장음표시 사용
241쪽
t ipsini aequu erit: iniuria contra illegitima & iniqua.
i iustiua esse mediocritatem dixerit,hic nc m
Eum iustiua est ediocritatem diuerit,hic non solum eam esse mediocritatem,verum etiam quarum rerum sit mediocritas,osteruit: rationemq; in huiκ modum colligit rini stus est illegitimus:illegitimus est pluris usurpator: pluris autem usurpator, quem Graeci dicunt,est iniquus: iniustus igitur est iniquus . quare etiam iniuria ipsa iniqua est iniquum autem plus α minus continet,ac de utrisque his denuncupatur si ergo iniuria est iniqua ius est aequum: oc si iniuria est Sc plus ae minus, ius pluris-minoris medium erit,ae iustitia mediocritas: id quod virtutis indicium est ac nota. in secundo enim virtute habitum esse dixit,qui in mediocritate quantum ad nos Beetat,cosisteret.Atiniustum esse iniquum, re naquam aequum 5c medium eligere,sed in bonis plus,in malis minus semper sibi sumere per spicuum est ex iis quae usu venire quotidie solent: nam cum vel pecuniarum vel honoris distributio aliqua facienda est,maiorem semper sibi parte attribuit: cum mulscta aliqua soluenda,aut tributum, aut quippiam aliud ex iis quae nolumus ac uitare cosueuimus, omni ratione nititur ut vel nihil ,vel parum admodum expendat, oc conserat. atque ita ex bonis plus,ex malis minus eluit,ae sectatur: eligiti minus malum,non tanqua ma/lum, sed tanquam bonum. nam minus malum si ad maius malum comparatum fuerit, esse quodam modo bonum videtur . nam loco decem numorum Uuum soluere, quasi bonum eligit. Ius igitur legitimum aequum, iniuriam illegitimam re iniquantesie manifeste iam patet.
Nam quia iniustus etiam est pluris usurpator, circa bona non omnia uero sabitur: sed circa ea tantum in quibus sortunae prosperatas Sc aduersitas cono sistit. quae semper quidem absolute ac simpliciter bona sunt,quibusdam tamε
non semper bona evadunt: homines aute ea optant,ac persequuntur. At no
opus est.optare enim deberent,ut quae simpliciter stat bona, sibi sis quo bona essent: Sc eligere ea quae sibiipsis bona sunt.
inita iniustum pluris usurpatorem ei se dixerat, circa non omnia bona eu eiusmodi esse ostendit.neque enim is aut medico medicinae peritior, aut oratore facudior, aut musico in ea arte praestantior euadere studebit, atque in his quom rebus plus volet usurpare: sed ciroca illa tantum bona versatur,quae sunt simpliciter,id est suapte natura quidem bona, prauis tame dc improbis non bona evadunt. Simpliciter bona autem sunt sanitas,diuiti pulchritudo,nobilitas, principatus,quae sua natura bona cum sint,malis sunt malarquippe cum improbis contraria hisidesormitas,morbus, Paupertas, oc similia longe meliora sint,atque utiliora. Posteau autem pluris usurpatorem circa ea uersari cli xit,quae sunt absolute bona, quaenam haec sint, subiungit: esse inquiens simpli ter bona quae optare a diis homines lent. optare autem eos ut ditescant, ut ualeant, dc caetera huiusmodi. liaec igitur esse abib/lute bona. sed quia in hoc plerun* homines peccant, duna sibi haec precantur, atque optant, quae quando mala ipsis efficiuntur:iccirco errorem hunc corrigens,non optandum esse, inquit,ut haec consequamur, sed illud a diis precandum,ut bona haec nobis bene uertanti id
est si sani, si diuites, si pulchri fuerimus, ut sanitas,diuitis, pulchritudo selices nobis filiasisq;
sint,neque in detrimentum,aut dedecus aliquod nostrum evadant.
au iniustus no semper plus,sed in ijs quae simpliciter mala sunt,minus
etia eligit. sed quia minus de malis esse quoda modo bonum uidetur,in bonis autem est pluris ustirpatio: propterea pluris esse usurpator uidetur.est ite inis quus: hoc enim continet,& commune est: necnon illegitimus: Iegum.n.tras, gressio, id est iniquitas oeminiustitiam continet,es V omni iniustitiae c5is.
