장음표시 사용
111쪽
De uirtute autem humana scilicet considerandum est: nam & de bono himano dc de felicitate humana quaerebamus.
Multra genera virtutum Ueteres introduxerunt: no a tantum ciuilem,sed purgatos riam, ec ii vellectualem,ct quartam,quam exemplarem 5 diuinam nuncuparata quarum singulas in quatuor principales, id est, prudentiam,sortitudinem,temperantiam,& iustitia distribuere: alijs at in aliis unicuissi, prout genus Unumqtiodin postillabat,attributis definistisimus.sed nuc duo haec genera,hoc est ciuilis de purgatoria nota maxime nobis fiunt: liae
eum aluma corporis consensu ad iones omnes exequitur:issa, cum i corpore,omnim amesctuum eius contagione separatur. Ut ciuilis moderatio affectuum tantum sit, quae nimios perturbationum motus cohibeat ac castiget: Oeerationest inIra eos terminos conseruet, toquos necessitas praescripsit:purgatoria Uero ea sit,quae partim ad impatibilitatem,sivbIatio nem 3 affectuum deducat,dum anima adhuc purgatur: parum ad eam iam deduxerit,qua do iam purgata anima,absolutaq3 a corporis assiectibus merit. Humanam innir appellat virtutem ciuilem: quasi purgatoria & reliquae supra hominem quantu ad utrasti eius par/tes sint. Nam homo cum natura mansuetum,congregabile,ac socialeam mal siricum corporis sui commercium repudiat,supra humanam natura constituitur:materialist, rursus ope ratione omni resecta,obliti si peioribus mente pura ad meliora conuertitur,totusq; di νnae illustrationi subiicitur. hac de causa significauit philosophus sibi hie de humana virtute, dici; accommodata Micitate suturam en disputationem.
Virtutem uero humanam dicimus non corporis , sed animae. selicitatem τ' quom animae operationem appellamus. sed si haec ita se habent,perspicuu est, eluitem quae ad animam speetant,quodam odo cognoscere oportere: quinto
modum oculum,dc totum corpus,eum qui curaturus est. Quoniam quaedam est corporis etiam virtus, quemadmodum animae: sanitas enim, dic pulchritudo,& sensuum integritas, re robur corporis sunt: sicut iustitia,temperantiavim/dentia, ec sortitudo animaerati hic de animalibus est sermo,quas anima corpore t aqv in instrumento urens exequitur: propterea inquit ciuilem quae ad animam *ectant,cognoscere quodammodo oportere. De animae autem virtute esse hic orationem etia ex eo ostedit,ch felicitas animae operatio dicta est adiunxit aut/quodamodo quia no absolute hic de anima disputatione instituet,sed quatenus tantum ad praesentem rem facietaeiuilli autem cognitionem de anima esse necessaria ex medicina corporis comprobat: quemadmodit,inquies, oculum ec totum corpus,qui curaturus est. na si iis qui corporibus medenturoiectae est ex singulorum 8c totius corporis natura cognoscere,ve naturali eorum constitutione perspe/cta scire possint quid ipsis contigerit,quatum a naturali statu exturbata fuerinuatq; ita ara commodatis remediis adhibitis ad pristinu stilum reuocare, quae est iam ras:quo modo noctia illis qui animae naturalem constitutionem inducere volunt,de anima cognostere necessarium erit oculos hic in exemptu ob variam fortasse eorum compositionem assumpsit: in
quibus partium multarum connexio, tunicarum,humorum, enarum, nemorum,siorinq;
ciuisiodi cernitur: ut varia etiam ac multiplex difficilisq; pertractatu ob haru partisi igno Mrationem curatio euadat.sed tamen eorum qui in cirratione hac versitatur,nem in multiplisci ipsorum substantia cognoscenda,nem in curandi ratione tradeda studisi desilit.vel igitur hac de causa o Iorum exemplum adduxit: vel quia ciuilis maxima intellectualium animae oculorum curam habet,qui sunt mens-cogitatio. i νοῖς & διδιγια studetq;,nelii irratio/nalibus hebetati perturbationibus suffundantur,ac cscutiat: ne ue crassitudine corporis o lecta impediantur, quo minus 5c Veritatem re bonum ipsum speculentur.
At in eo magis,quo ciuilis facultas honorabilior, melior* medicina est.
Tanto magis,inqtiit, u medicus ciuilis scire de anima deberiquanto melior quoq; ciuilis facultas medicina eu.abuirdum.n. est,sicum medicus cognostat subiectum circa quod vera satur, ciuilis suum ignorauerit quod etiam ipse curare vult.
Elegantes quo medici multa circa cognitionem corporis pertractant.
S unt sane etiam ex medicis qui corporis cognitionem negligunt: sed hi ignobiles fiant evilas, qui vero elegans quiddam dc quasi iucundum officios iu in medicina habent, non a ita se
112쪽
sta se gemnused multas de cogintione corporis tractationes vel ipsi componsiti veI ab ali
compositas euoluul.tui iratur esses ii ciuilem virum hic inferiorem ene diceremus in eo, in quo propriumuudium suum profiteriar: praesertim cum omnium artium quae in ciuit tibiis fiunt,architectonicus ipse ac princeps habeatur.
