco depositi sunt qui ex lege puer m oecidi dicant oportete . res in iudicio eli. Inhoe genere isderii loci, atque eadem praecepta conuenienti, ideo quod utetque suam legem confirmate, contrariam inst mare debebit. Primum igitur oportet contendere, cos derando vita lex ad maiores,lioe eii ad utiliores ad honestiores, ae magis necessarias tes pertineat,ex quo coscitur vi si duae leges,aut plures, me quotquot erunt,conseruari no possint, quia discrepetit inter se , ea maxime conseruanda putatur. quae ad maximas res pertinore videatur. Deinde vita lea posterius lata st . nam postrema quaeque grauissima eli. Deinde,utra lex iubeat aliquid, vita per mittat . nam id quod imperatur.necessarium.illud quod petitii latur.voluntarium eli. Deinde in utra lege si non obtemperatumst poena assiciatur,aut in utra maior maena statuatur . nam maxi me consetuanda est ea,quae diligentillimati sancia est. Deinde, vita lex iubeat,utra velat,nam saepe ea qua vetat,quasi exceptio . ne corrigere videtur illam. quae iubet. Deitide,vita lex de genere omni.vita de parte quadam,utra eommunitet in plurimas,utra maliquam certam rem scripta, promptius ad causam accedere vi deatur & ad iudicium magis pertinete. Deinde ex lege trum statim seri necesse sit virum habeat aliquam moram, de ius entationem nam id quod statim laetendum sit, persei prius oportet, d inde operam dare,ut sua lea ipso scripto videatur uti. Contraria autem aut per ambiguum, aut per ratiocinationem, aut per dissi nitionem iudicia sanctius & firmius quod apertius scriptum heid esse . ideatur deinde suae legi ad scriptum ipsam sentetiam quorue adiungere. contrariam legem item ad aliam sententia transucere ut ii seri potetit, ne discrepare quidem videantur inter se poliremo sacere si eam facultatem dabit, ut nolita ratione utra. que lex conseruati videatur. aduersatiorum ratione altera si necessatio negligenda. Locos autem communes de quos ipsa ea se det,uidere potiebit.& ex utilitatis,& ex honitiatis amplissiam is partibus sumete demonstrantem per ampliseationem, ad vitam potius legem accedere oporteat. s Uidendu est primum.ma quae obtogatio aut derogatio sit Rogare, precati. rogare interrogare. togate. accumulate signiscat.Vnde togus. itues nominatur ab hoc composita. brogo & derogo. De gati, ii in ea lumianiam ct mmpetationem venite. Abrogati, est totam penitus legem tolli. A ut ergo derogatur, aut abrogatur, aut aliqua parte commutatur, de vertitur. insima enim erit deiciatio. Negabit se ideo quod sacere cogeretur non fecisse, quoniam alia lex permittebat,quo minus ne faceret vetendum et ais plo, enim . alet saniactio permi ilione) sanctio,qua sacere cogebatur, a sancto,saneis, . facta concisone, actum uideri potest ab eo quod eli sancitii sa ctum inde sanctio nisi a sancio sanxi factunielie uelimus. Id. quod polietiora)Cum longe preponi debuerit quod primum abrogatum derogatum uestierat . t Trahemu ad nostrae causae coamodum Ut non verba,sicut noliti aduersat is sequamur, sed sententiam, quae nobis conset et . sim aut idiculi absoluta sumemus rationem) lutidietatis conlii tutiones supra ita diuismus, ut ei paries assumptiuam &absolutam saceremus. Ab absoluta ita quo parte sumemus pro sententia adminiculum . ut iure factum esse diramus quidquid a nobis factum sit,& eetera, quae polletius in tu idiciali absoluta applicabuntur.

R Ecitatione) Non est idem quod e, positio, reeitatio, nee LONG.

et simplex propoli tio,cum ita taedete deberet. Sed recitavitionem

65쪽

RHETOR. AD HERENN. LIB. II.

Ionem intelligo. exemplorum subiectionem .aut rerum iudic istum per legem di approbatarum enumerationem.

CVM duae leges) Prosequitur constitutionem legitimam

a contrariis legibus de qua quia de copiose de diserte cci.

mentus eii planeiseus: ne aut eadem, aut minus comis

mendandam cogat dicere, duntaxat ordinem colligam,hoe modo . Cum . id eli quando duae leges discrepant inter se. quod mlim potius quam nune usu venit, quia negant tia corpore tinia quidquam quod repugnet repetiti,interdum tamen dilcrepantia videtur saltem in verbis, Ee tune videndum ess primum . nunciuid aut nunqua,id est anne aliqua sunt qui legant nunque,quod nis diuisis vocibus non procedit. Nam nunqua non nunquae diiscimus in nominatiuo singulati freminini generis , di nominativo St aecusativo pluribus neutri) abrogativo. s. totius iurri : aut de rogatio patiis eius sit supple facta. Deinde videbitur utrum

leges dissentiant, ita ut altera iubeat, altera .etet: quae penitus sint contrariae,& eiusdem late vigoris,an ita. diliantiant, ut altera cogatasacere, altera pet mittat. s. sacere de non facete. Enim

quia elanso eius qui negabit se fecisse quod cogeretur, scit pet aliquam lesem facere cum altera lex permitteret se supple saret aut non facere. Enim pro quia sanctio. i.firma conuitutio Ee iussio adiecta 'Ena in transgresso tem, aut non sacre tem valet plus permissione. i.quam lex. quae solum permittit. Item illa defensio est tenvia,eum ollenditur id factum este quod ea lex sanciat.i.conitituat & iubeat cui legi sianciendi, sit abro fatum.cex toto, vel derogatum. Lpto patre. de olfenditur id ene neglectum,quod sit sancitum lege polletiori. abrogante, aut derogante respectu pristit: cum, id ei pos quam haee erunt consderata,nos utem ut ii alim expositione nolitae legi, & reeitatio ne,ae collaudatione eius. Deinde nos enodabimus,id est explicabimus voluntatem legis eontrariae de trahemus eam ad c Om. modum nostra causae. Deinde sumemus rationem lura .Ldicendi, a iurisdiciali .s erant itutione absoluta. Et quaeremus partem iuris ut tum pars lutis faciat eum ea siuridiciali absoluta, de qua

parte inquit Cicero) nos dissetemus pollea, aut Ψt alii legunt polletius,id eli paulo poli.

Iiambiguum esse scriptum putabitur, quod in duas aut plures sententias trahi possit, hoe modo tractandum

est. Primum sitne ambiguum . quae

rendum est, Deinde. quo modo scriptum esset.s id,quod aduersaris interpretantur , scriptor seri voluisset, ostendendum est. Deinde id.quod nos interpretemur, Rseri posse. honeste recte lege.more.natura, aequo di bono fieri posse: quod aduersiris interpretamur, a contrario e nec esse ambigue scriptum cum intelligatur utra sententia vera sit. Sunt qui arbitrentur ad hanc causam tractandam vehementer pertinere cognitionem amphibologiarum eam, ouae a dialecticis profertur . nos vero arbitramur,non modo nullo adiumento esse sed potius maximo impedimento . omnes enim illi amphibologias aucupantur,eas etiam, quae ex altera parte sententiam nullam

possunt interpretari. itaque & alieni sermonis molasti interpellatores & scripti tum odios tum obscuri interpretes sunt: & dum caute di expedite loqui volunt, insin-tissmi reperiuntur. ita dum metuunt in dicendo ne quid

ambiguum dicant, nomcn suum pronunciare non ponsunt. verum horum puctiles opiniones rectissmis ratio. nibus,cum volles refellemus. in praesentia haee intersere

re non alienum fuit.ut huius infantia garrulam discipli

nam contemneremus.

