장음표시 사용
121쪽
8s E VITRATII IN MORALIUM A R I s T. natura,neque praeter natura Virtutes has in nobis acquir'n quarto significato sintndum naturam accipiens. non comparari autem natura a nobis Virtutem,)ta ut ab ortu congeni' nobis amoueri amplius non possit,inde perspicuum est et ' nihil ex iis quae ita natura inur.
assuescere aliter praeter natura potest. lapis. n. grauis ut eorsum: teratur,nunu ita alliae steret ut ascendere sursum posset. queadmoda nem ignis,ut deorsium delabereturiat honiis nes prauis moribus Utentes praui,virtutisq; expertes evadunt. dideissimul nem iecividum
natura,nem praeter naturam virtutes esse eodem argumento Ostendit: i ue.n quae iditura insitant alicui,immutari assiuetudine aliter possunt: mores autealqaliter assuetudine em untur: natura igitur es. minimequeunt.neque quae prser naturam sunt,ailiuetudine polliunt comparari,iapis enim sursum ferri nunqua assuescet: at morales virtutes albuetudine com ioparantur: praeter naturam igitur non sunt.
Praeterea eorum quae natura nobis eueniunt, iacultates Prius accipimus,
deinde reddimus operationes: id quod insensibus perspicuum est: non enim ex eo quod ispe uel uidimus uel audiuimus,sensiis&uidendi&audiendi ac,
cepimus: sed econtrario,habentes usi sumus,& non usi habuimus. sed uirtu res accipimus, ubi prius fuerimus operati: quemadmodum etiam in alijsar tibus. quae enim ubi didicerimus, facere oportet: ea faciendo discimus . sicut enim ςdificando edificatores,cithara canendo citharoedi efficiutur: ita quo iusta agendo iust temperantia temperantes,sortia sortes euadimus.
Non acquiri natura virtutes hac quom ratione demonstrat . quae natura in nobis sunt, eorum iacultates &potentias prius u operationes accipimus: dcinde ex ipsis operationes producimus.facultates autem hic habitus re aptitudines appellar,quae in omnibus quae nistura insunt,anticipare consueuerunt. nona .exeo v saepe intuitisuerimus, vim inspiciendi acquirimus: sed eam prius habentes deinde eius iungimur operatione. nam antra facultate videndi habeat,videt nemoreodem modo in aliis sensibus, prius habeamus iacultates necesse est,quam exercere rarii operationes possimus. In virtutibus vero contra habitus ex oporationibus comparamus. quemadmodum etiam in artibus,quae natura minime sunt. Non sunt igitur virtutes natura.In uniuersum enim quae natura minime facimus,sed doeirina et disciplina solemus acquirere,ea faciendo discimus: assuescendo.n.habitum comparamus: ut aedificando aedificandi artem,tusta agendo iustitia: dc cineras vimites simili modo. are
citur,ut natura virtutes minime sint.
Huic rei attestatur id quod in ciuitatibus fieri consueuit. Iegum Iatores. n. ciues assuefaciendo bonos reddunt: hec* est uniuscuiusque legum latoris uo Iunias. qui uero id bene non efficiunt, peccant.atque in hoc bona respublicad mala distere. rAlia ad idem probandum confirmatione utitur,ab optimis legu Iatoribus sumpta: quoi tum officium est,ut assuefaciendo ciues filios probos efficiant. nam nulla opus esset assuetudine si virtus eiusmodi esset,ut natura compararetur. haec autem est Uniuscuius legum Iatoris'voluntas dela propositum, Ut assuefaciant in his ciues,ex quorum diutina exercitati ne virtutum habitus consequantur. qui vero id recte non faciunt,id est laude dignis opes rationibus ciues non instituunt,peccant, fineq; frustrantur suo.
Accedit . ex ηsdem dc per eadem omnis uirtus Sc acquiritur,& corrum. pitur.simili modo etiam ars: ex eo enim Φ citharam pulsant,& boni& mast licitharissae evadunt.eadem ratione quoque aedificatores,& reliqui omnes. nam ex eo in sdificant bene,boni: ex eo quo d male,mali essiciuntur.nisi enim ita esset,nullo opus esset doctore,sed omnes uel boni fierent uel mali. Ita igio tur in uirtutibus quoque est: agendo enim quae ad comercia hominum spo
ctant,ald susti, in iniusti essicimur: agendo quae in terribilibus rebus consiν stuntiassuescendo uel confidere uel timere,alii sortes,alii ignaui euadimus. Pati
122쪽
pari modo In iis que ad cupiditates & iras pertinet,temperantes atq, et man. sileti alii iracundi 8c intemperantes fieri conspiciuntur: illi, quia hoc: hi m
illo modo in illis se gerunt.& ut uno uerbo dicam, ex similibus operatio ibus habitus fiunt.unde operationes qualitate quadam preditas oportet reddere, quippe cum ex earum disserentiis habitus quoque consequantur. non igitur parum reseri,sic ne an sic statim ab adolescentia consuescat aliquis : sed splurimum: immo totum in eo penitus consistit. i , Sequens hoc argumentum in principio quidem ad idem hoc confirmandum facit, ν virtutes morales natura minime sint: sentim tamen in alteram quaestionem deducit. quaerit. n.