Cum pluris usurpator dicatur qui ex bonis plus habet, iniustus uero in malis minusso habere semper conetur, ut dictum est: quia tamen minus de malis comparatum ad mayius rationem boni obtinet, in eligendis etiam minoribus malis iniustus pluris esse usius pator dicetur. Quod uero inquit hoc enim continet,& commune est perinde est ac si dicat: hoc autem iniquum ad plus reminus commune est, dc utrunque in se cotvinetae complectitur.
242쪽
Quoniam autem illegitimus iniustiis,legitimus uero iustiis est: omnia Iogitima esse quodammodo iusta perspicuum est. nam quae sunt et IegumIatri, ce facultate definita , ea linitima sunt: quorum singula iusta esse affirmamus. Ieses autem de omnibus praescribunt,ea spectantes que uel communiter oni nibus conserunt,uel optinetis quibusque,vel principetilibus,qui scilicet aut uir, tute aut tali aliquo modo huiusmodi fuerint: atque ita uno quidem modo ea iusta dicimus, quae felicitatem eius partes ciuili societati& efiiciunt,& conse uant. Quinctia Iex praecipit 8c id quod sortis uiri opus est, ut non desereo iore ordines,non fugere,iaon abiicere arma: Sc id quod est temperantis,ut non committere adulterium, non contumeliose se gerere:& id quod est mansue,ti,ut non uerberare,non maledicere: simili modo quoque secundum alias uirtutes et uitia alia iubet,alia prohibet.ac recta quidem lex est,que recte: mala, quae tumultuarie posita est.
Cum ostenderit iniustum esse iniquum, &iustium squum ad probandam disserentiam iusti quatenus est 6c legitimus,& aequus, progredituri 'visq; sit iustus Iegitimus, declarat sumit.n.id ψ Iegitimus videlicet sit ex eo Q iniustus est illegitimus. si igitur Iegitimus est iustiis,patet legitima omnia quoq; esse iusta. additur autem particula ea quoda modooro; et opterea φ non ex ea quae proprie dicitur iustitia, legitima omnia sunt iusta,sed ex ea quae eo munis est,ec uniuersalis.nam quatenus quislegmus obtemperans ea agit, eatenus ec qui agit est iustus,ec iusta sunt quae a mur: per se autem non sunt iusta,sed vel temperantia, vel sortia,vel mansueta,vel culi unoe alterius Virtutis. leges.nde omnibus quae ad virtustes spectant,selent praescribere eius habita ratione, ut praesentis status ciuitatis felicitati ae saluti consulat. In populari.rustatu comunem omnium utilitatem speetati in optimatsi asministratione id quod optimis quibusl conducit: in re publica seu censu facta administratione,5 caeteris omnibus,quod consertηs qui principatum obtinet. Moralis siquidem et ciuilis virtus cum de virtutibus utraes tractent,sbio scopo ac fine inter se diiserunt: morastis.n rationes oes suas eddirigit,ut fini los quoscν virtutibus instruendo excoIat,ac com/ 3 oponat: ciuilis,ut ciuitatem totam regata quod facere sine virtutibus, earum operationibus nullo modo p5t. qui igitur his obtemperat,legitimus est re iustus . quare quod legitima est,est iustum.ini in etiam omnia quae secundum virtutem sunt,selicitatis,partiumq; eius effect ricia sint,ae conservatricia: partes autem felicitatis sunt virtutes,earumq; operati nes quibus constat felicitas: iustum igitur seIicitatem, partesq3 eius & saccit, re conseruat. sed fortasse felicitatis partes non virtutes solas appellat,sed omnia re animi,& corporis,et externa ctiam bona,ex quibus omnibus Aristoteles constitui ciuilem felicitatem υult . nacontemplativa ex his minime constar indecimo huius operis libro postea cognoscemus. Cum dixi igitur uno modo dici iusta ea quae selicitatem re partes eius essiciunt,ut Ovnificaret non de omni id felicitate intelligi debere,adiunxit communitati 5c icietati ciui 4 ou.legumlatores enim,cum de iis quae ad virtutes pertinent, leses sanciant,non id spectant in ea re,ut de virtutibus simpliciter atin absolute considerent, α quaesit Uniuscillulip ipsas
rum natura oc essentia tradant: sed ut communi ciuium utilitati consulant. ad hanc enim ciuilem societatem respicientes re exercere virtutes iubent,& vetant contraria. tumultuarie autem positam legem eam appellata. quae non multa cum praemeditatione,& disquisitione promulgata suerit ted extempore re inconsulto.