I ambiguum esse scriptum putabitur . quod in

duas aut plures sententias ita ni pollit, hoc modo)Vt si fieri poterat, demonstrandum eli non esse ambigue scriptum, propterea quod omnes in consuetudine sermonis,se uti soleant eo verbo uno pluribu1ue,in ea sententia, in qua i , qui dicet accipiendum esse demonstrabit Deinde quo modo ictiptum eli,eui id qd aduersarii. ut pro Caecina Cicero. cum sententiain contra scri pium defendit. Non ne si verbum,inquit equi volumus dicit intelligamus necesse est, eum detrudi,cui manus asse tantur necesse est inqua si ad vethum rem volumus attinge te, neminem ita tu detrusum,qui non adhibita vi,manu demotus, & adtus pceps

intelligat ut deiectus vero qui potest esse quisu, nisi in inferiore loeum de superio te motus ' poteli pulsus, sugatus eiectus dem-rue. Illud veto nullo modo potest, eiectus esse quia q , non m

o qui tactus non sit, sed ne aequo quidem S plano loco. Id quoque superiore Cicet exemplo in legitimae conliinitionis diuisione esse manisellia potet . Nam cum Tullios heres meus, inquit, Tetentiae uxora. uxori meae triginta pondo vaso is algenteolum dato. quae olet. Hie.n. potetit mulier dicere nihil attinuisse aseli hi quae volet,si heredis voluntati permitteret. Eo. n.adscripto,nihil inesse dubitationis,quin heres,quae ipse vellet datet. Amentia igitur suisse eum heredi vellet cauete id ad scribete,quo non a scripto. nihil omnibus heredi caueretur. quare ex ilio verbo sententia scriptotis maxime perspieitur. Necesse ambigue scriptu, cum intelligatur utra sententia veta st Adiicietur, illud ambiguum vadeta debere. cuius sententia an vera sit dubitatur hoc a tem,qn sententia veta esse deprehendatur, non esse ambiguum. Postremo in a de I nuent. 1ple, inquit,ex deliberationis pati abuti

quid vultus,ee quid honesius,5 illi ascrabendum,de his ad comprobandum sit,demoniliandum. E. ex his si quid amplificationis

dabitur,coibus utrunque locis uti opottebit. ssunt qui albi trant ut ad hane causam tractandam vehementet pertinere cogniti

nem amphibologiatum.tam qua a dialectiei pro itur 1 ex modis dubium nasei posse sermonem, in primo ἐλέχνων docet Arist. Cum pluribus rebus eadem appellatio eis,quod Graeci

dicunt,in latinum aut transserentes, aliqui aequivocum nomina

re non timuerunt, eum id quod ab ipso proprio nomine amphibologia nuncupatur, a nolitis ambiguum incidit. Per composiationem. per diua sonem,per accentu, t sgutam dictionis. Αm

biguum igitur in nominibus eli, ut Taurus . ut tum.n brutum li

gnis es animal, an uiti nomen proprium, an montem an sidus, an radicem. incertum est. Simile huic est Gallus, quo utrum gen

tem an auis nomen, an eorporis fortunam,aut fluuium uoces ,

dubium videli potest. de in nominibus proprua tantum,ut Aiax Telamonius ne an Oilei filius: Et Eurymedon, Agamemnonisne an Nestoris auriga,Eurybates, praeco ne. Vlysis an Agamemnonis intelligatur. verba quoque quaedam diuelsos intellectus habent, ut cerno,utrum uideo an certo sgniscet. In uerbo' diuerso tum diuersa t2 ibus, ut putes, an a puteo secunda praesentis indicatiui persona sit,uel subiunctivi modi, a puto deflexa,potest dubitati,nisi quod alterum primam producit,alterum e5dem corripit. In nominum quoque casibus eadem solet esse dria. velut Cato,an ultimam habeat e5em,hoe eli sit nomen viti proprium, an eandem ploducat ut tu dativus vel ablatiuua. Et simili ter desinentibus casibus diuersis m, ut si dieas entes illos uidimus. E dem rursus dita inter nomina de uerba quoque plerunque eit,ut lege, it ne imperativi modi a lego in flexu,an ab eo quod est lex, casus ablativus, quantitate discernitur. sunt quae sola sanise tione disternantur,ut armis. dativus n. ne sit,uel ablativus ab eo quod ei ,almus atmi,an ab eo quod arma dicimus, discerna noupoterit.nisi ab eo quod sequitur aut antecedit. Est ubi aliquid . titta magis duarum appellationum uocetur, in tertum est uelut apud iurisconsultos,quae pro Muraena Cie. ipse posuit,inquiens, Iam illud mihi quidem mirum uiderit solet,ut homines ingeniosos,pet tot annos etiam nune statuere non potuisse, utrum diem tettium an petendinum iudicem an arbitrum, tem an litem diei oporteret. Naseitur ab integritate Et composio uerbo aliquando dubium .ut s dicas,ingenua hodie in foro ea cecidit mulier. Nam ab eo quod est ingenuus ingenua,&ab eo quod est genu adiecta praepolitione in , intelligi potetit. de apud Graecos ia Moesi sit unum uerbum,tabieinam, siti duo, Mix. aulam, di ne e tet si-srehcat. Quaeri igitur, poteli, si dieatur αδ alia eoncidisse, utrum debeat publicati aula quae ter cecideriti an tibicina debeat

publicati . Me di similia sunt quae sub eadem appellatione eL

66쪽

M. TVLLII CICERONI s

se videntur. Quae autem proprio nomine amphibologia nomi natur in eisdem casibus fieri solet, ut, Dico te AEacida Romanos vincete posse. & Audiui Lachetem peteussisse Demeam. de illud,

quidam testamento iussit pona statuam auream tollam tenetem. Guaeri potest an statua hastam tenem aurea esse debeat, an hastae te aurea in salua. & an pro nomine possessivo tet irae personae sui cum a tertia in tertiam feti personam te transito videtur, in dubium .enit possesso,ad quem potius eorum pertineat: ut, togat Cie. Varronem,ut suum erudiat filium,& obseerat Pompeius Caes. ne suo noceat filio. Ambiguum enim est,cuius filio, Caesari, ne an Pompeii de quae Quint.annotauiti Heres meus dare illi damnatus elio omnia sua. in quod genus incidit Cie. in B tuis Y3, loquens de C. Fannio. is soceri rella tuto, quem quia eooptatus in augurum collegium non erat, non admodum datisat, prosettim cum ille quidem scaevolam sibi minotem natu gnum praettilisset. nam sibi,ut alis inquit Quintil. ad socerum reserti, de ad Fannium potes , At la dixisset,cum ille quidem quintum seruola illi,vel ei ve i ips,de Fannio utique locutus intelligeretur.Solet illud esse ambiguum cum posses io,quae pluribus accomodati poli absolute proferetur,quale illud. Perdet Cretina Halyn transgtessus maxima regna. In ablativo et naturalis qu da inuenitur amisphibologia ut, elo decurtit aperto virum per apertum ea li4,an eum apertum esset. Per compositionem veto,& diuisonem velut

si di ea , Atili.inquitique ne sedentem ambulare & se libentem noseribete . nam ii ea simul polita intelliga, id fieri impossibile, stiautem per se id polle seti manifestum eli,nam N i, qui te dei,pDeambulate si velit.& qui scribit,non set ibete. Et illud, quanquaginta vi totum centum occidit diuus Achilles, dubium . n. eii, aneu quinquaginta viris dicatur centum Achilles, occidi lle, quod factu impoti, bile esse quisque vide aut ex centum erras quinqua inta occidi se,quod vetum esse potuit. Respitatione igitur suia pendi nda eli omnes oratio, quoties rei compositionem diu: sone ue dubia intercidit oratio.heut d. illo Vergiliano, de Troilo .