deinceps quaenam sint virtutes,bonael actiones: id quod ex verbis ipsis cognoscere facile poterimus.sed prius quae disserentia sit,cum inquit/ex qsdem/et per eade considerat ictu vis detur. vel enim ut idem utrisque his vocibus signitaei, ita dixit: vel quia fortasse cum Gnaemes stimus,non solum id intelligere possumus, . per easdena operationes virtutes ocnant oc corrumpantur: verumetiam illud ,q, eadem intria habeant, licet per eadem minime acquirantur. Unde ut planius hoc explicaret,ambiguitatemq3 tolleret,cum prius ex iisde posuisset per eadem tetiam subiunxit cum Uero inquit, per easdem operationes virtutem omnem oc acquiri*corrumpi,easdem genere accipiendum est: quippe cum ec bonae reprauae operationes circa voluptatem eaedem genere sint,specie autem diuersae: ex bonum temperantia,ex prauis intemperantia existat: simili modo in aliis virtutibus. Progreditur etiam ab am bus: ex operatione.n. quae eade genere est,&boniWmali citharistae evadunt: si bene assuescant, boni: si male,mali. I dem in alijs artibus contingit. Ita asit ratio colligitur: Mod ex ηside re fit re corrumpitur, natura minime est: virtutes autem huiusmodi sunt: nosunt igitur natura virtutes:ex iisdem.n.operationibus 5c existunt re corrsipuntur, id est n5 fiunt,nem omnino existunt. corrumpi.n.hic non ita sumit,ut virtutes iam existere ostedat, sed ut non esse,nem effici eas significet.I tem,si virtutes quemadmodum artes,ex iisdem per eadem 5c fiunt oc corrumpunturiartes autem per operationes acquisitae, natura mini/me sunt: nem virtutes natura acquirentur: quippe qim per Operationes etiam ipsae existat. si igitur natura non sunt virtutes sed ex assuetudine comparatitur,operationes qualitate alisso qua praeditas reddamus necesse est id est vel bonas vel malas estinamus.
Quod uirtus ab exedsu er defectu eo mpat had mediocres inclinans operatiotuti Cap. II.
QVoniam igitur praesens tractatio non est speculationis causa,queadmodum aliae non. n. fit, ut cognoscamus quid sit uirtus, sed ut boni essuciamur: alioqui nulla eius esset utilitas necesse esst,ut de actionibus,quomodo agedς sint,cosideremus: quippe cum in eis sita uis sit,ut habitus quom prsditi qualitate quadam reddantur,sicuti diximus.
Omnes fere disputationes in philosophia excepta morali ecciuili contemplationi soli
vacant.moralem vero non Ut cognoscamus rationes,addiscimus,sed ut boni esticiamur:deaetione n.virtutum propositum es primum est,secundum de Oeculatione . ideo neceTrium esse inquit,ut habitus consideremus: habitus autem appellat virtutes re vitia: atis ita
progrediens in aliam quaestionem descendiuac quales actiones eligendae sin quaerit:atque i ita inquit. Vi Agere ip tur secundum rectam rationem commune est,& in praesent ia ita sumatur: dicetur autem postea de ipse,& quid sit recta ratio,& quomodo adesias uirtutes sese habeat.
o Agere secundum rectam rationem commune est,actionibus videlicet ec operatiose quibus est assiuestendum. vlintelligamus eas actiones ine eligendas quae secun m rectam rationem aguntur.quae nam autem sit recta ratio,postea dicetur,id est in sexto,ubi de prodentia agituquae ad alias virtutes tam geometrica quaedam sese habetaecta. n.ratio a prude
123쪽
33 EusTRATII INMORALIUM ARIST.tia cum sit,actiones morsium virtutum definit modumq3 earum praescribit. illud auteuertendum,secundum rectam rationem agere non Blum illis qui perfectas virtutes habet,
ab Aristotele hic attribui, sed etiam illis qui non habent: quippe cu non tam illi asant,quo admodum recta ratio prsscribit,qui demonstrativam habent rationem,u qui solummodo opinantur hoc esse agendum illud minime: atque ut ita dicam,qui et sit aliquid,per i u
Illud cn prius concemam apud nos coniter,omnem cleageclis aliputatio nem figura quadam, non autem exacte pertractari oportere: quemadmoduin principio etiam docuimus,cum pro sibiecta materia rationes esse pota
Iandas,quae in actionibus uersantur, utilia j sunt,nullam habere stabilita, rem, sicuti neque salubria,diceremus. Cum uniuersalis ratio eiusmodi sit,ini nus exquisitam quoque particularem esse manifestum est: quippe cum ne sub artem,neque sub praeceptionem aliquam cadat: debeanti illi qui agunt iubinde opportunitatem obseruare: id quod in medicina 8c in gubernandi arte conspicitur. Verum licet talis praesens haec tractatio sit, enitendum est
tamen ut ei succurramus. Cum dixerit autem omnia secundum rectam rationem am oportere, idq; νniuersilius paulo neque exacte dictum aduerterita non enim quaesit recta ratio ta est notum,ut bis et, duo quatuor constituere,sed figura quadam adumbratur iccirco ea rursus repetit,quae in principio dixerat:pro subiecta materia Videlicet suscipiendas eise disinationes:quae vero in actionibus versantur,atque utilia sunt,nullam habere stabilitatem: sed alias c5serre, alias minime. ut bellum gerere modo utile est modo non. 5c in honestis simili modo: interdum enim fit ut depositum reddere honestum sitainterdum non sit .immutantur enim haec lepos xibiis personis,actionibus,locis necessitatibus, atq3 id genus reliquiscicut igitur neque sis lubria definiri satis exquisiue possunt,propterea v interdum furitatem assieruntiinterda Grata neque ea quae in actionem cadunciatque eo magis,quo particularia magis sunt.de cisaunem artem tradere nem praeceptionem ullam Possumus. sed oportet,ut qui aret, casio nes obseruerurat* ut resipis postulauerint,ita agant.quemadmodum in medicina,&-,ἀhernandi arte fit: in quibus cum nem uniuersales, nem particulares rationes satis exquisitae
sint S medicus Ec gubernator sequi occasiones debet,iuxtam eas re mederi re giternare. At . ita quales actiones agendς lint,figura quadam ostendivae simul in disputationem de virtutibus-vitiis sensim ingreditur: ita inquiens:
Primum igitur illud considerandum : res huiuscemodi&a defeetu &ab
excessu corrumpi solere opus enim est ut in obscuris manifesta adducamus testimonia icut in uiribus & sanitate consipicimus. quae enim nimium excodunt modum exercitationes,& que item deficiunt,uires corrumpunt: simili modo potus 8c cibi nimis uel copiosi uel tenues,sanitate: moderata uero omν 4
nia & faciunt,& augent,6 conseruant. Idem quoque in temperantia & sorotitudine & at is uirtutibus fit.qui enim omnia iugit 8citimet,neque quicquasustinet, ignauus: qui contra nihil omnino timet, sed omnia adit, audax eis ficitur. I ta etiam qui omni uoluptate fruitur,a' nulla abstinet,intemperans: qui omnes fugit: quemadmodum agrestes,stupidus quidam est .n s& temseperantia dc fortitudo ab excessu & defeetii corrumpi, i mediocritate autem
conseruari consueuit. Q iaemiliae res huiuscemodi,qus ab excessu & a desectu corrumpi soleant, postea tria sonisestaticum inquit sicut in viribus sanitate conspicimus illud vero opus enim est,ut in obscuris manifesta adducamus testimonia interiectum in medium est.sunt autem virtutestam corporis a mimae manifestiores utrobur,re sanitas, de quibus num loquitur,tam no
124쪽
nuas exercitationes inquiens u modicas robur corrupere: simili modo sanitatem vel tenuiora u satis sit, vel copiosiora alimenta corrumpere:moderata autem coiiseruare, facere,&augere. Id quod in temperantia quo* oc sertitudine,caeterisque virtutibus,moralibus cet,de quibus nunc sermo est,fieri eodem modo ostendit qui enim semper ita opetatur, ut omnia timeat, in hili sustinere ac pati possit, ignauus euadit: qui vero assuetat nihil timestre,sed temere omnia adit,audaxia alijs quo virtutibus similiter: sortitudodi. 6c temperantia liquit, ab exressis desectu corrumpitur. eorrumpi autem inquit has Virtutes non eo
Q iam existanusta quia ab excessii oc defectu prohibetitur,quo minus pollini existere. At uero non solum generationes & incrementa et corruptiones ex iis leni& ab eisdem essiciuntur: uerum etiam operationes in hidem quoque erunt. nam in aliis quae manifestiora sunt,res ita se habet: ut in uiribus . nam et ille tu ex multi cibi sumptione,tum ex multis laboribus sustinendis comparantur: re utracp haec prestare maxime omnium robustus potest. Idem in uirtutibus contingit: ex eo enim quod abstinemus i voluptatibus, esticimur temperan γtes:&eflecti temperantes maxime abstinerei uoluptatibus possumus: pari ratione in fortitudine,assuescendo sermidanda contemnere,& sustinere sorores efficimur: eflecti uero,maxime sustinere ac pati terribilia possumus.
zo Nel solum,inquit,ab iisdem generationes re incrementa Ec corruptiones cssiciuutur, verum etia operationes in qsdem suntad quod prius in corporis,deinae in animae virtuti
hus aperte declarat. Virtutem moralem σὲ eirea uoluptam ae dolorer. Cap. III.
s Ignum autem habituum sit uel uoluptas uel aegritudo que tacta si bsequi
tur.nam quia corporis uoluptatibus abstinet,si eo ipso gaudet, tempeo rans: si dolet,intemperans est existimandus. qui item sustinet terribilia & uel gaudet,uel certe non dolet,sortis: qui autem dolet,ignauus est. moralis. n.uirso tus circa uoluptates dolores uersatur: quippe cum obuoluptate mala aga mus: ob dolorem uero ab honestis abstineamus.
Signum inquit virtutum ec vitiorum superuenientem operationibus voluptatem vel dolorem facere debemus. Ut enim Iaetatur,cum abstinet a voluptatibus, temperans est: qui dolet, etiam si v xime abuteat,intemperans: quippe qui ostendat se no ex ele 'ione, sed necessitate coactum abstinere. Idem in liberalitate considerari potest: Iiberalis siquide mulinto maiore allicitur gaudio, si det,u si accipiat.at qui dat quidem,sed aegre tamen id facit, noliberalis naagis, i illiberalis appellandus est.cum vero itaquit eum este sortem,qui in pericialis ibeundis vel gaudet,vel certe non dolet:ob id dictum videtur,ut affectui humario ali se quatenus esse indulgendum ostendata vel quia in nonnullis sortitudinis operationibus satis omnino est, si aliquis non doleat: cum aut horrendis periculis sese exponit, aut sortiter purgnaliuo vulnera accipit. moralis eirint,inquit,virtus circa voluptates dolores que versatur. non propterea ait circa voluptates doloresq3 versati virilitem,quia ex operationibus h nestis consequi voluptas Bleat: sed contra' hoc signum virtutes esse statuit,ut merito ob id voluptas subi equatur,quia virtus circa voIuptates re dolores versetur. Dubitaret autem quispiam de morali virtute quo modo circa voluptates dolores que esse dicatur:nam inteste qualem circa haec minime versat manifestum est.versatur ne igitur circa haec tanquam instrumenta. ut tibia canendi ars circa tibias,fabriris circa securim,vel serra,& caetera eius modi an potius tanquam circa subiectam materiam,quemadmodum musicae circa modii lationem oc cantum, geometriae circa magnitudinem negocium est Atenim illud minime conuenit,ut voluptatem re dolorem virtutum instrumenta appellem c non enim ipsis his tanquam instrumentis Utitur virtus.magis igitur videntur laqua subiecta lisc virtutis esse, peritide ac musicae modulatiora: quippe ca virtutis operatio circa affectus animi & actio
ma sit, rum couuetuentiam cc aequabilitatem,uou secus ac musicae circa modulos com
125쪽
temperandos.ut assectus animi nec non actiones ipsae ut diximus, subiecti di materiae ra/.tionem habeant. uoniam igitur ex omni assectu,sicut progrediendo dicet , consequi voluptas vel dolor consueuit: iure circa voluptates 5c dolores tanquam subiecta versati m ratem virtutem dictum est.
