장음표시 사용
161쪽
Ira EusTRATII IN MORALIUM ARIST.tatione tamensed soli appetitioni irae 5 cupiditati obsequentia: modo etiam puer: rQuin etiam adulti saepe quippiam repentino quodam impetu ad agendum inducuntur nullata adhibita consiuitatione: quorum nihil cum electione fieri dicitur.im illi eligere ditatur, qui ubi aliqua de re consultarint,eiq; assensium adhibuerint: eam sublaquente cisam volu tate amplectuntur,adix appetuntdum inquit autem electionem spontaneum ei te prioissultatum,id significat: non solum ratione re consilio fieri electionem: s prius conlultare oportere,deinde appetere: ut in spontaneo inesse appetitum ostedat, i anteire d eat coqsultatio. Unde inquit electio cum ratione ac cogitatione existit,non ex selo appetitu spon/taneum vero ex solo appetitu interdum, ut superius patuit. id quod nomen etiam ipsium προωρέσεως,id est electionis seu propositi videtur declarareaeum .n.qui iam quid ex mula io, tis esistat, nsultat: ad unum demum,tanquam eligendum propendet, eoq; S assiemum, et appetitum incitatum habet. Ut id ex aliis omnibus eximere & legere,alijsq; omnibus a reponere, hoc est προ ετερ- αἱμαι, id est ante alia sumere rideatur at* in hunc modum ratio progredictur. Q est proponendum at eligendum,quod ante alia ponitur: sed quod ante alia ponitur,ex praeconsilitatione dc consilio ponituriconsultatio autem ex ratione est ec cogitatione: ex ratione igitur & cogitatione electio sit, cesse est.
- Erum consilitant ne de omnisus homines,quodlibet est consillabi, V le: an de quibusdam non est consilitatio sed sortasse consultabile id
dicendum est,de quo mentis compos uir,non quiuis uel stolidus uel insanus
consultaret. De quibus consultent homines , quaeq; ea sint,quae in consultationem cadant,hic inquis rit Aristoteles. non.nde omnibus consultant, nem quodlibet consultabile est . primum aut consultabile esse statuit non id de quo quil et consultaret,ut insanus: quo modo stilicet saciendum sibi sit,ut intelligat,aut in coelum ascendat.
De aeternis autem nemo consultat: ut de mundo,aut diametro & latere,q, nulla inter se aequabilitate conueniant: at neque de hs quae in motu quidem sunt,sed semper tamen circa eadem uersantur,sive necessitate,sive natura, sio
De aliqua alia de causa: ut de solstitiis,atque ortibus : neque de hs qus alias aliter eueniuntriit de siccitatibus,& imbribus: nel item de hs que fortuna con
tingun t: ut de thesauri inuentione.
endum est ex rebus alias esse aeternas,semperq; eodem modo sese habere: alias vero non semper quidem esse,eodem modo tamen semper euenire: alias secundum naturam fi ri,sed inordinatius tamen: alias sorte fortuna cotingere. Aeternae sunt,ut mudus ingenitum, aloe aeternus: dc di metiens linea lateri quadratae figurae minime conueniens:de quibus nulla unquam consiuitatio fit: nemo enim est qui quo pacto dimetiens cometiens fieri queat, . consultet: sed si modo vult, quaerit at inuestigat,an ita sit: non consultat. Semper eodem modo eueniunt,licet aeternae non sinu ortus stellarum,& occasus,& solstitia, atque id gesnus caetera: quoru nihil semper est icet semper sint ili modo eueniat. quocirca neci de miis vlla esse potest deliberatio.haecautem ex necessitate seu natura,seu alia aliqua de causa fieri inquit, cessitatem intelligens,non eam quae Uim inserti nulla enim violentia in coelo est: sed eam quae a prouidentia inducitur,omni a semper certo quodam ac rato modo mouente ac gubernante: eo in semper omnino mouentur coelestia, ' fieri potest, ut alio miromoueantur.quod. n. io modo esse non potest necessarium dicitur.at' hac necellitate itellarum motiones,ortus ec occasus,necnon solstitia essiciuntur: fiunt etiam stoindum natus ram: quae. n.in coelo sunt,natura sunt: vel potius utroq; modo,id est ec necessitate, oc natu .ra mouentur: quippe cum naturae eorum 'uae mouentur, mouentis prouidentia maxime eonueniat ac consentiatqud etiam fatum videtur esse reserendum. Secundum naturam,sed inordinatius tamen fiunt,ea quae non semper eodem modo sed ut plurimum euentur: ut canorum re dentium proneatio,imbro ec siccitateiade quibusquo consultare nullo mo do homin
162쪽
ninnut thesaurorum inuensiones,atque id genus caetera:de quibus nemo consultat aron.n.
ex consultatione spueniuntur claesaurifed tarte re casu oblati reperiuntur.
Sed neque de humani somnibus consultamus: uerbi caus: quomodo Scythae optime administrare remp. possint, nullus ex Laced emoniis con Itat. nihil enim ex his eiusmodi est,ut agi per nos ipsos ualeat.consultamus autem de agendis rebus,atque hs gus in nostra sits sunt potestate: hae enim restan t: quippe cum causis nulls alie esse uideantur,u natura,& necessitas,& fortuna: mens praeterea,ati omne id quod per hominem agit . unusquiser autem de hs quae per ipsum agi possunt, consultet.