hie enim virum quod teneat ira lora,an quamuis teneat ceruix ite mae tamen traliantur per tetram, quaeri poteti. Accentuum amphibolopia a Dialectieis,ut Arist. inquit. explosa et . ut si dicas , falso hie se eerba dedisse autumat,videri ambiguum potest tuum salio homini dedisse verba,an autumet salio. itaque accentia di si ineui poterit. nam s si nomen acuetut in prima,sti ad uel biu, an .ltimo circunsectetur. Per figuram dictionis dubiicitio otiri potetit velut immutato genere . vi, Praeneste sub ipsa Stra uir

seelus eliquem hie laudat. nam & sub ipsa videtur ad aliud aliquid quam ad Praeneste,quod genetis est neutri relatendum. Liacet Seruius ex Praenesis iaminino etiam genere dici credidetit. Et quem referte aliud quam scelus videtur, eum genete diser pent. Idem de citetis mutationibus intelligendum, quae aut numero rem,aut temporumael quibuscunque aliis varietatibus lectionem reddant ambiguam.quam ambiguo colligi sermone diximus. Cognitionem amphibologiarum) idem .n est amphitici

logia. quod ambiguus sermo.i qui utroque vel sua vel multis nacidi, accipi potet . Ea quae a dialecticis plosettur De quibus quatum Attila teles tractauit,diximus. fA dialecticis) Dialecticem

in latinum uertentes,altem disserendi nominauerunt. Sed maxime potius impedimento Quod nullus in scripto ullo eis viatur, dialeciici autem eat ideo ponant, quod eos, cum quibus da sputomus, plerunque inuoluta orationes . quas nobis at uendi causa confiximo, allant. s Amphibologias aucupantur set mones conquirunt dedata opera ambiguos . Trans it ici ab is , qui an in sidio, a uiculat captant ab auibus de capio, iam vel bum. s Ea

etiam quae parte) Eas. inquit, amphibologias sbi aliquando confinxerant,quae parte altera signiticent, altera quidquam signiscate non queant, hoe est, ut vetus aliquis sensus elici non posist velut mi enim probabet eodem vii nos exemplo, illud quo usi supra sumus quinquaginta viroru centum Achillei oeciditi s Alieni sermoniaὶ Cum amphibologias inuenetant ea in aliena seri pia affetunt vi eo modo velint interpretati. s Molesti inret pella tores) . . inremptores. Interpello ab interpolo distat,quod interpellate su interrumpete, de sese ingetete ubi non opus sit . ut apud Plautum in Amphit tyone, Ne interpella. lnt et poliare es interponere,ad nouam formam auertere ingere. Marcui Tulliui in Verrem actione secunda: Aliquid demendo,mutando in topolando . Et eli tractum ab arte sulloni ea, quae poliendo dili-etet vetera quaniae,quas in nouam speciem mutat. Proinde datum videri poteti,interpellatotes ne,an interpolatotea legendust. s Et scripti eutula que) siue legit, sue testamenti. sue vitii usuis alterius rei. ITum Obscuri interpretes) Quod quae Iompissime veniunt,ad scriptum poscant .s sum odiosi)Quod quae necessaria non sunt,conquitant. IEt dum caure) ut singula pensitare videantur. Ex expedite Vt quidquam inuolutum. In

fantissima reperiuntur Qui nullo modo loqui seire videantur. quod saepissime illis accidit, qui in lingulis volunt verbis iram rati. Nomen suum pronuncia te non possunt Quod cum aliqua de ea usa postrum videri potest alii et tamen intelloquendum a cipi posse videatur. quale apud Martialem illud es .ia Aia Cristi, Lib. ,

Aut certe nomen tuum pronunciate iis,n possunt. quando Se alii eo suete non appellati. N ne dubium sit an praeter sequendam alium dieant uim ambiguum sit nomen,ut supra diximus, quod multii simili appellatione imponitur, ut Cato Censorius, Cato Potcrus,Cato vectius,de Cotnelius Cato. malunt silete, quam nomen suum pronunciate. s Hoe interdice te) ut dum de ambaguo disputamus,non suit alienum inistere. Huius insantiae elocutionis inscitiae, quod qui de his minutissimis disputant,fari pone nesciant. IGartulam disciplinam) Sermon m inanem, quae dum omnia dicere videri vult nihil dicit. Sanea teda Graeci ι nt,ut

SVni qui arbitramur Confutat quori in dare Cpinionem.

qui ambiguitatem vel botum edi uetidam piaecipiebant, sed eam quae a dialecticis profertur hoc eii. supellitiiosecuta sis, de cauillatoribus, secus autem iudicandum de propraetate de

differentia vocum,quae a grammaticis docetur.

Si ambiguum Pιosequitur iet Dum membrum constitu

tiovis legitimae quod ambiguum . oeaida ens. Si scriptum sue publieum siue ptiuatum dummodo autenti cum sit, de quo conti uersa agitur, putabitur esse ambiguum, utpote quod possit trahi in duas, aut in plutes sententia ,ipsum stip.eu tracta. dum 1 in litigando ea eicendum hoc modo. Qua tenduin i inquirendum est primum, ne pro an sit ambiguum.i est dubium I incertum, deinde quaerendum eli quando. i. quo timpote scriptum est. Sunt qui legant quomodo scriptum est,sed re inus procedit, quia si ambiguum eu cetium est quod ambigue scriptum es,v tum sensus eli, inqui ere Oporteat. quo tempore ic raptum est , quia saepe ex tempore cognoscitur animus seu uolumus scribet tis,ut s quo tempore ita tu, fuerit in stium scripserit. v xot tilio meo pet di to dato quae volet. certum erit et quae uxor volet, non quae filius intelligetur. Sin v x oti iratu 1 st i etiam sc. Dibus matri licet male de me metito dato quae volet, inteisse tot de voluntate sili1,5: ita inconsimilibu1)Eu Ou ndendum elis scriptor

volui it et ii et t. i vitum .eiiii mile sit eum voluisse seri . . quod a uersatis interpretantiit. eum volutile. De itide Oilendendum

est,id quod nos inter piεtamur: St, id es simul potuisse seti, honeste, id eu salda honestate, recie , id est sal iustitia .mote, id est iuxta eonsuetudinem laudabilem, lege, illela ieeundum se gem seripi natura, id est secundum legem natiiralem bono diae quo .i. ex humana aequitate. Econitatio hoe est ostendendum

est, id quod aduet satu interpretant ut . s. de scripto ambiguo

non seri posse, aut non hone ite, nec tecte, nec more lege, Da tura . hono Et aequo. Nee .i. di non, de ostendetur non esse amisbigue scriptum cum intelligatur. tra. i. quae duarum lit veta. Sunt . . nonnulli qui arbitramur eam cognitionem ampliab

logiarum qu profertur a dialectici, t in libris elenchorum

pertinere vehementet ad hane causam iractandam .c ex ambiatro Ottam. nos autem arbitramur eam cognitionem non m

o non esse adiumento . sed potius maximo dettimento . Causam paradoxi allet t. Enim pro quia,omnes illi dialectici aucupantur a. capiant.& iactantur eam eas amphibologiat . quae nullam sententiam possunt interpretati a. interpretando ast gnate ex alis

tera parae. hoc est dialeci ci cauillos etiam ti,inime dubia d. simplicitet dicta cavillantur, de eonfusi suis griphis se algumenta tionibu i insolubilibus, aut communibus, aut alioqui captiosis,omnabus praetet rem obse tepunt. Unde addit. Itaque dialectici sunt: le,id est simul molesi interpellatores se innonis alieni quis neminem snunt peiora te, sed obstrepunt ad quolibet etiam bone dictum. 3e sunt interpretes .i .expcii iotes setipti sui, ti,in, id est pariter odios . i. molesti, Ee digni, qui odio habeantur, cum se scribam. ut intelligi nolint, tum . i. pariter obscuri , de duin volunt L CNa. Ascra.