Quapropter ut Plato inquit ab adolescentia ita institutos esse oportet homines,ut ηs gaudeant,& doleant,quibus gaudere et dolere debent: hec enim recta eruditio est. Praeterea si uirtutes circa actiones 8c assectus stini, & om nem assectum,omnem j actione sequitur uel uoluptas uel dolor: iccirco uirotus circa uoluptates S dolores uersatur. indicant id punitiones,quae per do
ε lores adhibentur: sunt enim medicationes quaeda: at medicationes percon traria fieri consileuerunt.
Virtus sanepeccatorum castigatrix est 5c correctrix:castigationes autem re curatiora
circa eadem versantur, circa quae ea quae curantur peccata: Uerlabitur igitur virtus circa voluptates ec dolores in quibus peccatur . nam licet dolor re voluptas temperantiae proprie ut materia subiiciatur,circa qua operationes eius sunualiae vero virtutes diueria Oa sit biecta habeant, circa quae operentur: quia tamen ex operationibus quoque ii Iarum huiusce modi assiectiones subsequuntur,nihilo minus etiam ipsae circa voluptates 5c dolores versis ridicuntur. Platonis auteni sententiam probat,quippe qui recte censiuerit ab adolescetia ita Eoc eastiles aedum, ut qs gauderemus ec dolerentus,quibus oporteret: unde Platonicos eos demirari aliquis posset,qui impatibilitatem quasi Platonicum quodda decretum introdi
cunt, oluptatemq3 damitant,ac tollere conantur. Virtutem vero moralem circa affectus et actiones este perspicuum est. ae tuae.n.cum sint virtutes mors dia aerionibus operationes suas habent:ata; in hoc a contemplativis dissierunt.esse etiam easdem circa volyptates et dolores ita ostenditur. punitiones peccatorum quaeda medicationes intrat medicationes per contraria efficiunturipuniuntur autem peccantes dolore,voluptatumq; abstinentia ac d
tractione:circa haec igitur peccata sunt: sed circa eadem sunt virtutes,circa quae ec precatarcirca eadem igitur virtutes quoque versabuntur. At vero illud quom dubitatione dignum videtur: quo modo omnem affectum,sequi voluptas vel dolor dicatur. Nonulli duos hos , o maxime generales assiectus ex sententia Aristotilis esse existimariit: ita ut affectus in duos generali distributioe diuidatur, voluptatem re dolorem,in quos postea reliqui omnes roducantur: ut ira re timor in dolorenu fiducia in voluptatem: cupiditas partim in dolorem, partim in voluptate: quatenus. n.caret eo quod cupit homo, dolore: quatenus sperat se co sequuturum,voluptate afficitur. sed si penitus desperet,iunc cupiditatem dolor tanqua geon assequitur. haec quidem opinio probabilitatem quandam in se habet, dubitationem rasmen etiam ipsa admittit,refellim pol. na si conceditur in specie affectus voluptas quaedam esse,& dolor: verbi causa, si cum vel ob nostram,vel ob amicorum felicitatem gaudemus, voluptas ea esse dicitur: oc item dolor,cum aut ex nostris aut amicoru malis dolemus: quomodo ab his generalem voluptatem ves dolorem distinguenit Mn.eade ratio omnis vos iuptatis est,ut voluptas nihil aliud sit,u operatio secundum naturam sine ullo impedimemto: fieri nullo modo potest ut duas esse voluptates dicamus, in genere unam,alteram in spes cicisiquidem idem nomen, demq3 ratio utrarsi est: propria aliqua particularis huius desilitio inuenitur. Nili sortasse aliquis dicat, comunem unam esse omnis voluptatis, et item omnis doloris definitionem:diuisionemq3 ita i tat,ut assectus in duos maxime generales hoc est voluptatem ec dolore partiatur: atm ex voluptatibus alteras animales,alteras corporales statuario animalibus unam aequivoce cum genere voluptatem appestata ita definiat ut dicat esse diuusionem quandam animi ob nostros aut amicorum successiis: in praesentia esse ves nobis ves amicis nostris bona opinamur. qua 'etiam uni uoca sit,ratione*generis admittat,operatio cum sit etia ipsa secundum naturam minime imp inaequivocavero in eo,quod nomen, versum a genere nullum habet:altera autem animesis voluptas sotis speci Mucia esse ditat,quae voluptas' ac dissuta animi sit ex eo,' in nullum periculanos incursuros,ves si inciderimus,proupere euasuros sperainus. reliqui etia omnes quicumcirca Munialem voluptatem sunt affectus,voluptates animesta hoc modo es ut quor nonnulli
126쪽