Contemplandum igitur etiam ciuili homini de anima est: atque id, horucausa, & quatenus satis est ad ea quae hie quaerim tur . nam exactius abseIuotius p rem hanc excutere laboriosius fortasse est ac dissicilius,quam praesentia
negocio conueniat. lo Ciuili opus esse de anima cognoscere,iam dixit: nunc subium t quatenus es initiac specu latione progrediendum sit. nam quia non per se,sed virtutum caula cognitio haec requiris tur,eatenus inquit contemplari de anima debet is, qui de Virtutibus quantum ad ciculem iacultatem speciat,traetaturus est, quatenus satis est ad ea,de quibus nuc inquiri mus,hoc est ad virtutes . nam siquis ulterius u res ista postulet,progredi voluerit, exaetius' de anima investigare: dissiciliorem inueniet quaestionem v de virtutibus tractati conueniat: tum ob abstrusam anims,incorpoream* substantiam: tum ex eo q, uplurima sunt,quae de ipsa in
uestiari,explicarista debeant. Dicuntur autem de ipsa in extrariis etiam disputationibus nonnulla quae
ri satis sunt: utendum pipsis est.
Ex operibus Aristotelis,alia ad discipulos eius scripta sunt,qui ad eum audie sum simul
conueniebant,quae ipse in publicis scholis coram disserebat,aim exponebat.: alia priuatim ad aliquos,extrinsecus argumento illi accommodata, quod unusquisque requisierat . illa ακροαμαro Oe hoc est auditoria appellantur: quitae quae, ut diximus ad eos qui publice ipssum audiebant,fuerunt conscripta: haec ἐωτεριν re quasi extraria dixeris, siue extranea:quia unumquodq; ex ipsis ad priuatum aliquent extra publicum auditorium compositum Luit. Quoniam igitur in his diuersia qixedam de anima pro tempore ad propositas qusstiones die a sum ad ea nos relegat, utpote ad praesens negocium utilia futura: monetivi illis hie quoque ad rem facientibus utamur.
D auemadmodum alteram partem eius esse rationis participem, altera m expertem .nam utrum distinctae sint,ut corporis partes & omnia diuisibilia: an ratione tantum dus sint,re autem separari inter se minime possint, ut in cir/cuserentia convexum dc concauum: illud uero nihil ad proposi tum refert.
Cum dixisses in extrariis disputationibus de anima satis suisse didivi non Q de anima ibi persecte facta sit disputatio, sed eatenus Dium,quantum ad praesentem de virtutibus inqui rationem sufficiat:explicat etiam quae sint ea quae ibi dicta sueruntequeadmodum inquies,
alteram partem eius esse rationis expertem,alteram participem: atque eam quae Vacat ra tione, non ab lute esse irrationalem: sed quodam modo etiam ipsam rationalem , Ut pote o mora Obtemperantem: ut neque absolute rationis sit particeps,neque absolute expers.na ratione habet,& cogitat,ea est absolute rationalis: quae rationi obedit,per par isti patio m est,ac propterea non abGlute sed quodam modo rationalis dicitur.nam vir riues in parte irrationali nullae existerent,ut sortitudo,ut temperantia,adde etiam iustitiar& cupiditas subditae essent rationes, eicia obtemperarent. neque enim in nos
his id est quod in brutis in illis.rurationi haec minime obedire conspiciuntur, eo Φ exirin lacus est ratio,cisq; nullo modo coniuncta ac nexa. in nobis vero cum simul cum illis sit, in 'noq3 oc eode corpore annexa:iccirco sit,ut irrationales hae facultates rationi obediantet quippe quae adsere line ulla intercessione ipsa praesit atque imperet: quae igitur pars ani/m ostrae ratione est praedita,rationalis ideo est, quia rationem ex natura alty estentia suam habet,iaut dictum est:quae vero ratione vacat,si rationalis dicitur,non absolute ac simpli citer,stit quodam modo dicituri quia snatura eiushiodi est,ut aratione instrui,atcpillustra ii quodam modo valeat. cesse igitur est,ut qui de virtutibus cogniturus est,is anima no uram ita habere,cum corporeq; ita esse connexam sciat. an vero hae duae partes,quae ratio/uem Moesici quae est irrati daba oco inter se distinctae sint,sicut parita corporis,caetera:
113쪽
γῖ EvSTRATII IN MORALIUM ARIST.
omnia quae parest, ilia suman id quidem minime,sed ratione tantum duae loco separati imter se nullo modo possint: nihil ad praesentem rem facit inuestigare. nam corporis partes ut manus, pedes,caput,&caeteras non ratione solum,sed loco etiam inter se distare in toto, disiunctasq; este adeo euidens est,ut seni etiam percipi queat: id quod in omnibus diutishilibus constat diuisibilia magnitudines vocat,ut lineam,superficiem,oc corpus: quora sin/gula re partes habent, in quas partiri ac diuidi possunt:& ita eas habent,ut no simul Sc uno eodemo; loco omnes sed singulae singulis in locis dispositae sint.itaiad non esset,ne magnitudo quide etsi tactu dimensibilis,non secus ac punctus: cuius fluxu ac protractu principissmagnitudo admittit.esse aut nonnulla quae loco inter se disi ent,ratione vero minime ex circiserentia ostendit: in qua una re eadem concauu oc conuexu cernutur,qus ratione tant' i non loco ditiant alioqui in eo non eissent quod quantum ad latitudine specitat,dimensione omni caret ac distatia, quae est linea: quae longitudo latitudine vacans definitur.
I rrationalis aut partis,alia comuni dc uegetali persimilis est. ita appello ea quae augendi,& alendi causa est.talem. n.animae ficultatem in omnibus quae aluntur statueret aliquis: S in sectibus quo*: quin etiam eande hanc in perosectis:& conuenientius etiam, I aliam quampiam.