67쪽

RHETOR. AD HERENN. LIB. II.

lunt loqui eaute 8d expedite tune sup repetiuntur infantissimia. mutissimi. hoeeli minime, quod ad rem saeiat dicentes. Insans enim a non sando dicitur. 1 taque dum dialectici metuunt ne di cant quid. i. aliquid ambiguum,non possunt pto nunciate nomen suum, quia uetentur ambigue loqui aut capi ab inlitutio similibus stiphis. Quocirea nocet suturo oratori alguriis dialecticis nimis imbutum esse, multo tamen masis noli to tempore. quo pene ad suppositiones S terminos ars ipsa de se optima tedacta

est. Verum.inquit Cie nos refellemus. i. improbabamus pueriles opiniones horum. qui daalecticam necessat iam putant ad oratoriam, rationibus rectissimis: cum i quando uoles o Helenni,sed sup.nos fuit alienum .impertinens ad institutum nostrum: impresentiarum l. hoe loco & tempore,interdice te i inter cetera dicere,hoc quasi transeunt potius quam se interdicere . . tib H hoc, sellieet errore,ut contemnetem ut disciplinam gairulam. .ue hosam si uetba,attendetimus huiui infamiae.1.mutitatis,& carentiqloquelae si ad te, ,aut retum pondera te spexerimus, eum tales libi leges dialectici eisnxerint, ut ne nome quidem suum sine sormidine reprehensionis audeant pronunciate.

DE DEFINITIONE.

V M definitione utemur primum aD seremus breuem vocabuli des nitionem .hoc modo e Maiestate is minuit, qui ea tollit, ex quibus rebus ciuitatis amplitudo constat: quae sunt ea, quae

capiunt suffragia populi & magistratus consilia. nempe igitur tu S populum susstagio & magistratum consilio privasti cum pon

tes disturbasti. I tem ex contrarior Maiestatem is minuit. qui amplitudinem ciuitatis detrimento allicit . ego non affeci sed prohibui detrimento. aerarium enim conseruaui, libidini malorum restituti, maiestatem omnem inter ire non passis sum. Primum igitur vocabuli sententia breuiter, & ad utilitatem accommodatam causae describetur. Deinde Actum nostrum cum verbi descriptione

coniungetur. Deinde contrariae descriptionis ratio resilietur, si aut falsa erit.aut inutilis,aut turpis,aut iniuri

L. Id quoque ex iuris partibus sumetur de iuridiciali

in Topieis Ciceronis abunde exposuimus. s Ptimum affetem ut breuem voeabuli detinitionem, Ptimus,inquit, ipse in lecundo de inuentione tibi definitivam tractat constitutionem, accusatoti

locus eius nominis, cuiua de ui quaelitur. breuis& aperta ex opinione hominum definitio, hoe modo, Matelia te minuere est, se dignitate,aut amplitudine, aut pote late populi, aut eorum quibus potestatem populus dedit. de togate . hoe sit breuiter expolitum pluribus uerbis eli de rationibus confirma dum δε ita esse .l deseripseris ollendendu pollea ad id. quod des ni eris, actum eius qui accusabitur adiungere oportebit,& ex eo quod ollenderis esse,uerbi causa inaiestatem minuisse de hune totum locum eommuni loco cosiimate, per quem ipsus facti atrocitas,aut indignitas,aut Omnino eulpa cum indignatione augeais tui . Post erit insim inda aduersatio tum deseriptio . ea autem in mabitur si salsa demonstrabitur. hoc ex opinione hominum sumetur, cum quemadmodum δὲ quibus in rebus homines in eonia suetudine scribendi, aut sermocinandi eo vetbo uti soleant,consis derabitur. Item infirmabitur,s turpis aut si inutilis esse oliendetur eius descriptionis approbatio, de quae incommoda consecuis tura snt. eo eoncesso ciuendetur.id autem ex honestatis εe ex utilitatis partibus sumetur. de quibus in deliberationis praeceptas ea ponemus. Et s tum definitione nostra aduersatio tum definitionem eonseremus,& nostram vetam,honellam. utilem esse demonstrabimus,allorum comta. Inde post paulum subiungit. Locus autem eois in eius maluim,qui non modo retum, vetum cl

verbola potellatem sibi arrogare netur,ut & faciat quod velit. Ec id, quod fecerit quo velit nomine appellet. LQui ea tollit Tollit.auset t. s Hre sunt ea. quae capiunt suffragia) Ordo et & se sus,Quae, subaudiendum ex quibus ciuitati, constat amplitudo, sunt ea sus agi a. i. auores, quae populi capiunt,cum legi promulgandae assenti untur aut non assentiuntur, vel eum ad dignitatem

quem velint pto uehunt. Et constiG Magilitatu ,subaudiendueit,id quo ciuitatis constat amplitudo. figitur tuti populsi sus- stagio) Exemplum, quod in a. lib. de L. Apuleio satu inino posuit tractat. s Populum suffragio Quod cum populum nolis quas velit ipse leges approbate, suo pilues susttagio. s Et magi-sitatum consilio priuaui, aut quam L.Saturninus tuo costior

gem laturus erat in magis tatu confluuius , quippe qui Trab. plaetat promulgare non sciues s.cum pontes deieceris,stio igitur euconsilio priuatii. ut si ita texas algumentationem. Quicunque ciuitatis amplitudinem, quae ex populi suffragio magilitatusque conlilio contiat, auset t. i, maiestatem minuit. Atqui tu populusuffragio quippe quod quas volebat leges comprobare non per-

militii, de magistratum,consilio quod setipserat ne ederet, prohibui lii,maiestatem igitur minuisti. IItem ex contrario).i.ab ipso defensore contradicentur. In a de inuent .defensoris,inquit. pramus est locus. item nominis breuis S apta ex opinione hominum deseriptio,hoe modo: Maiestatem minuere est, aliquid deprima cum potestatem non habeas administrate, postea sui facti ab illa definitione separatio. Deinde locus communis per quem acti Vtilitat 3e honestas adaugetur deinde sequitur, aduersatio tu definitionis reprehensio. Locus autem erit defensoris,per quem

indignabitur,accusatotem sui periculi causa non res solum conuertere, verum etiam verba commutate coriari. sQui amplitudinem ei uitatis detramento assicito Qui ciuitatis splendorem alia qua ex parte minuit. Differt autem, ut inouit P .ab intertrimento detrimentum, quod detrimentum vel vitius partis dici potess,dantis,in tetirimentum veto ad utriusque partis spectat, dantis de accipientis. Cie. in vertem, Praetores, nisi decreuerat, de hae te minus laborant, sine ullo intertrimento. vat tu autem, Detrimetum. inquit,a detritu,quod ea quae detrita, minoris snt preci . ab eadem mente intertrimentum. ab eo quod duo,quq inter se snt de diminuta damnum, a demptione, cum minus te s

ctum es,quam quanti conuat. s Ego non affeci,) Ordo est, Ego non affeci dei timento. sed prohibui . subaudiendum, det timeritum se l. s Eramum enim conseruauio Hoc supra in i . lib.expositum est. svocabuli sententia) mid sit maiestas. I Deinde lactum nollium Quod nos nee timui. sCum verba descripti nix interpretatione. s Contrariae) Quae ab aduersarii, illata sit. si aut salsa erit,) Quod aliter .ulgo accipiat ut Se. Aut inuti- iis, Quod ea ea positio, nulla in parte viilitatem praestet. s Aut turpis,) Quae turpitudinem ciuitati afferat. IA ut iniurios Quod si ita accipiatur, de ea multi conqueri posJnt. Irem ex contrario,) Quam voeant cimai τι - ν desnitione,

ua non tantum erimen negamus, verum etiam ecim dum

aliquod affetimus.