Atque haec quidem iustitia ulmis persecta est: non ab Iute tamen,sed ad alterum . ut propterea saepe iustitia uirtiatum praestantissima es. uideatur: εc neque hesyrus, neque Iuciser sit adeo admirabilis. adde quodan prouersthium dicimus, Iustitia in se uirtutes complectitur omnes. '
ac persecta quidem maxime est, quia persectae uirtutis est ustis: persecta au
243쪽
tem,quia qui eam habet non selum secum, sed cum aliero et uirtute uti pota
Virtus persecta tribus modis dicitur aram ec sortitudo sola moralis persecta virtus vocatur,quae cum prudentia 5c recta ratione maxima pericula in bellis sustinetratque id,quo a fortitudine naturali distinguatur,qua Achilles di atur sortis.Persecta item uirtusonis nium virtutum collectio dicitura quae oc simpliciter virtus,aetantum virtus persecta nuncupatur.Tertio modo persecta virtus haec quo F appellari consueuit, quae circa Iegitima versatur, de qua nunc Iermo est: quae quidem eadem esse cum priore videtur a. ea quae ex omnium collectione conflatur, ut ipse etiam procedendo declarabit:id tamen interest,q, ala ut animae habitus absolute consideratur: haec quae iustitia dicitur, ad alterum s ctat. na1 o omnium virtutum operatio cum ad societatis ciuilis salutem dirigitur,ea est iuuitia, quae nunc dicitur persecta virtus: non absolute quidem,sed ad alterum, ut videlicet perduret mussis administratio,ae conseruetur.Itam patet oc virtutem Uni uersialem,re iustitiam uno uersalem essentia oc subiecto easdem esis,differre autem quadam ex parte.Cu enim, sicut dictum est,ut animi habit eonsi seratur,virtus tantum: cum ut conservatrix ciuilis societatis iustitia dicitur. quaqua in eo quom non paruum est dis Timen,q, iustitia quoque esse persectior videtur,u virtus absoluterqui eium ea suerit praeditus,non tantum secum , sed cum aliis etiam uti virtute recte ac iuste poterit. Quia is tur ad alteru spectat haec virtus, ad constituendamq; 8c conseruandam ciuilem administrationem , iccirco praestantissima esse omnium atque optima hic ab Aristotele dicitur psaq; Veneris stella,quae pulcherrizo ma est, admirabilior. Lucifer autem stellae huius matutina apparitio vocatur, cii ante solis ortum emergit,ac lucem assere:id est aduentantem solis Iucem indicat: Hesperus seu vessper,cum poli selis occasum emicare conspicitur. non ita nquit,admiratioe digna esse Venus videtur,quauis sit clarissima,cum vel matutina,vel vespertina fulges apparetivi est iustitia haec.ad cuius res confirmationem prouerbialem versum adducit, v Iustitia in se virtutes complectitur omnes: hoc est, malum omne procula iustitia abest. est autem hic versus Theognidis, ut Theo/phrastiis refert in primo de moribus: in primo tamen moralium libro hunc eundem P hoscillidi videtur attribuere. neque mirum esse debetipotest enim fieri,ut apud utrunque a
. Multi enim sitne qui in priuatis rebus uirtute uti possunt: in caeteris quae alium spectat,non possunt. unde redie illud Biantis dictum uidetur: prino cipatus uirum ostendet: quippe cum ad alterum iam,& in societate princeps uersetur. Ob id quo* ipsum iustitia sela ex omnibus uirtutibus esse alienum
bonum uidetur,quia ad alterum jediat:agit enim ea,quae alteri conducunt, aut principi,aut reipublicae.