LIBRUM SECUNDUM. 'Inonnulli periitus errantes sint,nonnulli autem si moderati fuerint,virtutusi immoderativis, tio ascribantur. Ideni in animali dolore ficiendum erit . cuius genus operatio es praeter naturam definietur: speciesq; habebit: unam, quae indigentia vel defiectio appellabitur,eritq; aegritudo seu dolor ex nostris aut amicorum infortuniis susceptus,cum praesentia iam esse mala existimamus: alteram ira quaeritam ipsa erit inritudo ex eo proueniens,* mali aliquid praeter dignitatem pastas noο esse opinemur,cum iudicandi appetitione. timor etiam doloris species erit,qui ex mali expectati' orietur. Atin haec sunt,quae ad tuendam illam generalem affectutina diuisionem dici polient. Verum si ita es Iet,oporteret ut alterum sub altero tanti species collocaretur,oc non inter se miscerentur oc confunderentur: nam sicuti Io alii malin rationalere irrationale diuiditur,ita ut reliqua onania Uel ratidis capacia,vel exspertia omnino sit neq; ex irrationali ec rationali quippiam costituiturisicin voluptate redolore si generales affectus ponerentur,eiu i faciendum. inrocirca nonulli mini me esse genera haec dicunt,nel primam illam affectuum diuisionem admittunt,sed A ristotelem auerunt, ita dixisse voluptatem Sc dolorem affectus cosequi,ut sanitatem rubor, morbum pallor Iet. Ullae per pendenda esse res videtur. habet sanecupiditas mistionem quanda cum voluptate & dolore: nec minus etiam ira.Maa. etiam ipsa cum voluptate oc dolore. id quod Homerus quo* illis versibus ostendit, cum inquit: B Ira animus vi viri,qui longe melle fluenten Dulcior,ut sumus, generoso in pectore gliscit. Sed melius est,ut paulo superius quid sit
m affectus,quael eius sint species, repetam: et ita enim fortasse fiet, ut voluptatem di dolo/Φ rem esse aliorum genera quaedam appareat.Stoici igitur affectum esse vehementem incitationem, es appetitionem irrationalem opinati sunt sumentes id irrationale quod rectae ra tioni contrarium est: non recteaion enim contrarium esse rationi potest,quod bonum est, virtutiq; as ibitur. inu n potius eos homines danare consuevimus θc vituperare,qui moribus ita asperi, ac duri sint,vi obtemperare ac moueri vix asiectu ulldqueant.adde m appetibilis animae pars cum auferri omnino at* eripi hominibus non Ualeat,excoli ac modihc ri optime potestud quod in conuenientia aeqisibilitateq3 assectuu inter se fit.. vero quae/dam animae pars sit, quae appetat re afficiatur tibi excutiendum. apud veteres autem peris pateticos nullam assinus definitionem reperimus Exposterioribus vero Andronicus aisso sectum ita definit,ut dicat eum esse animae irrationalem motionem ex optiuoe vel mali vela bonitarrationaleq; hic sumit non quod rectae rationi contrarium est,ut Stoici,sed quod ex rationali animae parte existit. At Boethus,affectum animae motionem irrationalem es Iernuuit,quae magnitudinem quandam habeat: sumit* eodem modo etiam ipse irrationale: sea illud addit quae magnitudinem quandam habeat/propterea q, es t quoque nonnulli parui motus eiusdem huius partis cum conciliatione,vel alienatione aliquarum rerueificiun/tur,quos assectus appellandos ob paruitate non ceniet. qua in re u recte sentiat, non video: 'mnis. n. affectuosae animae partis motus,modo non latear,quantuscun* sit, appellari παθος
id est affectusdebet. A ndronicus vero cum ex opinione boni vel mali affectus effici dix rit, id videtur ignorasse multos affectus ex sola imaginatione sine ullo allelisia re opinati 46 existertacui cum iucundum vel molestum aliquid apparuerit, affectus animi mouentur:vt. non solum post opin onen sed ante etiam uopinemur quicquaoffectus fieri manifestum sit. indicant id maxime cupiditates. saepenumero. n. fit, ut statim ubi viderit quippia aliquis,
cupiditate vel boni vel niali,nulla praecedente opinione, afficiatur. saepe item contingit, ut nulla prorsus alicuius opinione habita, ψ bonum sit,motio eadem existat: ut cum ridicula aliqua ac facetosa oratioe irrationalis animae pars in nobis mouetur.tunc.n. nulla existima/mus bonum nobis adessse, sed a Bla prorsiis voluptate ac iucunditate assicimur. Interdum et ex opinione bones voluptas,sicut ex opinione mali dolor consequitur: dum anima ex eo mouetur,' bonum iucundum,malum molestum est. Videndum igitur,ne ita potius definien dus asseclius sit,ut dicatur esse irrationalis animae partis motio a voluptate,vel dolore indus, ct a. nam siue ex inrag nation siue ex opinione proueniat assectus,prorsus ob Moluptatem
aliquam vel dolorem existit:id quod maxime generales afiectus cita voluptatem di dolos rem ostendit. Stoici vero generales esse ast us quatuor statuebat,voluptatem, dolorem, timorem,&cupiditatem: at eos ita colligebant.quia.momnes aridius ex opinioe vel boni vel mali esse araniabant:cum opinio prauentium bonorum erat,volup aMcum praesen=
127쪽