Cum definitione Sc) perscribit loeum a definitione,&do

cet quo eo utendum sit. Dicens. Cum. i. quando. nos utem ut des nitione, nos afferemus primum breuem definitionem. 1.de semptionem uocabuli, hoe modo sdes mentea quid si maiestatem minuete. Maieliatem is manuit. smagilitatus aut principatus Romani qui tolliti .aufert ea. l.eas res. ex quibus rebus amplit udra. i. maletias & ampla dignitas,ciuitatis. Roman .

Nam de ea loquitur. Bene tamen non exprimit ut ad quamlibet postit applicari) Constat.i constituitur. Haec Lquibus amplitii do ei uitatis constat, sunt ea,quae capiunt. .ecim plectuntur suia

stagia. i. libera uota & libera vi dicunt) voces ad creandos novo, magistratus populi. Romani, εe consilium magistratus. si aereati. Nempe igitur tu A Cepio ptiuasli, he.i simul, populum suffragio quia Saturninum Tribunum pl.ereaverat, uius maiestatem timii,& auctoritatem minuitii de inagilitatum . videlicet Saturninum Tribunum pl.Consilio s. suo,quo semissibus de trietibus frumentum populo diuidete decreuerat. priuasti dico tune eum l. quando disturbasti pontes.i scalas δe gradus quibus aliendete parabat in suggessum ad promulgandam legem. Item ex contrario vel econtrario defensor Capionis, au t Caepio ipse utei v. definitione se. Is minuit maiestatem, qui assicit detrimento

.i damno de incommodo amplitudinem eluitatis. ego non asse-

ei, uidelicet,amplitudinem ei uitatis detrimento sed prohibui det timenta. quia aeratium quod tantam largitionem pati non poterat conseruari . te restiti libidini. i. inordinatae. N perniciosae uoluntati malorum non dicit Tribuni pl. quali id non tentaverat

68쪽

ut magistratus,sed ut perniciosus ei uis,& non sum passus omnem maiestatem interire,quae interi fiat si hecuniae publiear quae nerui sunt belli & cullodiae vibium exaulle suissem. igitur quod intelligendum reliquit. non minui matellatem Et est locus a des nitione qui cocludit tam negatiue, et assiimative. ut homo non est animal ronale. ergo non eli homo,& hoc eli animal rationale, ergo est homo &e. Igitur ut bene . tam ut definitionis: Dia i. interpretatio vocabuli,describetur ptimum breuiter, & accomodata, vel aecomodate ad utilitatem causae. nostrae dest tibendum. Deinde contrariae descriptionis ratio refelletur. i reprobatur. si aut salsa erit, aut inutilis ut turdis,aut iniuriosa. Id quoque i.etiam, id .s docete aut nosse qualia sit descriptio sumetur ex partibus i iis de iuridiciali absoluta ; de qua loquemur iam.i.liatim.

DE TRANSLATIONE.

VERI Tun in translationibus primum sum aliquis eius rei actionem, pe

titionem ut executionem habeat, que non oporteat: num alio modo. tempore, loco: num alia lege, num alio quaerente aut agente. Haec legibus S mori

bus,aequo & bono reperientur: de quibus dicetur in iuridiciali absoluta. CAPIDVRV s.

v Agar xvii in transationibus primum. In secundo de Inuentione, translativam conlii tutio nem tractan . In omni autem, inquit, causar ab

utroque quaeri oportebit, a quo, & per quos, &

quomodo,& quo tempore. aut agi,aut Iudicari,

aut quid statui de ea te conueniat. s d ex partibus iuris,de quibus post dicendum ess,sumi Oportebit. di ratiocinari uid in smilibus tebut seri soleat. Et videtur,vitum malitia quiem aliud agatur, aliud simuletur, an stultitia, an necesssitudine, quod alio modo agi non possit, an occasone agendi, se sit iudicium aut actio constituta. Locus autem communis contra eum qui translationem inducet sugere iudicium ac poenam,qua a cauta dissidat a translatione autem omnium fore perturbationem,si non ita res agantur de in iudicium veniant,quo pacto oporteat, hoc aut cum eo agatur qui cum non oporteat, aut alia poena. lici crimine, alio tempore atque hanc rationem ad perturbationem iudiciorum omnium pertinere . s Num aliquis eius rei

De qua controueisa, hoe est de ea ius dicete. Petitionem) vepraemium dari, aut pcimam inistri alicui poscat. s Aut executionem habeat,) vi exequi.i. transgere,quod in controuersia st,pro alieta patie polli t,hoe est ut sit aut patronus, aut aduocatus, aut procurator, aut cognitor, oui inter se ita differunt, ut Asconius Paed. inquit, ut quicunque alterum in iudicio defendit, aut patronus datatur,s orator ess,aut aduocatus,si aut ius suggerat, aut p- sentiam suam commodat amico,aut procurator, s negocium suscipit,aut cognitoris praesentis causam nouit de se tuetur ut sua,

qui familiarallimus de sensor fit. sModo Nunquid non ea actione. Tempore) Nunquid alio quam eo tempore,vel quod seriae snt,vel smile aliquid. s Num alia lege) Nunquid ea lex, qua p- tulerit,contra se non faciat. sNum auo quatente Nunquid ea causam alius quatiere debuerat. Aut agente) Nunquid eam agere alium oportuerit,quorum s quid sinum esse inuenietur, qui

ita aceusatit,cadet a causa. Hate imibus de motibus. quo de bono repetientur de qu:bus dicetur) Hare,inquit. Omnia his rebus poterunt inueniri, male acta esse,quas in absoluta constitutione iuri diei ali iam tractabimus.

LONG. , T Vm alio modo,) Alibi negat modi esse praescriptionem , m seu translationem. Sed hie modum pro re accipiamus. AacEN. viii ut se.) Prosequitur quintam legitimae constitu i 3 tioni, dieeu, .Qurtitur. ab oratoribus, est n. mpersonale .eibum in translationibus.i csimulationibus. s. Oionis,aut iudicis,aut soti,aut testium aut contendentium. Ptimum l. primo loco . num. 1 .an ne aliquis habeat actionem, petitionem, aut executionem eius tei si non oporteatshabete aut si legatur quem. die. Num aliquis quem ratio oporteat habere, habeat actionem Ece. Num tap. Oporteat agere,aut fetete,aut ex eis qui, alio inodo,alao Pe,alio loco. Num.1. an ne alia lege.Numa.

CICERONI s

anne alio quaerente.i .petente. rem,aut agente.s in personam.

Haec. s. quae quaerenda & cossideranda dixit reperiuntur legibus de motibus de bono de aequo: de quibus dicetur in iuridiciali. constitutione absoluta, de qua statim agetu titulo videlicet xv.

DE CAVSA RATIONALI.

N causa rationali primum quaeretur, ecquid in rchus maioribus aut minoribus , aut similibus similiter scriptu aut iudicatum st. Deinde virum ea res similis sit ei rei. de qua agitur,an dissimilis Deinde utrum consulto de ea re scriptum non si quod noluerit cauere an quod satis cautomputarit,propter ceterorum scriptorum similitudinem .

De partibus legitimae constitutionis sati, dictum est:

nunc ad iuridicialem reuertamur. CAPIDVRVS.