In conleptatiuis scient ijs quam finis in cognitione consistit, eade est rersi cognitio lae in se res ipsae, siue ad alia respiciendo cosideretur:in virtutibus aut ac demu ciuili sacultate no ita est: non.n. satis est in his quid agendum sit,&quidn5 agendu,cognoscere, sedit Iud' addi debet,ut per quae,& quo modo agatur quidl,exploratum habeamus: quorum cognitio ab experieiuia videlicet petenda est.Qbocirca oportet,ut siquis ciuilis futurus est,
in multis ac variis negocns verutus sit,sit: multa expertus: non secus ac si vel gubernator, vel medicus effici velitvad quas artes consequendas praeter uniuersales rationes,quae per se solae non sufficiunt,singularum quo* rerum peritia accedat,necesse est. Iccirco fit,ut multi in priuatis quidem rebus ciuili societate uti possint: verbi causa cum uxoribus,cum Ubes ris, cum fratrinus,atm huiusmodi domesticis: m aliis vero externis nequeant,proptereau negociorum 6c comerciorum peritia non callent. I ndiget igitur ciuilis ultra rationes uniuersales negociorum quom experientia: ut medicus t imperato ut gubernator, re reli, is qui quorum in administratio tractationem rerum opus versatur. Atque ideo virtute uti
in ad alios in societate, i secum longe est dissicilius. quod Hiantis etiam testimonio compro/bat,qui principatum virum prodere dicebat.princeps enim aliquorum est princeps: icciraco ad alios spe stat, in societateq; et communitate principatus consistit, in qua dissicilior virtutum operatio est. Ob id quo p ipsum,id est propterea quod iustitia cum aliis exercetur.
244쪽
Σo3 MICHAEL Is IN MORALIUM ARIs T.
M p ad alios Oeclairnon esse eius bonum videtur qui eo habitu est praeditus,ta eorum ad quorum otilitatem et mmmodum omnia agit: principum scilicet, si vel regnum sit,uel optiniatum principatus:si populus administret,rei publicae.
Pessimus igitur est,qui & secum & cum alηs prauitate utitur: optimus autem non qui secum,sed qui cum atqs uirtutem exercet: quippe cum id dissici, te admodum sit. Itaque neque hsc iustitia pars uirtutis,lad integra uirtus est: neque huic opposita iniustitia pars uit', sed integra est uiciositas. quid uero uirtus & iustitia haec differat,ex ηs quae diximus,lam patet.utraque enim ea, dem est resse tamen utramnque non est idem .nam quatenus ad alterum speo , φctat, iustitia: quatenus talis quidam est habitus,uirtus simpliciter est .
Non quenladmodum,inquit, pessimus est, qui re secum occum sociis 5c amicis prauistate Sc vitio utituraita quo qui re secunt et cum aliis utitur uirtute,est optimus: nam qui cum aliis uirtutem exercet tecum etiam quodam modo id faciti Quo circa est optimus,Gqui secum sed qui in aliorum Ecietate,qualescum illi fuerint,virtute uti potest.noc autem inquit,ut hanc iustitiam uirtutem esse perfectam ostendat. siquidem ille est optimus, qui Mirtute ad alios utitur, quod iustitiae proprium est. Postea subiugit hanc iustitiam quae in
legitimis uersatur,no partem esse uirtutis,ut sortitudo, ut temperantia ,sed esse integram s. totam oc uniuersam uirtutem: hoc est non esse unam sed omnes neque partem sed totum. Eo Qtremadmodum uero contemplativus oc activus intellectus substantia cum unus 5c idesit,operationibus est duplex: nam ctim ea quae semper eodem modo permanent, necessas rioq; sunt,contemplatur,contemplativus: m ea quae in actionem cadunt,& aliter atque aliter euenire possunt, considerat, consultatq3 ut u optime succedant,ae tuus nuncupature sicut etiam ille idem cum ea perscrutatur, quae per se insunt discretae quantitati, numerarius id est arithmeticus dicitur:cum circa continuam quantitatem uertitur, terrimeserius, hoc .
est geometricus appellatur: simili modo re uirtus uniuersalis &iustitia haec uniuersalis 'subiecto quidem dc re unum sunt,sed ratione differunt. si .n. ut absolute animi habitus optimus consideretur,nihilq; aliud insuper,uirtus tantummodorsi autem non ut habitus solu,
sed usius quos cum alijs,iustitia dicitur. 3o
QVerimus autem eam quae in parte uirtutis iustitia est: est enim quaedaut dicimus. simili modo de iniustitia ea quaerimus,quae locum parsis obtinet: quaequδd sit illud est argumentum,quΘd qui aliqua alia prastuitate operatur, licet iniuste agat, nihil tamen amplius ustirpat. cuiusmodi exempli causia est, qui aut abiicit scutum ob ignauiam, aut aliquem ob acer bitatem maledictis insediatiar , aut ob avaritiam pecun m non iuuat. auari do autem plus usurpat aliquis, saepe id nullo ex talibus uit 3s, at nequeum uersas, sed prauitate tamen quadam agit, cum uituperetur, atque iniustitia.