Cum de virtute humana atque ea non corporis sed animae diu rurum se esse promiserit, diuiseritq; animam in irratiotialem,& ratioe carentem iacultatem: irrationale rursus sub diuidit: ec aliam eius partem communem esse inquit re vegetat .communem sane, quia Σοin omnibus inest,quae animata appellantur.vegetalem vero,eo Q in ipsis etiam vegetabiliabus hoc est stirpibus conspicitur: qtiarum proprium maxime illud est,ut vim 5c alendi Ac nutriendi in se habeant. nam licet cadem in animalibus quoque tam brutisu ratione praedistis insit: non tamen in eis inest quatenus sunt animalia, sed quatenus cum stirpibus communicant. necesse.n est,ut prius in animalium cisiporibus inferiores ignoblioresq; animae D. cultates subfinti deinde superueniant praestantiores: quippe cum nequeant corpora eas suscipere, nisi praeparata ab his inferioribus,ar effectra idonea suerint: causa vero re alendi re augendi ob id dicitur,m utracp haec tam in animaIibus d in plantis efficit, licet alio atq; alio modo pro diuersitate i strumentorum. nam alia sunt instrumenta in planus,alia in animalis hiis quae ncultati huic altrici Matorici inseruiunt: cui quidem materiam nutrimenta sit, 'gulis quae aluntur aut crescunt,idonea suppeditant. Cum dixerit aute in ominbus quae aluntur,tasem vim inesse, sebiunxit ec in foetibus quom/scelus autem sunt,qui in utero adhuc
gestantur, β c a G raecis dicti: quod ideo adiunctum est , quia foetus habere adhuc stire
pium naturam videntur: latatamq; aliam facultatem in eo quod sitiat foetus,in se operantem, nisi hanc continent. Eandem hanc in persectis inesse inquit:respectu.sfoetuum , persediis, quae rationem sitbstantiae iam admittunt. nam etiam quod statim genitum est,multa habet potestate,qus cum processerint in aetiim,tunc Proprie perseetum appellari potest:qu tamen neque tunc Uentalis baec faculta destituita quippe quae ad id ut sit absolute,necest ario conserat. iudicium suum deinde de hac opinione subiicit,quae eandem hanc in perseeiis etiaestetit, ecconuenientius etiam inquiens u aliam qua iam . quomodo conuenietitius quia cum aliae facultates non semper in ipsis operentur,saepenumero enim cum in vigilia, tum maxime in somno inani seste ab officioruo vacare conspiciuntur:vegetalis sine ulla inoterruptione semper in iunctione sua est:praecipue tamen in somno: quo maxime tempore alimentorum ec concoctiones ec digesti oes,tum in omnibus partibus corporis pro uniis cuiuis ratione ac conuenientia accelliones fiunt.
Huius autem communis quaedam uirtus, non humana apparet: quippe cum pars haec & sacultas in lamnis maxime operari uideatur: bonus autem
dc malus discerni in somno minime possit. Vnde inquiunt selices in dimidia
Parte uitae a miseris nihil distare.
H uius igitur ficultatis nquit,virtus quaedam comunis animantium omnisi,& non hii mana apparet: eo Q in his onuribus secundum uniuscitius* naturam ossicium suum exciscet. id autem nihil aliud est si alimentum concoquereri immutare,u digerere, digestumo membris singulis adiungere atqueincorporare,ita ut ne in similitudine quidem ulla diri
114쪽
ominis sunt,in eo quod est homo,sed in eoincum plantis communioneni h et. id quod ex eo probat,i in somno maxime operati haec animae pars ec facultas conspicitur.boiuas autem aut malus,quantum ad honuriem specta vel nullo modo,vel u minimum esse insonis no manifestus potest. hocque communi opinione hominum confirmat,quae ait, ditarenua inter bonos re niatos,selices re miseros in dimidia parte huius vitae nullam ei Ie:proptereast in Bmno omnes Vacan nihilq3 ex proprio habitu operantur.
Atque hoc conuenienter euenit. iumenim animae somnus est,qus uel bona uel maIa dicitur. Conuenieter inquit somno θc apposite accidit,ut boni oc mali in somnis minime discernantur. nam bonum re malum quod hic sumimus ad animum spe fiat: aninas autem um mnus est. lui fieri igitur potest, ut sit ea ab operatione sua vacet, bona ne an maIasis,perasticiamus reicut enim ex studiu arbor: ita ex operatione habitus cognoscitur.QMemadmoν cum igitur tempore quo fruetus non fiunt,arboris virtutem quam in fructibus producendis habet, videlicet sit ne admodum frugifera an parum, an penitus infacunda ac sterilis,co oscit nemo: sic aruma quo tempore ociatur bona ne an maIa sit,cognosci non potest.
Nisi quatenus paululum motiones aliquae ad eam mingunt: eatenus. n. modestorum meliora a quorumlibet uisa apparent.