N causa rationali) In se eundo de Inuentionetaratiocinationis exemplum tractam, Locos aut Cmcia es,inquit, in hoc, genete argumentandi hos, de huiusmodi. quosdam tale albi ita mur. primu er usscripti quod proseras, laudationem de consim tionem,rel de qua quaeratur,cum eo de quo com sat collationem eiusmodi, ut id de quo quae titur,rei de qua connet smile esse uideatur , postea admirationem per contemptionem qui seri possit,ut qui hoc di quum esse concedat illud neget. quod aut aequius,aut eodem sit in pne deinde iccat eo de irae te nihil esse scriptum. quod cum de illa esset scriptuni de hae is-scribat dubitaturum neminem arbitratus sit. Postea multis in legibus multa praeterita esse, quae iccirco platet ita nemo aibitretur, quod ex ceteris de quibus scriptum si, intelligi possit. Deindexquitas rei demonii randa eli, ut in negociali absoluta . Contra aut qui dicet,infirmate debebit,quod faciet si demonstrabit illud quod conlitatui, ab eo cui conserat ut diuersum esse genere, natura,vi, magnitudine. tempore, loco, persona, & quo in loco illud eu:us causa affertur, opinione, si quo in numero illud quod per similitudinem affertur,conueniat,oliendatur, deinde quod res cum te differat. demonstrabitur. ut noti idem de uitaque existimari oportere uideatur. ac si ipse quoque poterat ratiocinationibus uti, iisdem ratiocinationibus, quibus ante praedictum est,utetur. Si non poterit negabit opol tete quidquam, nisi quod scriptum sit,considerate, multis de similibu , rebus in una.' uarique rem tantum esse cingulas leges omnia posse inter se,uel similia demon litat locus communes a ratiocinatrone oportere coniectura ex eo quod scriptum sit, ad id, quod non sit scriptum eruenire,& neminem posse omnes res per scripturam amplecti edeum cominodissime scribere,qui curet ut quaedam ex quibusdam intelligantur. Contra ratiocinationem, huiusmodi coniecturam diuinationem esse,de stulti scri pioris esse .non posse de omni laus rebus cauete quibus velit. sQuaeretur, tequid in rebus maioribus,aut minoribu .aut similibu, smiliter scriptum aut iudicatum st) Quaeret ut subaudi,aut ab eo qua ratiocinatione in nitetur, aut ab eo qui ratiocinationem infirmabit, sed quo pacto suis uterque loeis utatur, ipso Ciceto. docente iam ouendis mus. tDeinde virum ea res simili, si ei rei,de qua agitur,an dissimili,) Quod si is qui ratiocinationi locum nullum dat, inspiciat si smile videat num id aliqua lege sancitum, sin dissimile, an

aliquo ex his quae iam memorauimus,differte videatur, quo va

lidius id possit infirmare. svitum consulto) Vtrum dedita opera praetermiserit. quod intelligi per se poterat, an quod cauete, hoc est . prouidere de ea re factu idoneum nen satis censuerit , Ecqui defendat ratiocinationem,& qui eam insimabit, hoc ad suae causae commodum te eabit. sQuod satis cautum putatit . propter ceterorum scriptorum smilitudinem Hoe qui rati cinationem. inducet, assimabit, ut dicat non opus suisse de ea te quenquam selibere,quandoquidem ceterorum multitudo scribetium hoc dixisse,ob ea quae scripsit,satis visa sit. Sane inter oes status legitimos,praeter translationem,quam flatum non esse supratistendimus, quadam cognatio est. Nam ct in iisnitione quae

69쪽

sit voluntat nominit quaeritur, & in ratiotinatione quid sbi voluerit spectatur Ze ex contrariis legibus duos esse scripti di volu . tatis uatus apparet. Rursum & di intinio quodammodo est ambi. guum quae amphibologia nominatur. cum in duas paties intelle ius nominibus deducatur . Scriptum 3c voluntas habet in verisbi, voei, quaestionem quod idem in contrariis lesibus quaeritur. Ob hane eausam non desuerunt. qui Omnia haec scriptum & voluntatem esse dicetent, alii in scripto a voluntate amphibolo. giam esse, sed dillincta sunt. aliud enim est obscurum iu aliud ambiguum. Definitio igitur in natura ipsa nominis quaestionem habet generalem, Et eorum quae ei rea causam esse possunt, scriptum ti voluntas de eo disputat verbo quod non eii in lege, at ratiocinatio , de eo quod non est. Amphibologiae lis in diti et sum trahitur legum contrariarum ex diuerso pugna est. Haee a docti ismis, neque immerato, recepta dissetentia et , & apud plut mos & prudenti ismos etiam durat.

IN causa rationali)Causam rationalem Graeci appellant,quo quidam Latini uellentes,collectionem Suatum collectivum interpretati sunt. Fit modis quinque. A suntli.

Qui patrem pulsat,rapitur ad poenam. Q qidam matrem pulsa

vit,teus si facti. A consequenti. Adulteros deprehensos, liceat caecare quidam deprehensus ex eatus est, poli ea per famulum ad adulteram teductus excaecatus famulus est minister adultet iii

consequens enim est, ut eius oculi eruantur, eui ut ministerio a

dulterium perpetratum ea. A eontrario. Desertor capite plectatur. Desertor quidam sortiret seeit,petit praemium, di contradi. eitur. A maiora ad minus. Exulem intra fines deprehensum ii ceat occidere. quidam exulem deprehensum tantum vulnerauit, di petitur ad poenam. A minori ad maius. Qui eommilitonem in acie pio texit,petat praemium. Ipsum imperatorem quida pro

tesit. petit praemium, se eontradicitur.

IN eausa rationali Tractat vltimam legitimat constitutionis

patiem dicens. Quaeretur ptimum in causa rationali.i. ubi ratiocinatione contenditur quid sit scriptum aut iudicatum samilitet,in rebus maioribus aut minoribus,aut similibus. Deindesu'quaeretur ut tum ea res similis si ei rei de qua agitur an dissmilia. Deinde.i tertio loeo, pro quo valla docet dicendum tum. virum non si se tiptum de ea te, id sup. quod voluerit cauere .i. vetate aut eaute decernere eonsulto. .' eonsilio di deliberatio. ne praeuia. quod i.quia.aut eo quoius legislator putarit satis eautum sup. esse de ea te piopter ceterorum serapiorum smilitudinem. Et hoc dicto concludens hune tractatum dicit. satis dictum ea de partibus constitutioni 1 legitimae,reueriamur nune ad iurisdietatem .i. plenam detetminationem de iuridiciali constituti ne, quam tantum praelibauit, aut reuertamur pro conuellam ut

dari t. quod in te particula,aucto te valla frequens st.

DE IURIDICIALI ABSOLUTA.

y i ridiciali constitutione

utemur.cum ipsam rem.quam nos fecisse constemur.iure factam dicemus sne ulla assumptione extrariae des nsonis.l n ea quare conuenit.iure ne factum sit. De eo causa posita dicere poterimus,si, ex quibus partibus ius constet. cognouerimus. Constat igitur ius ex his partibus. natur lege consuetudine, iudicat aequo & bono. pacto. Natura ius est quod cognationis aut pietatis causa obseruatur: quo iure paren

tes a liberis, de a parentibus liberi coluntur. Lege ius

est id quod populi iussu sancitum est: quod genus. ut in

ius eas cum voceris. Consuetudine ius est id quod sine lege,aeque ae si legitimum sit, usitatum est: quod genus id, quod argentario obtuleris expensum, a socio eius recte repetere possis. ludicatum est id,de quo sententia lata est. aut decretum interpositum. Ea saepe diuersa sunt,ut aliud alii iudiciaut Praetori aut Consuli .aut Tribuno pl. placitum sit: & si,ut de eadem re saepe alius aliud decreueriti ut iudicauerit: quod genus e M. Drusus

Praetor urbanus quo cum herede mandati ageretur,iudi

cium reddidit. sex. Iulius non reddidit. Item C. Caelius iudex absoluit iniuriarum eum , qui Lucilium poetam in scena nominatim laeserati P. Mutius eum, qui L.