Consultamus verode humanis rebus tantummodo,necν humanis omnibus:non enim
e Scytharum republica deliberare Lacedgmoniis conuenit: sed unusquis de hs deliborat,quae in sua potestate sitiit.hae enim ex omnibus alijs rebus videtur restare.ad cuius comprobationem diuisione quadam utitur,atq: inquit: omnium rerum aut necessitatem,aut naturam,aut fortunam,sortunae nomine casum etiam intelligens,aut mentem in causa esse: ac demum ea quaeper hominem operantur. id est cupiditatem,iram,voluntatem , atm omni no appetitum:quae omnia cum in homine sint, multarum rerum causa esse conspiciuntiir.
quoniam initur neque de iis quorum necesssitas,nec ede iis quorum natura, aut irtuna in causa est,essi: consultationem ostendit: restat, ut de hs tantum consultatio sit, Quorii agen*dorum vel mens humana,vel appetitus causam affertiae iis siquidem habere cosultati in possumus,quorum causam re principsum in nobis habemus.
Ac circa quidem exquisitas ac certas scientias, eas quae ex sese sibi sessio ciunt,nulla consultatio est: ut deliteris: non.n. dubitamus,quo modo scribendum sit.
oniam quae in artibus re scienths exercendis efficiuntur,per nos fieri,& ex humana mente proficisci videntur: iccirco haec quom ab illis hic separat,quae in consultationenica divit,quibuscump.n praefinitum,ac certum est, quid agi debeat: ea consultationem non admittiant ex iisitas & certas scientias eas appellat,quae ex necessariis ratiossius progrediuntur:ex se sitnicientes autem,quae definita habent theoremata,id est praecepta,nullaq; extrinsecus indigent neque consultatione, nem sertuna: ut geometria re grammatica, 5 reliquae huiusmodi:nullus.n.est, qui de triangulo an tres angulos habeat duobus rediis aequales, aut vicos habeat, consultare conteuerit.deiis.n. consultamus, quae oc sacere non facere in nostra potestate constitutum est:ad trigoni vero angulos nihilnem nostra considiatione, neq; λrtuna opus est: sed perpetua at* aeterna de ipsis theoremata definita sunt. simili mo do ne P gramatica ulla utitur deliberatione,quo modo seribendum sit: qusppe cum definistas ac certastiterarum notas omnes habeat: neque ullam dubitationem in elementis exarandis admittat.
Sed de iis,quaecunque per nos fiunt,neque semper eodem modo euentur, consultamus .ut de iis quae ad medicam artem spectant,&pecuniariam: atmeo magis etiam in gubernandi arte deliberamus,quam exercitatoria. quan to minus exactis, atque exquisitis rationibus constat. ac simili modo dereliquis.
Artes non certe,neque ex sese sufficientes sunt illae,quae non semper necessitate quada, plerum finem suum consequuntur,sertunaq; adiutrice aliquando indiget: ut medicina, mercarura,quam inluc τμην, id est pecuniariam vocat. nam nem medicus certum alis quod praeceptu habet,quo sanari omnino valeamus,scis illud profitetur , se hac vel illa vis uendi,ac medendi rati ne plerunt hominibus sanitatem allaturum: neque mercator si hoc 'el illo modo suerit ilegociatus, se prorsus esse lucraturum satis exploratum habet: sed fieri ita plerxino cognoscit, ex sortunaeq; auxilio dependet. arm ex his quoque aliae alijs certi Fra, acrior thabentur: gubernatorita enim nunus exquisitis rationibus constar, quam
163쪽
I 23 EusTRATII IN MPRALIUM ARIST. exercitatori magisq3 fortuna subiecta est. .
Magis etiam in fartibus il in scientiis consultatio est et eo Q in ipsis magis
ambigere consuevimus. Vel in artibus magis quam in scient ,res in opinionibus magis u in scientiis:ytroiva,
modo legitur:ati utriussi eandem vim sere habet nam cum ostenderet consstationem in iis esse,circa quae artes non admodum exae ae exquisitae* verianturmuc ea cosultationem in agis admittere inquit,de quibus solummodo opinamurede quibus.n.opinamur,& scientiam non habemus,ea maxime in consultationem venire consueuerunt: ut intelligat vel de iis quae licet sciri possint,a nobis tamen opinione sola comprehenduntur: nam quoad nulla I acertam sitientiam habemus,dubitare solemus ac consultamus: vel de iis quae suapte natura opinabilia sunt,ne certo aliquo argumento innituntur:in quibus res agendae a nobis collocatae sunt. verum si etiam in artibus dicat magis,si in scient ijs esse consultationem, nihilqminus sensus esse manifestus poteritaquippe cum re scientiae circa aeterna versentur, artes circa ea quae corruptioni,ec generationi obnoxia sunt: ae artes proprie dicatur, quae effoctrices sunt,sesentiae,quae contemplantur: 5c in aeternis 5c contemplatione, nulla opus sit consultatione in aliis fine consultatione fieri recte nihil possit.
Consultatio autem de illis est,quae utplurimum quidem fiunt: incerta inomen sent quo modo evadat:&in quibus in determinatio existit. ad magnas uero res consultores etiam adhibere cosuevimus nobis ipsis dissid&es, quasi sust cere ad discernendum BIi nequeamus.