Vt plurimum,inquit,in Ibmnis quo modo boira anima a mala disserat,incertum est. fit tamen interdum, Ut exigua quaedam inter modestos oc quostibet disserentia existatanodostosaaYιεικεις appellat Donos,vmole G ω ς hoc est modum in vita, conuenientiam que seruantes.quoslibet autem.i.τυχοντας malos,qui ut incidit,quomodolibet,id est absque ratione re male vita traducunt. disserentia vero ea est,q, aliquando accidit,ut nonnullae operationes quae in vigilia seint,in somnos etia pertranseant,imaginatione,dum sensus vacant,
operante,eorumq3 formasitvlucente quae quispiam in vigilia operatus fuerit: ut bonis domatis visi per somnum vel assectioivbus,vel operationibus correspondeat,quae ipsis in vis stilia contigerunt. Videri autem ex his posset Aristoteles vegetali facultati somnum ascimbere,eo ψ de ea trauens in somni mentionem venit: maximeq3 operari somni presentia ea inquit.At si hoc estet,plantae etiam dormirent, quarum maxime propria haec, id est altrix facultas est: non dormiunt autem: non esse igitur huius facultatis somnum manifestum est. Somnus praeterea in sensuum ocio consideratur: si igitur dormirent plantae ocium quoque sensuum admitterent eat si id, eorundem quoque operationem: contraria enim circa idem subiectium consistunt: ae in quibus sunt priuationes, in eis habitus quoque esse poste perspicuum est:atque hinc efficeretur,ut expergefactae plantae 5c surgentes sentirent: at hoc seri nullo modo potest: non dormiuiis tur plantata sed animalium proprius est somnus. Ex eo tamen accidit,ut vegetalis operatio in somno maxime efficiatur,quia natura tuc nullis sensuum iunctioitibus impedita liberius proprium osticium valet exercere.
Ac de his quidem satis . atque haec nutriendi facultas, est enim humana uirtutis expers, omittenda est. videtur autem etiam altera quaedam natura anime irrationalis este: quae rationis tamen quadam ex parte capax siti Conotinentis enim dc incontinetis rationem,animae item id quod rationem habet laudamus: quippe cum recte&ad optima incitet. uidetur tamen aliud quid
etiam in ipsis inesse, quod pugnet resistat rationi.
De vegetali facultate quae altrix quoque ob id 1citur, quia sere solius eius propriss est: satis dierum sita Mn.n.oportet ut plura de ea disseramus,cum de virtute humana qua in parate existat,consideremus: haec enim cum nullius cogi utionis sit particeps,ab humana virtute aliena est. ni cum rationale animal homo sit,necessse est,ut eius virtus ex ratione re cognitio existat: praesertim cit uniuscuius' virtus eiusmodi sitivi subiectu perficiat.Quomo/do imur posset quod cognitione omiu prorsiis vacat alionali animali ad virtutis exequu/tione conferretpropterea oportet ut homo si perfectione suam assequi vult,cum vegetali hac vehemeter certet acpi' ne si nimia eius operanonu oblectatione superetur, in ei
115쪽
naturam abeat,nin arborescat. V I D E T V R autem etia altera quωa natura animae irra' tionalis esse:quae tame non prorsus Ut illa irratioalis,sta quada ex parte rationis capax sit, altera hanc naturam aniniae esse dixit,ex eo Ostendens Uiaamquaq; ex tribus. .altri cena,se Palem, re rationaleni, anima appellari.na animatae ab omnibus etia stirpes dicuntur,cii tumen Ibla altrice praeditae sint: Ut hinc animam esse etia ipsam pateat. hae autem ratione inter se diiserunt alteram vero hanc qus post vegetalem irrationalis aruma dicitur,esse quadat nus rationis participem ex continente oc incontinente ostendit.incontinens. n.ille est qui in acupiditate ad fruitionem rerum iucundarum trahatur, pugnat aliquadiu ac resistit: nec ta/men semper id facit: sed aliquando fiuccubit ac vincitur.Unde etia ακρως a G raecis dicitur quia non sirperat cupiditatem i.incontinens non tam quia non contineat se a voluptatibus, i in non coiitineat in ossicio cupiditatem,sed ab ea si 'eretur.Continens vero cotra est qui habet quidem etiam ipse rationi aduersantem cupiditatem, sed resistit tamen gencrosius,superat' eam ratione:atcp ob id continens vocatur,non tam v a voluptatibus sese continet,
u q, inberiore facultatem in osticio continet,subditaq; rationi ato obedientem facit: G rsei hunc ἐγκρο τῖappellant,eol voto potiatur,at in cupiditate dominetur.laudatur igitur in viros horum id quod ratione est praeditum, pugnatque aduersias irrationalitatem. rq; laudetur,subiungi niticitat. n.inquit, reeie id quod ratione habet, ad optima: id quod laude smum est.esse autem in his irrationalem quoq; quanda se Itatem praeter rationem,ex operatione manifestat.neq; enim aduersus rationem pugnaret, est reniteretur irascendi oc cupiendi ficultas,nisi esset irrationalis.
Plane enim quemadmodum reseluta corporis membra si ad dextram mouere uolueris,econtrario in sinistram deseruntur: sic quo pin anima contin. git. in contrarias enim partes incontinentium appetitiones seruntur.