tium malariam,dolor essiciebatur: ta bona sutura expectabantur,cupiditas existebat qua aduentantis boles appetitio esticum mala,dolorem eum subsequi dicebant,qui timor dico retur.Sed quaereiadum videtur,quo niodo dolorem tanquam generalem assiectum sumpserint licet species doloris sit: eius vero oppositum,id est flaucia Praetermiserint, timor enim est ex expectatione mali proueniens aegritudo: neque mali iussi t.non.n. qui paupertae tem expectat timere dicendus est: sed timor maxime re prs Drie tunc videtur esse,ciani p riculosi alicuius mali, quod ad salutem sipectet,expediatio est: cuius contrarius aliaetus fiducia est: cuni vel nihil mali nobis euenturum s cramus. vel si evenerit,eiusmodi tamen futurum opinamur , t stuperari L nobis non diis iter possit. Adde m iram quoque videntur praeternise . dicunt enim cupiditatem eam esse, cum tamen cupiditas minime sit.nam licet tollibidem genus,hoc est sub appetitionem ambo referantur: piditas tamen iucundi sol ii appetitio est 'ira vero vindiciae ac retallationis. tametsi parentes cum filiis suis irataintur, vindictam minime appetere videntur: unde fortasse ira communiter ita eiici definienda: vi esse animae motio diceretur,ab eo incitata qui iniuria affecisse videatur Sed hos iani omi, ramus: nam alia quot plura dici de his hoc modo possientasententiamq; Platonis hac de re consideremus. Is cum alibi voluptatem dc dolore supremos esse assedi us ac generales ostedere videtur: tum maxime ubi de voluptate et dolore loquens,duos esse inquit hos sontes, qui ex altero in alteruinfluant: quasi velit significare hos duos affectus stipremos esse alis strum omnium ac generales. Idem sex quandoq; aiseerus colurumcrat,voluptate dolorem, timorem, fiducia,cirpiditatem,Si ira: ea de causa,Ut puto,quia hi maxime noti, celebres Η Σαhabeantur. E nimuero a ratione fortassie alienum non erit,li voluptatem 5 dolorem maxi me generales affectus asseruerimus: ut voluptas operatio sit secundum naturam non immditagdolor contra,cum impedimur ne secundum natura operari valeamus: in quos reliqui omnes facile reducantur.species. naeorum Primum erut Voluptas 5c dolor,eode quo genus
nomine appellati:quorum altera diffusio ob praesentiam rerum iucundaru:alter ob praesereotiam molestiarum animi contractio est.deinde fiducia &timor:hic sub dolorem: illa sub
voluptatem subiicietur.est. n.fiducia voluptas cum nullum periculum euenturis nobis, si evenerit,euasuros tamen nos tale speramus.timor Vero dolor ex terribilium rerum expectatione. Annumerare his affectibus etiam solent amicitiam Sc odiummon illa quide amicitiam quae ex mutuorum beneficiorum beneuolentia conflatur: quae dispositio quaeda est, sed eam qua anima amando moueri consueuit: cui odio prosequendi motio oppolia est. amicitia quidem haec cum sit conca liatio quaedam cum re amataon voluptatem refertur: sis cui odium in dolorem alienatio.n. est odium et reiectio,dum videmus aut audimus re qus nobis est odio,vel quomodocul in eam incidimus.G ratia ite 5c ira referri inter affecticiis nes Glenquarum gratia in voluptatem reducitur: esto animς motio,qua referre benefici cupimus ci,a' quo acceperimus: in qua sane' appetitione inesse voluptatem qualidam neces/se est Ira autem aegritudinis dolorisq; si cieScst,cum iniuria assectos nos esse opinamur. nonnesias etiam alias affectiones inuenire possemus, quae eodem reducandi'. ut indignastionem,tvisericordiam, ec inuidiam,in dolorem: item aemulationem,id est obtrectatione, quae ex aemulando oc imitando oritur. 4,
Praeterea quemadmodum etiam prius diximus,omnis animae habitus ad ea& circa ea naturam suam habet, a quibus deterior fieri S melior consue. Dit: at per uoluptates&aegritudines praui habitus fiunt, dum persequuntur aut fugiunt homines aut quas non debent,aut quando non debet,aut quem νadmodum non debent, aut quotat is modis a ratione talia praescribuntur. iande etiam definientes uirtutes nonnulli impatibilitatem, tranquillitates esse quasdam eas asserunt: non tamen reiste: quia abiblute dicunt,neque adsedunt,ut oportet,& quando,& caetera quae adiungutur. talis igitur uirtus esse
circa uoluptates & dolores facultas qusdam ponitur, qus optimas res agat:
128쪽
mI non debent,& non sici debent i non debetasiphilosophus aliquis, aut quomodo/cunq; eruditus vir luxui ac deliciis vacet. quando autem non debent: si iam senex uxore ducat. quas non debent:siquis interdictio alimento Vestatur,utpote ab hostibus accepto. qui non debenncum rex aliquis,aut princeps Violare leu seniusteq3 asere minime veretur.no enim idem est,si rex & priuatus peccet.priuati. ina o G lateat obscuraq3 sit, incitare alios ad imitationem non potest: regis autem peccatum quippe qui emineat at ν excellat,subdutis omnibus tanquam exemplum proponitur. Ubi non oportet: ut si in tempIo Iegitimae Qeneri vacare aliquis Velit.non sicut oportet: cum quis illeg time coniuge fila abutitur. Non recte aut oirtutem in impatibilitate eonstituunt quida,quia absolute dicunt nem circlamitro tias eas adiungunt,quas oporteret. virtus. a. impatibilitas quidem est,sed atactuum immoderatorum impatibilitas,non autem absollite omnium. idquod manifestauit cum in voliptatum dolorumq; immoderatione vitium,in moderatione vero virtute coiisistere osten, diucum ita si hiungit: talis igitur virtus 5 citatisretiam addidit,ut morale significarennon enim intellecqualis circa haec versatur. Sciendum autem opinionem hanc quae impatibilitatem esse virtutem statuebat,ante Stoicos quoque extitisse.