Cum ostenderit in artihus quae certae sunt oc exquisitae,nullam esse consultationem: in quibus ea versetur,nunc subiungiueami esse inquit no in necessariis, sed iis quae euenire ἁiter possunt: atio ex his ipsis ea in consultationem cadere,quae ut plurimum fieri consueuexui. de iis enim quae raro eueniunt,consultat nemo: quippe cum in sola fortunae temeritate constituta tat .non.n.siquis saepius multa ingurgit ad oso ite fortuna coualuerit, consultare medicus solet,an idem aegrotatibus reliquis faciendum praecipiat: sed de iis deliberat,quae Prodesse pleruq3 consueuerunt,an pro occasioe ac morbo exhiberi alicui debeat, necne:eo v aliquando inciderit,ut nocumentum atriitisse videantur. Idem 5c gubernator,& orator Dcit. nam de iis constultat unusquiis,quae oc pleruq; eueniui,5c euentus etiam incertos habet,int indefinita. unde quado magias res fiunt ob maiorem dubitationem quae ex ipsis oritur, maiusq; periculum quod impendet,si frustremur t adhibere alios in colitium solomus, cla nostra deliberatione minime freti,eo Q id suod ex deliberatioe proposituni suo rit,agere in nostra potestate fit:periculosunt autem,si non recte cdsi alta do quia optimum
Ac consultamus quidem non de finibus,sed de iis quae ad finem tendunt.
nam neque medicus an sanare: neque orator an perstradere: neque ciuilis an
bene legibus institutam patriam reddere debeat: neque ex at is quispiam de fine consultat.sed omnes cum finem quenda statuerint, quo modo ac per qus euenire is possit,deliberant: si* is per plura fieri posse uideatur,per quod nancillime atque optime fieri quea considerat. si per unum, quo modo per idemci recte ualeat: Sc illud item per .quid ,atque id tantisper, donec ad prima causam deuenerint: id quod in inuentione extremum est.
Con stituto prius fine unusquisi,verbi causa medicus sanestate,mercator lucro, Orator Persuasione,athleta corona,imperator vietoria,postea de eo c6Bltat, quod ad eum conse/queicium facere posse videatur. Si plura sint quae ad unum 5c eundem finem Oectet:confl erat,per quod potissimum ex ipsas potiri fine ipso optime valeat.vi, Imperator cum v s di oriam sibi propostierit,eamin re pedestribus, oc nauti re equestribus copiis cosequi se poste confidat: quaerit ae conlultat quonam ex his praelii genere superare hostem 5c facillime Sc tutiis me queat:si autem unicus modus tantum appareat,qui vel ex aliis electus seerit,uel a' principio consultationis extiteritiqua ratioe eo uti poterit,ad finem consequeda
164쪽
quibus rationibus comparetur,in quaestionem venit: tum ubi pecuniis ad id opus esse co/gnouerit,de pecuniarum expeditioe stillat:ac postremo eo deuenit,ut tributum imponedum ciuibus censeat:at' ita a stionem ab eo au iratur,quod in contemplatione,i. iuctio neq; fuerat extremum., imili modo qui domum extruere vult, domum t uani finem ubirroponit:quam abis aedificatore, Sc sapidibus, ct lateribus, ct lignis extruere nullo modo
iret. at haec,sine emptione suppetere nequeunt: emptio autem abscppecuniis no fit: supersest igitur,vide pecuniis considerandum sis. atque ita pecuniarum expeditio quae Ultinia in inuentione fiast,effectionis principium ericituratque hoc resolutioni designationum ma/ro thematicaruniperusimile est.
Qui enim consultat,quaerere uidetur & resbluere predicto modo, quemadmodum designationem.
Cui ostederit consultationem quae t fine proficiscitur, quem a ui consultamus,reditum quedam et Iead principium,unde agere ea incipimus,per quae propositi finis compo
res nos fore si ramus: limitem et Ieram nuc, inquit designationum mathematicarum inqui morti ac restautioiri.Geometrae. n. restautionem in designationibus suis hoc modo tacere consileuerunt: si ampla conclusione demonstrationis primum ea quae continenter ac proxis
me ad hanc confirmandam adhibita fuerint,aissumunt:deinde quae iis proxime antecedui: eri superiora alia: at piladcinceps progrediutur,quoad ad principium ipsum ascederint: ex quo rvrsiis desce*elido ii siem illis theorematis ac propositis quae in resistutione alium Psersit, compositione faciuntat ν haec in designationibus mathematicis resolutio nihil aliud est,q a fine ad principium ascensus, iusprincipiuna conclusio est;qui fuerat finis in coni, Positione sic quo in agendis rebus contemptat ictis finis principium evadit: vi, di in domo
dicari tenda,& invicstoria comparanda,ut superius diximus, pecuniarum expeditio. Unde patet eoiastillationem esse inquisitionem.
Non quaelibet autem quaestio consultatio est,ut mathematicae: sed quaelisthei tamen consultatio,inquisitio est.& quod extremum est in re tutione, in generatione esse primum uidetur. atque hi cum in rem quae fieri nequeat,inciderint desistunt: ut si pecuniis opus sit, earum* expeditio nullo modo appareat: si uero fieri posse res uideatur,eam aggrediutur. fieri autem possie ea discuntur,quae per nos fieri possunt: nam quae per amicos fiunt,per nos quodamodo fieri uidentur: quippe cum principium in nobis sit.