Hic ostendit Aristotcles membrorum motiones praeternatura longe cile similes appe titionibus facultatum animae,quae praeter ratione seruntur. I nquit igitur, quemadmodu ca resolutio membrorum corporis accidit, resblutio ipsa appetitioni volutariae aduersatur: ut si homo in dextram partem mouere resolutum membru voluerit,in sinistra id praeterpro positum deseratur: ita quom in arama fit,cu ratio irrationales facilitates mouere ad meliosra proponit: saepe illae in contrariu deuolutae praeter rationis motionem peiora amplectui tur: id quod in iiκontinentibus perspicuum est in quibus cum ratio ita mouere cupiditate vult,ut corporis voluptates reflciat: resistit cupiditas effrenate ad illam fruitione incitata: ut haec voluptatu praeter rationem fruitio,Praeter natura tam hominis ii ipsarum etia irra' tionalium facultatum sit.na nem ratio in incontinente aduersius cupiditatem resisteret, cum praecipuit in iratura homitus locum, principamq; obtineat: nem cupiditas rationi re ste monenti aliquantisper cederet ac pareret,nisi ea esset natura cupiditas,ut parere etiam semper
de possit 5c debeat. Sed in corporibus quidem quod praeter propositum sertur, videmus: in
anima non videmus. Non simili modoὰnquit resolutiones,ac praeter propositum delationes in anima,atque in corporibus cognoscimus: sed eas in corporibus sensu: in anima iudicio rationis perν cipim .
Fortasse autem nihilo minus in anima quoque esse quippiam praeter ra' tionem existimandum est,quod ei aduersetur ac resistat: quo modo uero dis uersiam sit,nihil resert.
Fortasse/hic positum est pro omninomon enim quasi ambigat,hoc dicit,sed certam sententiam enunciat : quo verbo in hunc modum viti A ristotelem saepenumero inueniemus. ait igitur, nihilo minus in anima quoque existimare debemus esse praeter rationem aliam facultatem , quae ei aduersetur 6c resistate sicut in corpore morbos quosdam accidere apApetitionibus voluntar m renitentes videmus cum vero,inquit quomodo autem diuersum
sit, nihil refert illud significat,diuersum quidem esse inresolutis corporibus id quod reosiit, neque fieri motiones eorum secundum propositum sinit: oc diuersum quod in anima aduersus rationem Pugnat,atque impedit quo minus actiones secundum rationem Persi cianturr
116쪽
LIBRUM PRIMUM. 8 relatitur: in suo tamen diuersitas haec consistat,ad praesentem rem non reseret:id est, nime' accommodata praesentinam minuestigatio estisinquirere velimus,quo pactio id quia est praeter naturam, ab eo quod est praeter rationem differat. γ
Quod tamen etiam ipsum rationis esse particeps uidetur, quemadmodii
diximus: continentis enim rationi obtemperat.
Pars irrationalis,quae in homine est, non habet quidem propriam rationem Unde irrationalis inpellatur: videtur tamen rationis etiam ipsa esse particeps, in eoquω atrationem habente facultate illustratur,sicut dictum est:dixit enim etiam superius esse hac rationi obet dientem: atque iccirco quodam modo, id est participatione,non es lentia rationalem . Z admodum etiam lunam inquiunt,luminare nuncupari,eo quod i Ble illuminata Iurens es, ficitur, ut lumen cruod aliunde accepit,reddere etiam ipsa UaIeat. Sed unde apparet,quod rationis particeps lit haec irrationalis facultas Inde nimirum,qudd continentis rationi ob temperataiiii enim natura ei set comparatum ,ut ratione Uti quodam modo posset,nunqua hoc cotingeret: neque in continente illud fieret, ut cupiendi vis ad voluptatis fruitione incitata cohibenti a voluptate rationi pareret.
Atque etiam magis fortasse in temperante ac sorti obediens est: omnia. n. in his rationi conisnant.
S icut in alijs quae vel a natura fiunt,vel arte,non repente generationes absoluuntur, sedi Eo ex imperseetis ad perseeia sit binde progressio fit: prius que antecedunt species quaedam,
quae subiectum idoneum ad suscipiendam eam formam reddunt, quae sprincipioraue i natura, siue ab arte proposita fuerat: ita in virtutibus quoque hominis videre licetatomo enim a principio ubi e matris utero editur,cum nondum ratio in eo vim ullam acceperit,elle abs solute quasi animal videtur: nam in eo irrationalium facultatum operationes rationem ne cessario praecurrunt. alite omnes vegetalis etiam in ipso utero existit: deinde vitalis:postronio vero excitata ratio operationem suam etiam ipta producit. atque haec generationis caussa eueniunt: quippe cum iratura essentiam hominis constituere studes inferiores iacultates earum que operationes tanquam sundamentum praestantioribus subiiciat: fierici; aliis mos do nequeat,ut ex omnium compositione aliquid constituatur. Hinc igitur fit,ut ratio quae . ., alias enucuit,dun propriam operationem exercere vult, pugnam aduersius pertu bastiones instituat: neturq; vehementem earum inapctus ,qlui iam anticipauit,diutiush; insualuit, reprimere ae refrenare. Id autem cito fieri nequit: ted longo quodam tempore, lasvre que haud paruo opus est ad r uonis expertes facultates cohibendas, ac continendas. Propte rea homo dum ratione aduersus perturbationes reluctatur ac pugnat, prius indis scrimen illud venit, ut