De ii idem autem etiam inde esse manifestum poterit: quota cum tria sint
quae in eIectionem, tria item quae in repudiationem cadunt,honestum, utile,& iucundum:& tria contraria itirpe,inutile,& moIestum: circa omnia haec o bonus uir recte agit, malus uero peccat. ac praecipue circa uoluptatem . nam& communis lige est animaIibus,& omnia quae in optionem ueniunt,conloquitur: quippe cum tam honestum,quam utile iucundum ac uoIuptuosium uideatur. adde quod ab insantia ipsa uoluptas in omnibus nobis inolauit: ut dissicile sit aflectum eiusmodi uitae nostrae pene incorporatum atque imbibitii extergere. Quinetiam ad regulam uoluptatis 5 doloris actioes dirigere alii
magis, alii minus consuevimus: ut propterea presentem tra statione circa heeuertiiri necesse sit. non enim parum ad actiones facit bene ne an male gaudea,
so mus, aut doleamus. Tria quae in repudiationem cadunt,hoc est pessima sitnt, ct fugienda, Optimis.imopposnuntur. inquit autem alios magis,alios minus actiones ad regulam voluptatis dolor irigererqilia vulgus actiones magis UOIuptate metiri consi uit: nam corum quae sponte asgunt, finem Voluptatem statuentes,iucunda agist,molesta aversiantur re sugiunt:probi vesro minus voluptate sequuntur,sed rationi obtemperantes promptius ea agunt,quae ab ipsa eliguntur,licet iniucunda aliquando fuerint.
Praeterea uoluptati repugnare dissicilius est, u las,ut Heraclitus inquit: at circa id quod dissiciIius est,semper & ars & uirtus uersatur: quod enim bene
fit,melius in eo est . quare propter hoc etiam circa uoIuptates S dolores totunegocium'moralis & ciuilis uersabitur.qui enim bene his utetur, bonus: qui male,erit maIus. uirtutem igitur circa uoluptatem 5c dolorem uersari, ab
iisdem a quibus fit,& augeri & corrumps,cum scilicet non eode modo exis stunt,necnon circa eadem operari ex quibus ortum habet: satis didium sit.
Argumentatio manifesta est. t enim artescirca dissiciliora quae in eode subiecto sunt magis expenduntur. verbi causa,fabrilis artis solertia in lignis asperioribus, ct incongruentibus coaptandis magis per iciturain quibus videlicet bene munere suo fungi,melius misto est,&ingeniosius: medicinae item vis in morbis qui dissicilius curationem admittunt, si so nandis magis uinal as cognoscitunita iam virtutes circa dissiciliora versarentur: at distiscillima omnium assectio voluptas est:circa hanc igitur merito virtutes elle dicendum est. estq; diuersum a superiore hoc argumentum: superius, i .dissicilem es le voluptatem pro hat, quae assuetudine extergeretur,ex eo ' nobiscum ab infantia coaluisset nc ex eo idem consit inat,' sorii expugnatu*difficilior si est,ut Heracliti dicebat. nam ira etiam
129쪽
s4 EvSTRATI r 1N MOR tre M ARIs T. cum adiunctam voluptatem habet, ut inquit Homerus, Ira animus viri qui longe melle fluente. Dulcior,utrumus, generosis in pectore gliscit: superari eade de causa disnculter pol. cu inter insta agere er iusteum differentia sit. Cap. IIII.
DVbitare 'autem quispiam quo modo dicamus iustos iusta agendo,tem perantia temperantes estici oportere. nam si agunt iam tulis & tempe rantia .iusti iam sunt,& temperantes: sicut si grammatica& musica,gramma. tici & musici iam sunt. An ne 3 in artibus ita res se habet: quippe cum possit grammaticum quippia aliquis facere uel ex sortuna,vel alio suggerente. tune tamen erit grammaticus,si & grammaticum aliquid, & grammatice faciet: hoc est ex grammatica arte,quae in ipse est. Praeterea nec psimile hoc est in artibus & uirtutibus. quς enim ab artibus fiunt , id in se ipsis habent,quod be ne essedis sint: satis si quidem illud est,ut quoquo modo efficiantur. quς uero secundum uirtutes fiunt,non si aliquo modo ipsa sese habeant, continuo iuste et temperanter aguntur: sed si etiam qui agit,aliquo modo astedius agat: pra
rnum quidem,si retens: deinde si eligens: alcy eligens propter ipsa: tertio si itabili atque immutabili affectu praeditus agat.
Ex gram nratica,inquit,arte quae in ipso est, id est ex proprio habitu qui est in ipsb.quae vero ex artibus proficiscuntur,non similia esse inquit,ias quae ex virtute hut.nana in artibus opera m bene 5c artificiose effecta sint,in se habeti ex ipsisq; an secundum artem an minime sint effecta, solemus iudicare: ut satis sit,si ipsa aliquo modo assed a suerint.in his vero quae secundum virtutem fiunt,non ex a 'ionibus iudicamus: non.ii .si iusta actio suerit,c5tinuo etia iuste eam esse saeiam necesse est:sed opus est,praetera Q opera ipsa iusta sint,ut re ille qui agit, primum siens re non fortuito agari deinde ita quodam modo asseclius agat,id est cum electione,atq; ea ele 'ione quae non ob aliquid aliud extrinsecus sit,sed ob ea ipsa quet oagitipraeterea ut firmo atque immobili asse, tussiraeditus agat,id est eo proposito ac consislio,ut nunquam iacti eum poeniteat.
Haec uero ad alias artes consequendas connumerari non solent sed ipsa Ala cognitio susticit: ad uirtutes autem cognitio parum, uel nihil valet: reli qua non parum,sed multum ac totum conserunt: quippe quae ex eo etia com Parentur,qudd saepe iusta& temperantia aguntur. Res igitur iustae& temperantes dicuntur, cum fuerint tales, quales uir iustus uel temperans ageret. iustus uero uir & temperans est, non qui haec agit: sed qui etiam ita agit,ut ius sti & temperantes solent. ressite igitur ex eo quo diusta agit,iustus: &ex eo 'quod temperantia,temperans fieri dicitur.non agendo autem haec, ne suturuquidem esset,ut bonus quispiam euaderet.