Non omnis inquisitio est consultatio: fieri.n. solent inquisitiones de rebus quae ageds nosunt,ne* principia habent in nobis sita: vi,de mathematicis,an dimetiens linea lateri sit c metiens,id est proportione aequinarabilis: ec de aeternis, an sol globus sit: dc id genus caetrara, de quibus nulla consultatio est.consultamus. n. de iis quae in nobis sunt, quae cum inquis. rimus,resblui ne utimur,& extremum in resblutione,primum in generatione.iactionisa ipsius exequutione facimus. Ut autem ostendat,ea de quibus consultamus,in nostra esse potestate,tunc inquit ar consilitatione nos desistere,cum in ea inciderimus,quae fieri non posse videanturquae. npossunt fieri,in nostram proculdubio facultatem veniuntaram quae per amicos fiunt,inter ea videtur referre quae in nobis sunt per nos. n.quodam modo etiam ipsa fieri dicuntur: quippe cum principium-causi quae amicos ad faciendum quippiam inciatat,in nobis sit: quod petentibus nobis fiat: non fiat autem,si non petiuerimus.
Qusruntur autem interdum instrumenta, interdum usus ipserum . simili
modo quoque in reliquis,interdum per quod,interdum quo Paeto, aut per quem quippiam fieri debeat.
O chiaerimus vero interdum instrumenta,interdum quo modo eis utendum nobis sit. t, medicus ad aperiendum abscessium medicamentit ne,an incisionem adhibeat, deliberans quo instrumento ad id uti debeatrdeinde ubi de instrumento setis constiterit,usiis eius ii quiritur: si scalpello secandum esse censeat, qua forma, aequa altitudine plaga sit adigenda.
simili modo de medicantentricosiderat,quale oc quantum,tum quo modo in sto homi Eustrat. i
165쪽
Evs TRAT Ir T ' VMo R A Lt PM ARs T. iii, & qua ratione exhibendum sit. Idem in agendis rebus siti quaerit enim imperator aliis estribus ne an equestribus copiis inuadendus hostis sinalias quo modo pedestribus as
victoriam consequendam uti debeat.
Videtur autem, quemadmodum dietiam est,homo esse actionum princi. pium : consultatio uero dqqs esse, quae ab ipso homine agi queunt: actioes ait, rem aliorum . non est igitur consilitabilis finis : sed ea in consultationem ue. niunt,quae ad finem ipsiam spectant: neque haec tamen particularia: ut,an panis hoc sit,uel sebigatur,uel fiat,ut oportet: ad sensiim enim hec pertinent.nasi semper consultaret quispiam infinite progrederetur.
E x iis quae superius dixit, patet propriarum actionum principium esse hominem, neque
omnia ex necessitate ac lato eueniremam si consultat homo,& inquirit,& eligit,in poterea te eius id esse perspicuum est:alioqui consiliatio ac consideratio ae agedis rebus omnis tolleretur.quoniam Vero unusquisque eorum quae agit,principiu causa est: de sitisq; actionibus consultat, actiones aurem aliorum causa, id est finis ec boni efficiuntur: costat etiam finem minime esse consultabilem,sed illa tantummodo: quae ad finem spectanuat*ea qtu dem uniuersalia.nam de particularibus quae sub sensum cadunt,nulla consilitatio est. de iis enim quae ignota quodam modo fiant,consultamus:at particularia sensibus quibus sunt ex posita, percipiuntur. Q si de his quom nobis esset consultandum,neq; quippiam ex sese no tum esset,sed omnia alterius confirmatione indigerent: ceretur,ut in inlinitum consultastio procederet. id quod in posterioribus resblutoriis etiam dictum est.
Consultabile autem &eligibile idem pland est: nisi quδdeligibile desines, tum iam est: quippe cum nihil aliud sit, u id quod ex deliberatione proposi
tum fuerit. desinit enim unusquisque tuc inquirere quo modo sibi agendumst,cum in se ipsum principium reduxerit, in eam sui partem,que principatum obtinet: ea enim est quae eligit.
Cosultabile autem dc eligibile absolute ac simpliciter non est idem:generalius enim esteonsultabile. omne.n.eligibile est conssiliabile,sed non econtrarior quippe cum de multis soconsulienaus,quae tame omina non eligimus. unum enim est quod ex aliis lectum ex sol stiliatione anteponitur. atque hoc est,quod inquit,eligibile doninim iam esse. quoad nam sudiamus in dubio adhuc res est, Sc indefinita: cu eligimus vero, statuimus ac definimus quid agendum sit:ac tum demum colaitare desistimus cum in nos ipsos principium redus xerimus: id est cum inuenerimus principium aliquod rei illius agedae de qua consuliamus, quod in nostra potestate fuerit: nosq; ipsos esse posse illius rei agendae causam, in nobis agendi facultatem esse cognouerimus. neque Blum in nos ipsos reduxerimus, sed in eam etiam nostri partem quae principatum obtinet,id est mentem,intellectumq; activum.vbi enim intellexerimus agendum nobis id esse,quod mens.consultauit,& cliti una cum e rione appetitio quocvincitatur,ac desinit deliberatio.
Hoc autem ex antiquis etiam rebus publicis manifestum est, quas Homerus imitabatur.nam reges ea quς elegerant,ad populum reserebant.
H uius rei exemplum esse inquit veteres relub quas H omerus imitatur.Homerus is quidem reges ea quae elegerat,ad populum reseretes inducitame asit reges hic rationali aeconsultatrici animae parti comparare videtur Aristoteles,populum vero appetit i5ir nam sicut illi populorum domini sunt,ita mens in nobis in reliquas animae nostrae partes ratione vacates imperia obtinet. ubi igitur mens nostra quasi rex consuItauerit ac deo erit quippiam,appetituiq; transi populo decretum suum communi cauerit,ae ille assentiens approbarit: tum demum Hectione aesti citur.