Accium poetam nominauerat, condemnauit. Lrgo

quia possunt res simili de causa dissimiliter iudicate proferri,cum id usu venerit, iudicem cum iudice, lcmpus cu

tempore, numerum cum numero iudiciorum conseremus . Lx aequo de bono ius constat, quod ad veritatem & utilitatem communem videtiar pertinere: quod genus,ut maior annis i x, & cui morbus causa est, cognitorem det. Ex eo nouum ius constitui conuenit ex

tempore, de ex hominis dignitate. Ex pacto ius est. si quid inter se pepigerunt, si ciuid inter quos conuenit.

Pacta sunt, quae legibus oblemanda sunt, hoc modo :Rem v bi pagunt.oratione pagunt. In comitio aut in foro ante meridiem causam coni cito. Sunt item pacta quae sine legibus obseruantur ex conuentu, quae iuri

praestare dicuntur. His igitur partibus iniuriam demonstrari. ius confrmari conuenit, idq. in absoluta iuridiciali faciendum videtur. CADIDVRV s.

B a o L v t A iuridiciali constitutione utemur,)luridicialis in .t ipse in secundo de inuenti ne inquit, in qua aequi ct iniqui natura, ct pirimis aut poenae ratio quaeritur. Huius partes sunt duae,quatum alteram absolutam, alie tam assumptiuam nominamus. Ab lute eli quae ipsa in se tecti & non tecti quaestionem continet. Ea est huiusmodi.

Cum I hebaiti Lacedaemonios bello sepetauillem, v fere nos esset silaisi,cum inter se bellum gessissent,ut hi qui vicissent, trophaeum aliquod in finibus statuerent victoriae in praesentia declarandae causa non ut an petpetuum belli memoria rara neret, aeneuitatu et unt trophaeuaccusant ut apud Amphici yonas . i. apud c de Graeciae concilium. intentio es tion oportuit. depulsio ei sportuit quaellio ess,oportuerit ne Ratio est: Eam . n. ex bello gloriam virtute peperianus, ut eius aeterna in ignia posteras nostras telinquere vellemus . infirmatio est,atin aere in una inimicitia tu monumentum,Graios de Graiis statuete non oportet. Iudicatio est cum summae virtutis concelebrandae causa, Gratia simul aeter. num inimicitiarum monumentum 1 at uetant, tecie ne an secus

secerint. Hanc ideo rationem subiecimus, vi hoc causae renus ipsum de quo agit ut cognosceteriit. Nam si eam supposuissem ii, qua fortasse vii sunt,non enim iusse,neque pie tallum gessistit,inrationem criminis delaberemur. de qua post loquemur. Inde soli paulum subiungit. Locos autem communes,& ex eausa ipa si quid inem indignantis aut conquestioni, S ex iuris utilita. te di natura multos ti graues sumere licebit,& oportebit. s causa dignitas videbitur pollulate. sine ulla alsumptione) Comitatiae defentionis , ut ex transecus nihil assumas quo tua causa probabilior fiat. ut s dicas. licuit Miloni Clodium occidete . quando & Clodius ei parauit insidias. sConstat igitur ius ex

his partibus aratura,) Naturet ius esse veteres, resetente Cicer. dixerunt,quod nobis non opimo, sed quaedam natura vis asserativi teligione pietatem, gratiam, vindicationem, Obseruantiam , vetitatem, eligionem eam quam metu di in cerimotu: de tum suetit,apuellarunt pietatem, quae erga patriam. aut parentes ,aut alios tanguine coniunctos, ossicium conseruate moneat. gratiam , qua in memoria S temuneratione oficio tum ti h notis N ama citiarum obseruantiam teneat. vendicationem, per

quam vim & eontumeliam defendendo aut ulciscendo, propulsamus a nobis,ge a notitit qui nobis chara esse debent, N per qua

peccata punimus. obseruantiam, per quam aetate, aut sapie ira, aut honore, aut aliqua da enitate anteeuntes vetemur, &colamu1. veritatem, per quam damus Opetam, ne quid alitet quam contirmaueramus h at,aut sactum aut futurum sit: Ae naiaturae quidem iura mitius ipsa quaeruntur ad hane controuerissam, quod neque in hoe ciuili tute versantur, S a vulgati a telligentia remotiora sunt. ad similitudinem vero aliquam ,

aut ad rem ampliscandam saepe sunt hae insetenda. s Lege,

70쪽

Iura legitima legibus eonstant, leges sunt, quae populi iussu sinciis sunt, ex legibus igitur iura legitima cognoscere oportebit. sConsuetudine, iudicato, aequo & bono , pacto . Natura ius est. quod) Consuetudinis autem rus esse putatur id, quod voluntate omnium line lege vetustas comprobarit, in ea autem quaedam sunt iura ipsa iam certa proptet vetustatem,quo in genete multa sunt,& eorum multo maxima pars,ut inquit,ipse quam prporeaedicere consueuerunt. Quaedam autem genera luris iam certa consuetudine sacta sunt,quod genus iudicatum, par, pactum . Iudieatum eli de quo iam ante sententiam alicuius,aut aliquotii e nititutum eli. Par,quod hie aequum ti bonum Cici vorat, est quod in omnes aequabile es, Pactum est quod in tet aliquos contemt, quod iam ita iustum putatur,vi tute praestate dicatur. Initium ergo iuris ab ipsa natura profluxisse manisellum et . 'Σ-dam au: em ex utilitatis ratione, aut perspicua nobis, aut obic

ra aliquando a natura quodammodo longiua in consuetudinem ventile videtur. Poli approbata quaedam a consuetudine,aut a veto ipso utilia visa, legibus firmata esse pethibentur. Constat

igitur ius omne his imbus.natura deinde consuetudine, quae n tutam sequitur ducem,poliremo lege,quae iam consuetudine aut

vero si matur,sed ipsam consuetudinem ita diuisi,ut eius partes. iudicatum. aequum & bonum. & pactum esse dixerit. sCognationis aut pietatis causa obseruatur.) Cognationis, assinitatis, pietatis,quam erga deum & patentes habemus. s Aeque ac si legitimum iit, Perinde ac si legibus sancitum sit, usurpatum est.

Nilod senus in quo genete exemplum est. st d,quod argentario obtuletis expensum,3 Quod da numeratum argentario ded dis . nam expendebant omnem veteres pecuniam potiusquam dinumerabant, unde libera, assis, talentum, ti militum ilipendia, hoe est stipes ponderandae,ut Plin. inquit,appellantur, & pensatores libri pendes dicti. sA socio eius recte tepetete polli,) Hoeeu nihil tibilat, quin quam expensam argentatio pecuniam dederis,s is cui dinumetauetis eam pecuniam nominatur, aut quoia

quo modo abiit, tibi reddi reposcas ab alio qui tum eius suetit socius eum ea coneredidisti peeuniam. fAut decretum) Vt id, de quo cum in eo trouersia esset iam lata sententia siti sintei postum) Qyod insertum ad supplementum alicuius fetipti est, de

quo quaereretur, ne amplius an quael ionem veniat. studici .aut praetori veteres .vi tam Varro quam Asconius Paed. dicit, o m. nem magis ratum cui pateret exercitus, praetorem a piaeeundo appellaueiunt. Vnde Lucilius, praetor eli. ergo praeire oportet.