aut vilicere aut vinci vicissim possit: incontinenc me ex eo dicitur id est in vi siquia nondum penitus vincere, sub sem continere alias lacultates potest. desime cum vehementius resistit,perfectionem que quam volebat,adipiscitur,continens euasdit. pugnam quidem adhuc exercens, sed ita tamen,ut sub imperio suo aduersarios contisneat. sed G raeci rictores hos & victos vocabulis suis mesius exprimunt:incontinentema . quasi minime obtinentem ae vincentem appellat. continentem contra ἰγκοπὴ,pm inde ac si obtinentem ac vincentem dicassostea vero cum victoria potitus homo sustinere amplius turbationem Ullam non valet, redituegrato que certamine dominati prorsus in aduersantes facultates cupitutemporis allicitius processu fit,in labore etia non mediocri adshibito ex boni ipsius perfectiq; appetitione temperantiam adipi statur. Continens innir bello appetitus vincit:cum iam irrationalis facultas rationi quodam modo obediat,&in pus gna quasi inferior sit,ac succubarat in temperante maior est haec ignobilioris partis ad pristantiorem obedientia: nam quasi iam animum desponderit deterior haec pars, penitus que iaceat, Ut ne excitari quidem contra meliorem amplius audeat: ibi re tunc operatur ubi et quando mandatum ab ea suerit,quae princeps ac dominans iratura est. A tque haec in tempe,, rante ei: Quia tur, in quo ratio conrupistibissipatae profligarapi: ecte operationes siuas exo, quitur. Idem de sorti dicendum est. namWis quoque ubi non mediocrem laborem stodium ciue in subiugandis penitus perturbationibus impenderit,iracundia mo; ita paulatim rationi obtemperantem reddiderit, persectionem consequitur suam : Ut secundum rediumrinonia tu vivum,ae in tartialibus opportune audeat,fiduciamin ita amplectatur ut a ti/
117쪽
/omnia Lim rationi consonant/eo quod nullus amplis, assectus rationi aduersatur , nishzζα quod ab illius appetitione diisentiat,ac dii lanei,sed consipi rem omnia. Vershumam oe/consonant: uod ipse ὁμοφωνῶ inquit,ex transtatione musicotaom sumptum est,in quibuἰdiscors fidium ordo rone tempmtus ricorde Unum
concent eScit ut in duplo quadrupla d.
per omnes, re δὶς δια ποπων.i. bis per omnes chordas dicitur.
Emio itur irrationalis quoque haec duplex uidetur . nam vegetalis nul Iomodo cum ratione communicat: concupiscibilis autem Sc omnino appetibilis particeps rationis quodam modo est: quatenus apsi obedit, imperio que
'' d. duabu, speciebus iam dixit , irrationalis anino sacultatis , vegetalis
scilicet,ac vitalis: rursus nunc pauca quaedam de eisdem rFetit,viderati et disputationem inducat. inquit igitur,qtrasi ea quae iam diei a sunt,concludens , ceni esse irrationalem hane facultatem: quippe cum altera sit regetatis,altera concupiscibi, lis ac demum appetibigis .concupiscibili autem Propterea adiunxit appetibilem,quia non solum cupiditas,sed iracundia quoque appetibilis animae fastas est.vegetalis autem, i ciuit nullo modo cum ratione communicat, neque in eo quod rationem propriam habeat, ciue in eo is obediat rationi: sed appetibilis Particem rationis quodam modo est,quat nus ei naret eius53 imperio obtemperarintque hanc es uadam rationis participationem, dum rationi paretur: exemplo ostendit, in hunc modum subiungetur
Ita profecto & patris & amicorum habere rationem dicimus,ci non licui
Duobus modis intelligi,inquit,habere rationem: Vno,sicut cum patris ec amicorum habere rationem dicimus:altero, silcut cum mathematicorum , id est disciplinarium scienti DIu
mae facultati conuenit, . . . . g a r
P arere autem quodam modo rationi irrationalem hanc partem admonistio,ia omnis increpatio,& cohortatio indicat.
Participem esse rationis appetibilem ex eo Q Paret, Obediti rationi iam demonstratum est.idem n- rursus ex admonitione,increpδtione, re cohortatione comprobatur. vid musettim multos cum vel iracundia vel cupiditate superantur,& iam in aliques flagitium ac scelus praeter rationem erupturi sunt: ab impetu, incitationeq; ea inhiberi, si aut admo/neantur,vel increpentura magistris sorte Vel. Parentibus: aut ab amicis occognatis colior tentur.eiusmodici; alijs qui veneratione existimationeq; digia apud eos habeantur. addisdit autem quodam modo ob varios diuersosque modos quibus ad retrahendos,reprimedoscii ab irrationalibus incitationibus homines Vti consuevimus. admonitiones enim increpationes 5 exhortationes nihil aliud sunt,u diuersi modi ,qui ad reuocadosa deterioribus ad meliora homines faciunt. admonitio enim.i.νουθετiuris est codocefactio quaedam ac consilium quo animae affectuli perturbatio corrigitur.increpatio vero. π μοιs libera quodam inclamatio aloe obiurgatio quae appeteti aliquid Praeter rationem terrorem incutit ad exturbandam appetitionem,reprimendum p impetum. hortatio autem qua παρα- πιν vocat,oratio quaedam est quae benigne afferri consueuit,leniterq3 ab irrationalium perturabationum dominio amicos conatur subtrahere.
Quod si dicendum est hanc quoque partem rationem habere duplex erit ea quae rationem habet: altera enim proprie 5c in se eam habebit:altera ita, is qui dicto patris audiens est.