Cum igitur eligibile nihil aliud sit u consultabile appetibile eorum quae
in nobis sunt: & electio quoque eorum quae in nobis sunt consultatim appetitio erit. Inquitautem eligibile esse consiliabile,quod ex consultatioe iam fuerit definit uitem
166쪽
uppetibila propterea m id quod eligitur voluntatis appetillane eligi consueuit quod ea isqvit,declarat quo modo ratio haec eleetionis accipieita sit: non enim est exae a defitutior quippe cum genus electionis minime sit ne pconsultatio per sese,ne appetitio: sed quod e Miris p compositum fuerit: id est autem consultatio appetibilis.iccirco subiungit:
Simul enim atque consilitauimus,ludicamus: atu inde secundums eo stillationem appetimus. circa quae igitur uersetur electio,quod eorum sit,qus adfines tendunt, figura dicitum iam sit.
Secundum consultatiotrem appetim inquit,eo v Praecedente constillatione subsequa ito tur appetitio,qua co sentiete electio esticiatur. tametsi altera est resertasse sane ior lectio, quae non secundum cosultationem,scis secundum Voluntatem habet:quae appetitu hunc voluntatis ab alijs duobus ira. s.& cupiditate recte distinguit: praesertim cum verba ipse graeca &βουλίνσις ec βουλ κτις facile errorem ex similitumne inducere potuerint huic eIectiostiis destititioni persimiliae est alumalis illa definitio,quae inquit,animal esse corpus animaturriam nem illiccorpus est genus animalis,nem anima: sed quod cx corpore dc anima costatiunde quia descriptio magis videtur este,q definitio,subdit: C I RC A quae igitur versetur electio,quodvi eorum sit,quae ad fines tendunt: figura dictum sit. id est non exacte admodum re exquisiit civel etiam MNi potest ita accipi,ut uniuersaliter dictum esse intelligas m .circa quae versetur electio,id est agenda,& consultabilia: ipsami esse non finium, ito corum quae ad fines ipsos conducunt.
De uolivitate er eo quod es Molantate appetibile. Cap. IIII.
Voluntatem uero finis ipsius este,dictum iam est: qus sane nonnulIis ut, detur boni ipsius esse, nonnullis apparentis boni. sed euenit, ut & illis qui bonum esse uoluntate appetibile asserunt: id quod uult is, qui non recta
eligit non sit uoluntate appetibile: nam si est uoluntate appetibile , erit con tinuo etiam bonum: at malum sorte est: dc illis qui bonum apparens uolun
tale appetibile esse inquiunt, nihil sit natura uoluntate appetibile: sed quod ,o unicuique ita uisum suerit. at aliud aliis uidetur:& aliquando etiam si Ita inciderit,contraria apparent. Quoniam nonnulli vere bonum appetui, nonnulli id quod sibi bonum videtur: eflectu
est, ut alii veri boni, alii apparetis tantum boici voluntatem esse opinentur.sed utrorum ab surda sentetia est:illorum,quia id quod vult prauus aliquis,qui non recte appetit,minime diceretur ei se voluntate appetibile: horum,quia sequeretur nihil esse eiusmodi sirapte natura,vt voluntate appetatur: sed prout unicui in apparet apparet autem quibusdam contraria interdum: quippe cum aliis labor bonum esse Mideatur: ut illi,qui ita inquit. Bonum labos res inerunt mortalibus: re item illi, qui ait: Dii laboribus omiua bona vendere nobis coim L sueuerunt: alii voluptatem bonum esse arbitretur: ut Callicles,qui apud Platonem omnia ' eausa volimitatis esse agenda asserit: cic Epicurus,qui in voluptate summum bonum statue Dat.sed ex hac opinione quid aliud quoesbH Protagorae decretum introduceretur qui nishiI elle per sese quippiam allerebat: sed tale vitiiquodq; esse,quale Unicuim esse videretur.