Vnde & praetorium.& praesectus praetorio. s Aut Consuli,) Consul nominatu ι quod consuleret populum & senatum, cum quipialtam transactutus esset. unde Ateius in Bruto, qui tecte eonsu. uetat. s Aut Tribuno pl. Quia S itiduni erant militum,Tribuni quod iura tribuerent plebi. i. plebem defenderent. Nam cum obtruculentissimas olim inter patricios & plebeio seditione,

plebx armata. maximo cum terto te nobilium in Aventinum, Nut alia, placet in Sacrum collem secessisset,inde prius abduci non potuit, quam ad sauotem sui Tribuni pl. primi cieatentur. De

cteuerit. Quod lite caruerit. Aut iudicauerit: Quod ineontici uersam venerit. IM . Drusus Praetor ut binus, quo cum herede mandati agetetur,iudicium reddidit, Reddidit in heredem con. ita hetedem indicium mandata patentis, aut alterius, cuius suerat herede ,hoe est eum herede sibi constituto quidam in telia mento mandasset quid fieri vellet,& heres facete recusaret, con tra ipsum Drusui iudicauit, quod sex. Iulius Caesat consul in

bello sociali designatus sacere noluit. sin scena ubi poemata publice reeitabamur nominatim.) Nomine suo compellando. non praenomine aliquo eum honorando. studicem eum rudi te, uter eo tum sat elatior. s Tempus cum tempore. Quod alio tempore licuisse potetit, alio nomine. s Numetum cum numero iudicio tum) Vtri plura iudicia adiecta sint proseremus. Adueritatem & utilitatem communem.) Quod qualitet apud omnes vete & utilitet enunciati potes i. svi maior annis lx. di cui morbus eausa est cognitorem det.) Sensus est, ut qui sexaginta annos iam excesserit,si aduersa valetudine correptus sit, in exitu iudieiisa miliarissimum aliquem, quem cognito tem dicimus ut paulo ante ostendimus, pro se date possit, qui causae suae

praesit. s Nouum ius constitui conuenit.) Si id ante ea ea uium non sit. Ex tempore,) Sine temporis vlla mora, vel eerte ex eo tempore, quo id fieri conuenit. sEt ex hominis disnitate. Vt hominis dignitatis ratio habeatur. ssi quid inter se pepigerunt,) Pepigi non minui anomalum esse . quam memini, di, &cepi. quidam scut Phocas, putauete grammatici quod pango, ut Diomedes inquit, pepigi di panxi praeteritum mittat , paciscor autem, pactus sum. iasintilianus igitur p stionem huius ve

CI CERONI s

bi primam Pago fuisse putat, unde secundum analogiam pepigiptaeteritum, qui ita reliquit: Memoria repeto coniunctos a me

ui teprehenderant,qui hoe vel bo usus ellem pepigi: nam id quiem dixisse summos audi tes constebantur, rationem tamen negabant permittere, quia prima postio paciscor,cum habetet naturam patiendi, faceret tempore praeterito pactus sum, nos praeter auctoritatem Oratorum atque historicorum , analogia quoque dictum tuebamur. Nam cum legerimus in a a. in iis . Ni ita pagunt, inueniebamus, simile huic eadunt. Indeptima positio etiam s vetulia te exoluerat,apparebat Paco, ut cado: unde non erat dubium, nos pepigi sic dicere. vi cecidi. Siquid inter se pepiget int. Legimus & cum ablativo. xt si dicas,l'epigi hae te. Catullus:

regio MN . regerudit ante parentes. Et eum accurati iaci & ablativo ut pepigi hane rem decem numis .

Plaut. in Bacchid. Ducentis philappia tem pepigi. N paciscor, ut in eadem eo in dia. Pacista cum illo paula pecunia potes Hemila, paciscete ii potes, perge obsecro paciscete quid uis. I Rem ubi pagunt. oratione pagunt.) Hoe et , ubi tem pactis semant,orationem quoque iniet se pactis roborant,ut,quoties dixeris,aut seri pletis, hoe vel illud faciam,modo iubeas, vel smile alius. sin eomatio aut in foro ante meridiem causam com cito. Et hoe pactum est. Comitium vi Varro inquit ab eo quod ilis ite coibat populus. aut creandarum dignitatum, aut litium ca L . Hi ne Plautus in Curculione: Qui perlutum convenare vult hominem, mitto in comitium. Aut in soro) Forum, ut idem inquit, quo conserent suas controuersas, ct quo quae vena dete vellent, et ent,solum appellarunt. Nec nos praeteta, F Hum Pompeium sex modis accipi solum polle telis lille. s Ca sam eoniicit Oὶ ludicato eoniectura quid tenendum iit consequitur, ac inde iudicato, hoc modo somniorum coniectores nominamus, qui quid somnia portendant, coniectura consequelites diiudicant. ssunt item pacta, quae siue legibus Obseruantur ex conuentu. quae iura praeuare die utatur.) sensus est, sunt initaint et aliquos ex solo conuentu pacta, quae licet titillis sntassibus obnoxia obseria antur tamen, & dicuntur tute ipso valete ut nunc loquimur. Ex conuenin, Conuentu , inquit Folius Pomp. quatuor modis intelligitur. Primo, cum quemlibet hominem ab aliquo conuentum esse dicimus. Secundo, eum lignificatur multitudo ex compluribus genetibus hominu contracta in unum locum. Tettio,cum a m igilitatibus iudici ieausa populus congregatur. Quarto, cum aliquem in locum stequentia hominum supplieationis aut gratulationis causa colligitur. Sed hie. Ex conuentu, ex mentis verborumq. conuenientia quadam,& vi ita dicam,cone oldantia. praeuare ut nune vulgus loquatur.valete dicuntur. sHis igitur partibus iniuriam demonstrati, si contra ius naturae, legis aut eonsuetudinis seceti iamua. IIui confirmari si ab his partibus quas memotavimux non sit alienum. Denique in Rhetoricis de inuent Locorum autem,inquit,communium, im duo genera sunt, quorum alterum dubiae rei,alterum certe continet amplificationem, quid ipsa causa det, & quid augeri per communem locum potiat ti Oporteat, considerabitur. Nam cetii qui in omnes incidant, loei perscribi non possunt. In plerisque sortasse, ab auctoritate tuti leonsuliorum di contra auctoritatem dici oportebit. Attendendum autem & in hae, & in omnibus num quos locos communes praeter eos quos nos exposuimus, ipse tes ostendat.

NA tuta tu, eu) sciendum autem longe latius hoe naturae ius Loiae.

patere. quam hic exemplis declarauit. quare ad tam tem cognoscendam inspiciantur iurisperitorum commentarii. sQuod cum herede mandati agetetur.) Cum herede mandati agere, et actionem intendere in eius heredem, cui mandaueras ut hoc vel

illud perficeret,venderet, expediret quod quia ab eo factum non est eo discedente,in heredes actionem producis. sCognitorem det) Cognitorem dare est, substituete aliquem qui in iudicio vices tuas suppleat, quem alias pro euratorem vocat, nempe quod eausam tuam omnem cognitam habeat per tuam inlituti ionem

non de causa cognoscat quod in iudieis iiii s Rem . bi pagunt.)Lex ea ex Tab. t r. hue allata ex cuius forma pacta fiebant, hoe modo. verbis pepigi cum aduocato meo, i causam meam disset ret in comitio aut soro . & illic ante meridiem adesset. Altinstille, nee adsuit. Ago cum illo de pacti 1,N hine etescit status.

A vsoluta iuridiciali constitutione &e. Incipit detetmi As N.

nate de iuridiciali ouae duplex est absoluta & assumpti ua. & ptius de absoluta. quam de assumptiua dicens. Nos utemur constitutione iuridiciali absolutas ubi priusquam pergamus notabit grammatista, quando ex adiectivo & su si anuuia