118쪽
L I B RUM P RIM V M. 83 Quoniam intaIis 5c appetibilis facultas,qim sensualis etia est re imaginatiua,media in,' eter vegetalem & rationalem collocata est: ex quibus altera ratione prorsus vacat, i neque eam in se habeat,nem parere ei possit: altera prudens ex silapte natura,ratioeq; praedita est: media h aee esse anceps quaedam videtur,ut viris p extremis Valeat a Gniodari . nam alteri in eo est similis ' ex se non sapit,nem propriam habet rationem: alteri,u sapienti obtemperat,eiq; quae rationem habet,sese subiicit.atcp ita in hoc rationalis: in illo irrationalis vid tutiHac de causa Aristoteles hanc prius cu ea quae prorsus est irrationalis coniunxit,qu modo ab ea differret,explicauit: nuncq; rationali applicat,qual cum ea conuenientia habeat, ostendit,ita inquiens: si autem oportet dicere hanc quo. partem habere rationem: idi est si propterea q, natura eius ea est, ut rationi obtemperet,non esse eam irrationale aliquis dicat,ne* inter prorsus irrationales constituendam existimet: duplex etiam erit ea quae ras nepraedita eli: altera primo & per se,utpote in se rationem habens: inera secudo re per aliud,quippe quae aliunde rationem δ metir,re perinde, c siquis prudeliae proprii pauis obtemperet.ratib enim in unoquo p nostrum pruderis patris locum obtinet,quae vitali re appetitiuae ina sensiuae animae facultati tanu puerulo prudentia carenti praeest,atoe imperat. oportet enim ut ratio, Sc ipsa sobria sit,iae perturbationibus aflenties in malum aliquod trahatur: 5c ita exerceat sub se positas iacultates,ital instituat, ut ne ipsi a lius resistere, ad/uersariq3 audeant.
Virtus quo* secundunt hae disserentiam distinguitur. nam alias ex ipsis intelle stivas alias morales dicimus: sapientiam, peripicaciam ,& prudentia,
intellectivas: liberalitatem dc temperantiam morales. ia non per se animarum seu vitarum distinctionem secit, scis ob virtutes de quibus
dicere proposuerat: nunc posteaquam tres esse in nobis vitas,facultates definiuit, de vir/tutibus dicere aggreditur,iuxta diuisionem hanc bipari itam lacultatis rationalis. Diuiditur enim, inquit,etiani virtus secundum hanc harum duarum partium differentiam,vtesiae sint intellectivae quas διανοκοικας vocat,quae in parte ex se rationem habente existunt:cuiusmodisiant sapientia, perspicacia,ec prudentia.aliae autem morales: ut liberalitas ec temperanstia,&caeterae omnes quaecunquea' ratione constituuiitur,cum motus & appetitiora moso diae facultatis castigat,ac moderatur: quae morales etiam iccirco dicuntur,quia exercitatione re more,id est assuetudine acquiri consueuerunt.
Cum enim de moribus loquimur non sapientem autperspicarem,sed mansiretum,aut temperantem aliquem dicimus.
Virtutes morales esse has quas modo dixit,excommuni opinione c5firmat. Cum enim de aliquo homine qualis motibus sit, consideramus, volumus que eum laudarer non dicismus esse sapientem aut perspicacem,sed mansuetum aut temperantem. qua de causa r quia sapientia e perspicacia disciplina comparatur: mansuetudo autem & temperantia exassuetudine ec exercitatione existit. mai suetudo vero est rationis in irascibili exequutio apia petitionesἰ eius sub imperio suo substituentis itaq; obtemperantes reddentis. Temperansa tia autem in concupibabili, cum etiam ipsi i ratione composita conuenientem accipit moderationem.
Laudamus etiam sapientem ex habitu : habitus uero laudabiles uirtutes appellamus.
Sapientiam, inquit,etiam ipsam esse virtutem ex eo patet,quω ex habitu sapiens Iaudo tur: laudabiles enim hiustus virtutes nominam rut perspicuum etiam illud sit, i pientiam prudentiam 5c perspicaciam ex communi opinione virtutes esci possimusq; de unaquam ipsarum ita ratiocinati. sapientia habitus est laudabilis: at laudabilis habitus virtus eui est igitur virtus sepientia.simili modo de perspicacia dc prudentia faciendum.' FINIS PRIMI LIBRI.
119쪽
MORALIUM NICOM ACHIOR UMLIBER SEC UNDUS,
Vm duplex igitur uirtus sit,quemadmodu diximus, intellectiva & moralis.