Quod si haec non placent, nunquid dicendum, simpliciter quidem ac reuera uoluntate appetibile este id quod est bonum: unicuique uero id, quod
uidetur unicui que: ac probo quidem,quodreuera etiam est ,uideri: impros ,quodcunque inciderit. quemadmodum etiam in corporibus euenit: bone enim asse his salubria ea uant, quae reuera sunt eius nodi: morbo correo
,o ptis diuersa. simili modo amara,& dulcia, S calida,& grauia : Sc id genus reliqua. singula enim probus uir rei te iudicat:&in singulis uerum ipsi apst
od si haec inquit non placent,id est nihil esse sua ipsius natura eiusnodi,ut voluntate
167쪽
anoetendum sinitIud superest,ut dicam bonii ipsum simpliciter esse volu municuicu vero id in unicui honii videtur. Veru cur haec placere non debeat diceret quc Dia ne e nasse Caippianlisuapte natura eiusmodi,ut voluntate appetatur: sed bonum eta natura, olutate autem appetendum id quod unusquisque vulta quemadmodum salubrium quod ipse posuit,s ile perspici potest.cibos enim repotus qui naturactis corpor sus accomniodati sunt, silubres dicimus:qui quiden simpliciter iusium tame sit liciter salubres,sed ita esse bene affectis natura videlitur: suntq; nialeam: is&aegrotati sis insalubres. idem de eo quod volutate appFm dicendum est: non est enim simpliciter voluntate appetendum,quod probus vir vult, sed sim liciter tamen bonaequippe cum in omni reprobus vir recte iudicet, ac tanquam regula ec mensura uniuscuiusque
In unoquoque enim habitu propria quaedam Sc honesta & iucuda sunt.&in singulis plurimum fortasse probus uir in dignoscendo eo quod uerum est ,disseret: quippe qui tanquam regula ac mensura ipsorum sit: plerisque a tem Φ uulgo hominibus deceptio surrepere ob uoluptatem uidetur: quibus. svoluptas,licet non sit,bonum tamen apparet. eligunt enim iucunditate quanhonum,dolorem quasi malum fugiunt. In unoquom habitu tam animae a corporis propria esse re honesta 5c tu da qimam
videtur. polsumus nam accipere habitum hic facultatum appetitiuarum,quq ad gustum,et auditum si ostii sensus pertinent: Ut honestum aequivoce intelligatur. vel de virtutibus est intelligendum t temperatia,iustitia,ec lartitudinciqinppe cum Sagulae Uirtutes propria quaedam ec iucuda re honesta in se habelit. Melius tame est,ut dicamus comunius ab Aristotele habitum hic positum esse,ut non tam ad sensus ec virtutes,u ad artes possit resem: Quae etiam ipsae ec habitus sunt,ec honesta re iuc a quaedam propria habetan siuigulis vero probi viri 5 improbi opinio longe ditari: qui.αrectas ac moderatas appetitiones hasbet is honesta ec iureda ea sunt,quae ciuisodi etiam sunt natura. praue autem aiectis alia quaedam esse honesta ec iucunda videntur,u revera sint. pleri . me vulgo ob voluptatem decipi videntur:quodo; est apparens bonum, bonum absolute esse arbitrantur: voluntq3, atque elusit voluptatem tanquam bonum,dolorem D unt,ut malum. quae voluptas ea in errorem indueti decipiuntur non bona lane:si enim bona esta, nullo modo errorum causiam illis assierret,qui eam tanquam bonam sed antur. prauae siquidem ac vitus perabiles illae sunt voluptates,quae prauas operationes consequuturoquippe cum magna voluptatibus quae fines scilicet sunt,cum operationibus ex quibus prouenissit,cognatio sita ut de voluptate postea dicetur. De iis qua in nostra sunt potestate. Cap. V.
Vm igitur uoluntate appetibilis finis sit,consuItabilia autem & eligibilia ea que ad finem spectant: actiones quς circa hec fiunt,& ex electione,
& spontanes etiam proculdubio sunt. at uirtutum operationes circa hse uer santur: efficitur igitur,ut uirtus quo R in nobis & similiter uitium sit.
In nostra esse potestate ut re boni ec mali efficiamur ex iis ostedit Aristoteles, ρος de
consultatione ec electione superius diei aiani sunt. nam si virtutum operatiora circa actioynes versantur, quae ad finem ipsum tendunt: ad selicitatem.n.omnes ducunt: actiones vero hae electivae ec spontaneae,& in nobis sunt: sunt. n.consultabiles:quippe cum electio rein earum sit,quae in consultatione cadunt: de illis autem quae in nostra sunt potestate, consul, ratio est: in nostra igitur potestate virtutum quom operationes sunt. inquit. nactiora quae circa. haec fiunt,id est circa consultabilia: hae.n. sunt electituae:si autem electivae,eriam spontaneae: nihili illud esse electionem demonstratum est,u sipontaneum praecosuitatis: si igitur actiones quae circa consiliabilia fiunt,ex electione, k in nostra sunt facultate,virtutu ve' ro operationes fiunt circa consultabilia: efficitur,vt virtutum actiones spontaneae,5 in laqsira iacultate collocatae sintat quarum rerum operationes spontaneae sunt di in nobis sis,
168쪽
earii in rerum habitus quoin qui ex operationibus acquiruntur, spontaneos atque in nobis esse perspicitum est: ut etiam ipse Aristoteles progre&endo subiungit,cum inquire In quibus enim in nostra potestate situm est agere,situm est etiam non a,
gere:& in quibus no agere,simili modo etiam agere. quapropter si agere id quod honestum est,in nostra est potestate,non agere quoque id quod turpe est,in nobis erit collocatum: si item quod honestum est, non agere in nobis est,agere quoque id quod turpe est, erit nostrae facultatis. Quod si honesta .. agere 6c turpia, Sc simili modo non agere in nostra est potestate, id autem
& nequam. Tam virtutem v vitium in nostra esse potestate cosirmatur.na si est virtus,vitili quomst necesse est: quippe cu in quibus rebus agere est in nostra facultate, in iis no agere quom in nobis sit: nam si in nobis non elis,sed coactind ageremus,nihil esset,quo minus coacti
Nam dicere neminem neque sponte improbum, neque inuitum beatum esse alterum falliam esse,alterum uerum uidetur: quippe cu beatus nemo inciae, tus euadat: improbitas uero spontanea sit. Nonnulli sunt,qui hic improbum ita accipiendum putent, ut de Iaboris ac miseriaepstius,u de vitiorum improbitate intelligatur: utpote beatitudini contraria. quam signi as
tionem accentus sedes immutata apud atticos facita nam cum Ire ρος communiter malum
ac prauum significet, si translata in primam syllabam vocis intentione πωρον laboriosum ac miserum appellare consueuerunt. quod verbum apud Hesiodum quom in hac significastione usurpatur: m in stulti fabrica Alcmenam ad filium H erculem ita dicentem inducituti O nate,infelix nempe es,longe optimus Omiuum ti A Ioue progenitus,necnon longe improbus idem. &it ris Optimus dilatera, necnon Ionge in probus idem ,, Redditus a fatis: hoc est aerumnosissimus: quod poeta ipse suo idiomate πωρόταrον in/quit.Sed locum habere hic minime videtur huiuscemodi lectio: quippe cu laboris re etsi/nae improbitas inuoluntarium quoddam sit iuxta prouerbium: haec vero voluntaria dicas catur.prouerbium enim veIuo est,quo utitur etiam Epicharmus ubi in Hercule surente . ita inquitu, At vero ad omnia haec agenda me cogit necessitas. ω Nec sponte quequa esse improbii vel aerumnosum duxerimi id est πί-n , labore Ec miseria oppressum. sed hic non eo modo sumendum prouerbium est, sed ut Aristoteles vult. Beatus enim liquit,nenio est ii unius.improbitas vero id ebrauitas sp5tanea est.beatitu/
si honestum,etiam turpe quom agere in nobis est.