At haec eleetio, haecq; stabilita, immutabilitasq; propositi in artibus minime requiritia ad operis persectionem iudicandam ista sitis est ,si tute qui secundum artem aliquam opero
tur,cognoscat ac sciat,neque fortuito aut aliquo monente faciat. parum autem dixit,vel ni/hil cognitionem ad virtutem conferre,propterea v morum praecipua vis in acquisitioeliabituum consistit:& quantum ad agendum attinet, nihilo amplius ex cognitione causae, domonstrationem aliqua instruimuri licet alioqui non omnino nulla utilitate consequamur.
Nam logici est rationeq; praediti homiliis causas eorum quae agit, ec scire,ec reddere optis Furne posse.cum vero inquit,ad alias artesconsimilendas &c. idetur habitus comuniori vocabulo artes appellasse.neina . virtutes artes esse existimat,id quod verbiim alius quod de eiusde m genetis rebus dici consueuit videretur significare. non agendo aute, etiam si cognouait aliquis, iunimodo non bene assuescit,ex virtutet operetur: uon modo probus imae desi
130쪽
Pleri y tamen cum lige non agant. d disputationem confugiunt, putat ita se philosephari,ac probos suturos: qui sane perinde faciunt,aim aegrotan
tes: qui cum medicos diligenter audiant,nihil tamen eorum que ab ipsis maridantur,efiiciunt. sicut igitur neque illi corpore unquam bene ualebunt , dum ita curantur: sic ne y isti animo,dum ita philoisphantur,bene habebunt.
Cum superiora haec Aristoteles quasi incitando alip exhortado ad actionem virtutis homines dixerit: eos deinceps reprehendit ac carpit, qui neglecta operatione verbis solum Io do ac di utationibus virtutem exercenti quan in eo philosophadi munus constitutum sit, ut quae lint honesta,quae turpia,quae expetenda,quae fugienta cognoscamus:in quo ite tu, sti u a,aliae virtutes consistant.neq;.n. si scientiis id inest, ut habitus sint imni utabiles, ide virtutibus inesse conspicitur: iccirco necesse continuo erit,ut Virtutes quo* scientis sint.no enim illa scientiae est propria definitio, ut immobilis, immutabilisq3 situlam id viiijs quom commune est, nonnullisq; tam miniae affectibus qui avelli dissiculter possunt,quam corporis: iusmodi est insania,& tabes.neque si habitus aliqui sunt,qui immutaria ratione difficulter queunt,continuo etiam erunt scientiae: proprium siquidem scientiae illud est,ut habitus sit cognoscendi per demonstrationem:at. inde firmitatem,stabilitatemq; habet . quomodo virtutes non esse manifestum est.
post haec autem quid sit 'sauirtus,considerandum est. Quoniam igitur
tria sunt,qus in anima e ciuntur,aflectus,facultates habitus: aliquid ex iis esse uirtutem nectae est. affectus autem uoco cupiditatem,iram, excandestscentiam,timorem, fiduciam,inuidiam, gaudium, amicitiam, odium, desideo Hum,aemulationem, misericordiam: ea deni. omnia que uoluptas uel dolor consequitur. facultates uero seu potetias eas, quibus idonei esse dicimur ut his
omnibus assiciamuri idest quibus uel irasci,uel dolere,uel misereri possumus. sed habitus eos appello, quibus uel bene uel male ad assectus nos habemus: ut ad irascendum, si uehementer aut remisse,naale: si mediocriter bene. simili modo ad reliqua.
Quoniam qui aliquid definire vult,prius genus res quam definit,debet assii merciinquis
rit nunc quidni virtutum senus statuendum fit. quia animae virtutes in anima existunt, ea omnia quae in anima eiciuntur assumit: ut in eorum aliquo esse virtutes necessi: sit. tria igitur ei Ie,inquit,quae in anima essiciuntur,asiectus, facultates seu potetias,ec habitus. animam vero hic eam dicit,in qua virtutes morales consistunt,hoc est irrationale eam,quae rationi obteperat: iusmodi est quae appetendi vim habet . in hac.n ea quae hic comemorat,4ο ineste conlpiciuntur.asse 'usquidem appetitiuae facultatis motio quaedani sensiva est,cum boni Uel mali opinione: qui cuiusmodi sit,ipse cum aEctuum quorundam exemplo supposito, tum eo nianifeste declarat cum inquium denim omnia quae voluptas vel dolor conis quitur. na etia paulo sis perius ec ex asse stibus re actionibus voluptatem et dolore cosequi dixit: nec minus ex appetitionibus,propterea q, cum initia actionu sint, et ipsae existunt cuperturbatione.potentias aut re facultates eas Dpellat,quibus idonei dicinuir,ut his assici mur. ia apaces affectuu sumus a Musacultate sulcipiendorii assecti tum haberemus,essemus
impatibiles, asse stibusq; omnibus vacui. habitus eos dicit quibus ad assectus vel bene vel male nos habemus: bene i mediocritatem in his seruamus d quod est virtutis: male,si vel modum excedimus,vel deficimus,quod proprium esse vitii inquit.
Asseetiis igitur neque uirtutes neque uitia sitiat: nam ne p ex illis boni uel mali dicimur,sed ex uirtutibus aut uitiis: neque ex illis laudari,aut uituperari consuevimus,Moerum qiu timet aut irastitur,laudatur; neq; qui irascitur abe