soniam animae duae partes sunt,altera quae ratione praedista est,altera quae rationis est experiaduplex etiam virtus euadit, a id dicitur,q, mores in ea parte existist, sicut didiam est:*ex more id est assuetudine acquiritur.sere'.αoes quae in hac parte sunt,irtutes, ex more'assura
Intellectiva utplurimum ex doctrina habet 8c generationem Sc increst mentum: unde S experientia&tempore indiget: moralis uero ex more id est assuetudine acquiritur:unde etiam nomen habuit,parua in morei utast
tione saeta. . Doctrinaassuetudini opponit. Ni Nurimum autem dicit,si quia naniraeua opus est, siquis sapiens et prudens est evasurus: quippe cum non eam vim habeat in Issetiam natura reddere sapientem possitaves quia non ex doctrina sella uirtutes hae acquiruntur,sed ex propria etiam inquisitione 5c inuentide.Intelle m uae aute,nui reuies.suiu imita prudentia sapientia sane est scientia:omnis autem scientia ex doctrim est. quinetiam naturalia ipsa de q uibus sapientia speculatur,nequequa assuetudine cognosti niGed in ipsis quoque doctrina proris aut inuentione opusest.Idem in prima philo hia contimo t.hae. n. oes experientia indigent,re tempore: id est multo tempore. multo.αtempore era perientia acquiritur. emadmodum etiam inquit Euripides. sed experientia Potest profari iuuenibus prudentius. Geometrae etiam Ionmore tempore sapientiores euadiit.dissert ab assuetudine experientia in eris assuetudo α mos propriis operationibusconstat,ex eis: habitu acquirinexpe
altera partis quae rationem habet:altera irratioalistatq3 ea quae est rationalis partis,intellectiva siue cogitativa appellatur: nam haec rationis pax facultas ta comtauo i. διανοι intellectura. νους dici consueuit.quae autem est irrationalis partis, moralis ob
120쪽
rientia vero alienarum operationum obseruatio est, ex quibus qui discit, aliocinari consiue Dit.si auteni studium quod iii discendis his impendii bici morem Sconstretudinem appellare velit quispiam,appellet ut libet:proprie tamen dici mos debet re alluetudo, cum rumis
iustitutis aliuescimus.quail intellectivarum-moralium virtutum disterentia in eo natiuo me consistit, ψ illae expericlitia 5c tempore,liae ex assuetudine comparatur: sed Φ ex doctrina illae, hae exalluetudine existunt.tena porcia. etiana morales indigent dicet non tam longo, ut aliae. adde Φ rerum naturaliti cognitionem appellare hic experientiani potest: ut sunt stellarum motus,mutationesq3 eorum quae in sublinu aeris parte gignuntur: quorum qui peritti sunt, lasaccomodatas, rebus disputationes faciuntd quod de Democrito alibi inquit Aristotcies,l apte quasi ita naturali ilaabitalic naturalia pertractaret.'etnd ut Pithagorei: qui cum omne in matheia laticis studium collobarent,de rebus naturalibus loquentes imperite suis eas rationibus, non eis suas distertatiotius accomodabant. Prud ia vero ex multa inimi ipsa experientia oc doctrina coparatur. ratio enim recta est, re vel demonstratio,vel demonstrationi per i similis. nam prima pliilosophia prorsus utitur demonstratione: prus dentia autem syllogi imo perinde ac demonstratione.atoninis demonstratio,omnisq;.llogismus vel demonstrativus, vel qui ad demonstrationem prope accedi doctrina quodam modo est. I ntellectivas igitur virtutes ex disciplina comparari iam patet.Morales vero plerunq; amore re generatior rem habent di incrementem. nam ii cum intemperantibus coiυ suetudinem habeant homines intemperates: si cum iust is,iusti: si cum sortibus, ries etiam ipsi esticitamur. prudentia tamen & recta eius ratio eas fine dubio perficitaquas ex constretudine ut plurimum existere,illud argumetuo est,u, multi sunt qui quavis rectam ratione cc Morint,non possunt tamen bona agere a voluptatibus vel doloribus superati: idq; proptes
rea euenit,quia bene agendo minime assueverunt. V N D E etiam nomen habuit, parua in more immutatione facta Inama morere alliuetudine quod reta Graeci vocant parvaim mutatione facta Iθος dicitur,quod mores significat: unde κρι m. i.morales virtutes appellantur. estq; εθος. i.mos oc assuetudo operatio ipsa:Iθοςvcro id eli mores,qualitas,quae ex operatione assectuosae animae partis comparatur. hoc est fini atm opus moris.
Ex quo etiam patet, nullam ex moralibus uirtutibus natura in nobis acquiri. nihil enim ex as,quae natura fiunt,assuescere aliter potest.ut lapis,cum natu
ra deorsum seratur,nunquam sursem serri assuescet: neque si milies quispiam
eum sursiam proiiciendo uelit assuefacere . neque ignis deorsum serri, neque aliud quippiam aliter quina natura comparatum si r,unquam assuestet. neque igitur natura,neque praeter naturam uirtutes hae in nobis acquirunt ur: sed cuidonei ad ipses sulcipiendas natura simus,assuetudine perficimur.
Queroniam assiletudine comparari virtutes has constat: hinc ei Ie mari estum inquit, nul lana ex moralibus virtutibus natura in nobis acquiri. quod Ut clarius pateat,quot modis natura aliquid dicatur esse distinguendum est.vno modo natura ea fieri dicuntur,quae ab ortu congenita alicui,atque insita natura sunt: Ut lapidi deorsum, igni sursum serri: altero modo, quae congenita quidem non fiunt, post quodda tempus tamen ut plurimum euenire cosue/uerunt,nullo a nobis studio nes ex alluetudine,nem ex doctrina adluhito: cuiusmodi de tium&barbae productio est.4 ertio modo id natura dicitur,cimas capaces,natura sumuS: atque ita contraria eidem coiitingere natura dicentur: ut morbus re sanitas,cidem ad susti pienda ea idoneo corpori. arto modo ea estat natura dicimus,ad quae sescipienda paratum magis a natura aliquid est: quo modo sanitas natura esse dicitur: propterea v natura corpus magis ad sini tatem η ad morbum suscipiendum costituit: simili modo etiam virtus magis secundum naturam ii vitium,& bonum omnino magis secundum natura u malum esse dicitur.Cum tot modis dicatur id quod est natura,in primo significato sumptu hic vi/detur,sicut ex subiecto exemplo colligimus.lapidem.n. deorsum serri natura inquit, ac propterea assuescere aliter non politi virtus vero neque hoc,neque secundo modo,ut dentes et barba, nullo nostro studio, sed ex asilietudine oc doctrina acquiritur: ut & tertio modo, re maxime quarto secundum naturam sit.tiam re idonei ad suscipiendam virtutem oc vitiummo assim :ec magis tame parati insi ructit ad virtutem v ad vitium. Vnde inquit imm