Alioqui sis quae nunc dicta sent,repugnandum est: dicendum que hornionem principium minime esse: neque actionum sicut filiorum esse generatoserem. auud si haec uidentur, neque in alia principia referre actiones nostras Possumus,u in ea quae in nobis sunt: quorum principia in nobis sunt, etiam ipsa in nobis esse,& spontanea necesse est
Si quis aute est,qui aliter sentiat,iis quae Nerius dicta sunt,aduersetur, cesse est: nem hominem actionum suaru principium esse asseiulaturisicinq; est filiorsi,ita earii esse pri creatoren .nam caetera quom animalia esse principia singula eorum videntur, quae ex ipsis o diuuntur,actionis vero minime:quippe cum nullam cum actione communicationem habeant:at homo,quemadmodum filiorum procreator est,principiumq; in se eorum gen randorum habet,quae ex ipse oriuntur: ita quoque actionum Garum principium est qua rum autem rerum principia in nobis sunt,eas in nobis quo* esse manifestum est. superius cnim neque naturam neque fortunam ne pinsum nessi cellitatem esse virtutum causam
169쪽
134 EusTRATII IN MORALIUM ARIs T. flixit sed hominem,humanumq; intellectum.
His attestari & priuatim singuli, & ipsi legumlatores uidentur: qui eos
qui mala perpetrant,castigant ac puniunt,si tamen ne ui coacti ea egerint.' neque ex ignoratione,cuius ipsi sibi causam non exhibuerint: eos autem qui honesta apulit, honoribus prosequutur: ut & hos incitet,& illos prohibem
Ouod vinutes ec vitia in nobis sint,cum singulorum,tum legu 'torum exeplo cor Drotat: ae conclusio rationis sere huiusmodi est Si inviti peccaret homines, legumlatore Ginime punirent eos,qili mala perpetrant:puniunt aute homines igitur inuiti non pec/cant.posteaquam vero dixit legumlatores punire eos qui mala perpetrant, subiungin s r I' TAMEN vi coacti,ea egerint,neq; ex ignoratione,cuius ipsi sibi causam non ratiis huerint Do quod ipsi interdum sibi ignorationis causi sitit: vel elebrη, M.qui ea sunt ne/Ωligentia, ut uniuersalia quae scire unusquis ec potest ec debet, ignorant.
Atqui ad ea quς neque spontanea sunt,neque sunt in nobis, agenda horatatur nemo : quippe cum nihil antiquum sit, ut persuasi simus aut calefieri, aut dolere,aut esurire,aut quod uis aliud eiusmodi: nihilo enim minus ea pa/tiemur. Nam ob ignorationem etiam puniunt,si sibi ipse ignorationis causis quispiam fuisse uideatur. - Σ
Vniuersalem rationis propositionem hic subiungit Aristoteles,quare virtutem ανυtium esse in nobis probat mullus enim,inquit,nem propsiaquus aut amictu priuatim, noviegumlator publice ad ea nos incitat,at hortatur,quae in nobis non sunt: sed ad virtutem capessendam, declinandumha vitium omnes nos hortari consueueruntatam virtus igitur quilium in nostra potestate est. nam si ad ea quae ad sacultatem nostram non laertinenr,hora tarentur: vana omnis hortatio esset,nihil proficeret. quod.n inquit,antiquMid atticae elilonuutionis. illi. n.πρὸ ἔργου id est ante opus dicunt,cum amplius,aut praedivum,atratile, aut demum eius momenti significare quippiam volunt,quo antiquum elise det δεα omri alicui anteponendum sit,multim laciendum. quo in significato etiam ρδου I. ante inadicere videntur,quasi antecedenter,hoc est,praecipue,dc ante si Mut Homerus,quemad/modum legunt nonnulli:
Si bini simul ire parent,aduertere postum is
Ante viam quid sit melius. si aduerterit autem, is Et tarde nec tam prudenter conssilit unus. . Et item Lucianus in Hermotino. Semper aliquid ages,α id quod ad di inplinas tun ante viam sit. i.prosit.Nilut igitur,inquit, prodest,si hortemur cum ad ignem aliquis est,ut calefiat: cum fame laborat, ut esuriat: cum molestia aliqua a nar,ut doleat,& tristetur na iasine ulla adhortatione ξc incitatione necessario colaequitur.vnde essicitur,ut ea ad quae incitamur atque hortamur, in nostra potestate sint. m ergo ad virtutem amesectendam hi/piendi itaq; vitium incitemum in nostra potestate esse utram manifestum est.
Vnde ebriis duplices poen sint titute sunt. in iploeninis inebriatur prino cipium est: cum sui quisque in eo dominus sit,ut no inebrietiir: id quod ignorationis est causa. - Η Vnde ebriis quoque duplices prens a legumlatoribus institutae sunt id autem Pittacus unus ex septem sapientibus fecisse perhibetur: eo quod cum peccant ebrii et ignorantes peccent, spontestamen ignorationis illius causam sibi ipsi praebuerunt.
Eos quoq; puniunt,qui aliquid eorum Ignorant quae ad Ieges pertinenti quς quidem & sciri debeant,& dissicilia non sint.
Puniunt etiam siquis in iis peccauerit, quae legibi continetur,nei adeo sunt dissicilia, ut cognosci a quolibet non valeat. nam cum interdictum legibus sit, quis patrem verboret, quis sacrilegium,nequis homicidium ficiat,oc reliqua eiusmodi:debet unu uisque
haec,& potest etiam facile cognoscere: que si ignorasse quippi' horum sedixerit, v niam impetrabitate iure tameu amitatum,cognationum,haereditatum venia habet locri
170쪽
. T l LIBRUM TERTIUM. Qid gerula,quae passio sunt dissiciliora, magisque ad I gum ac iuris peritos vide,
Simili modo etiam in alijs,quscunque ignorare per negligentiam uidenotur,eo Q in ipsis sit non ignorare: quippe qui adhibendae diligentiae domini
Si per negligetitiam quoq; ignorasse quispiam videatur,puniri consueuit: verbi causa, siquis in belloiaculando ut hostes amicum sorte vulneret, quem ibi est e nunqua existimas ei ignoscendum est:at si prope manentem amicum aliquid asendo per iniuriam pulta, nulla adhibita diligentia,ail animaduersione,Vt cognosceret: is poena dignus cesttura quippe qui amicum ibi esse cognoscere lacile potuerit,oc neglexerit. Item cum quis sagittandi
Uem ibi exercendo,qua neminem tranlaturum opinabatur,casu quodam praetereunteni irit: dignus QEhia est: praeter opinione eivm id euenit.qui vero iaculatur in via,qua mulo ei praeterite coiisiueuerunt, minem l3 negligenter ita interimite nullam excusationem is habet,quam a rre merito possit.cum enim in eo esset , ut aduertere,& cauere posiet, per negligeritiam noluit.
Sed fortas se eiusmodi aliquis est,ut diligentiam non adhibeat. at ut eius. modi sint homines,at 3 & iniusti & intemperantes euadat,ipsi in causa sunt: dum & dissolute ac remisse uiuunt,& maleficia Perpetrant, S in compota. tionibus, alibus j alijs libidinibus aetatem degunt. operationes enim quae
circa singula sunt, tales homines reddunt atque hoc ex iis esse manisestu po test,qui ad quodlibet certanaen,aut actionem sese exercent: id enim operari assidue solent ignorare igitur ex operationibus circa singula habitus existe, re,ualde stupidi hominis est.
Obiectiodi hic sibis ot M stoteles: sortasse. dicere aliquis posset, natura esse alia quos ita negligentes,ut naturae Potius u ipsis peccati causa ascribenda esse videatur. sed sos Iutionem statini subiungit, cum insuit ibiquet ei te in causa,vi negligens efiiciatur. nam ι qui remisse nimia ac siuie ulla cura oc studio vitam traducit:eum habitum acquirit, ut nulli res quam debet, diligentiam adhibeat quo modo et oc iniusti, ec intemperantes homines e dupi: quorum vitia non naturae,sed ipsis sine ulla dubitatione imputantur.qui.naissidue in malificiis iniuriisl inscien versantur,iniusti: qui compotationibus vero semper tralibusq; aliis libidinibus vacant,intemperantes fiunt,ex frequentibus operationibus, sicut in virtutibus euenit, vitiorum habitu contracto . nam simili etiam modo qui in concertastionibus excellere in singulis conantur,ri assidue meditantur,atque exercent ea in quibus Praestare vestieritin ut ex assidua operatione habitum adipiscantur. id quod profecto nisi 1iupidus sit, atque omni sensu careat ignorat nemo.si igitur ex his operationibus talis efficis tur unusquisque,quarum principium in ipso est,quipue qui re agendi non agendi potestatem habeat: ut sit talis,unusquisque ipse in causa eu:eu autem,si ita incidat altis: malus igitur sponte est.
Absurdum praeterea est,& eum qui iniuste agit,iniustum esse nolle:& eu
qui intemperanter,intemperantem. sed siquis non ignorans ea agit, ex quio hus insust inicitur: sponte iniustus est. non tamen si uoluerit, iniustus esse desinet,& iustus erit.
Tacitae alteri obiectioni hic respondet Aristotcles,quam inferre siquis ita potuisset: si in nobis esset, ut iniusti essemus: in nobis quo* ester,ut desistere ab iniustitia possemus ,ra
vellemus: desistere autem in nostra potestate minime est,cu multi sint qui nollent esse iniusti alit intemperantes, re nequeunt tamen non essesnem hine igitur,atque euadere iniustos in nostra potestate est. inquit ergo ad hoc Aristoteles,absurdum esse liquis dicat eum qui iniuste aspi aut intemperanter,ci se aut iniustum aut intemperantem nolle: oc ideo non ei spoi te liuemperantem. nam si sponte euasis,sponte eae aduertendum autem non dicere hic