Est igitur alia quaedam iniustitia, quae tanquam pars est integrae illius 8c uniuersidis: item iniuria quaedam,quae in parte consistit illius iniuriae uniuersalis quae prster legem est.
Cum alia sit iustitia diuersa ab uniuersali uirtute, uniuersaliq; iustitia,quae in ordine sortitudinis, temperantiae,& prudeciae redigitur,particularisq; est,de qua in hoc libro ha nda est disiputatio: 5c similiter iniustitia diuersa ab iniustitia uniuersalic prius ostendere uult eam ess deinde quaenam ea sit explicabit. inter quaesita.nφmus est an sit aliquid,u quid Or so ut in secundo posteriorum resolutorioru didicimus. Prius igitur incipiens ab iniustitia impote notiore reperiri quandam iniustitiam demonstrat parti Iarem a communi iniustistia dc uniuersali diuersam, quae particulari iustitiae de qua quaestio est,opponatur. scienda
autem uniuersalam iustitiam,viriuersalem: iustum eum appellati qui omnia qus legibus
245쪽
.. LIBRUM QUINTVM. et ossunt instituta obseruat,at* agit:Vniuersalem autem iniustitiam, uniuersalemq; iniustum eum qui est illegitimus,uitaniq; traducit praeceptis legum minimc obedictite. si igitur de monitratum suerit esse alium ituustum praeter illegitimum, perspicuum erit esse etiam aliuiustum particularem praeter uniuersalem: qui quidem Vruuersalis iustus,vidi filum est,iu stus legitimus dicitur. L Ite autem sub communi iniustitia quae est lesum transgressio,alia quandam iniustitiam in pluris usurpatione consistentem,quae diuersa est ab uniuersali, si ab ipsam est, ipsiusq; nomine aequi uoce iniustita anunctipatur in hunc modum comproba . qui alia aliqua prauitate Operantur,non dicuntur pluris usurpatores,sed iniusti ,& illegoti munem.n. qui abiecit scutum in bello,plus usurpat quipZiam,& tam ii ob ignauiam id sei o cit,iniusteq3 egit,ci praeter leges: ιν qui conuiciis incest it aliquem,licet etiam ipse contumeliose ob insolentiam id agat praeter legum mandata: necp qui indigenti ac petenti opem non tulerit,quauis ob avaritiam re illiberalitate ita se gerat.Si igitur omnes isti at at huius, modi alii illegitimi,& iniusti,non pluris usurpatores dicuntur: sequitur ut & pluris usuropator ab his fit diuersius,& pluris usurpatio ab iniustitia uiuuersali quaedam alia sit.queas modum autem Unusquisi ex illis non ob pluris ustirpationena ea agit quae agit,sed vel ob ignauiam,vel ob avaritia, et ob acerbitatem: ita nem pluris usurpator aut ob aliquod ex ante dictis vitiis,aut ob omiua simul iniuste se gerit,sed ob istam pluris usurpatione: quae
quidem pluris usurpatio neque est ignauia,neque auaritia,neque ira, neque demum quo piam aliud ex iis,quibus illegitimus Mngitur .Quare pIuris Usurpator ea quae agit,ex V 26 tio quodam alio agit, atque usurpatali Oscin m Uituperamus ignavos appellando, aut illiberale aut insolentes oc iracundos, hunc autem prauuni 5c pluris usurpatorem: illos item committere iniustitiam, hunc in pluris usurpationepeccare dicimus: illi igitur exituum tia uniuersali iniusti,hic ex particulari iniustus re est re dicitur. Atque haec iniustitia, id est pluris usurpatio uniuersali iniustitiae non secus subiicitur,atque ignauia,& intemperan tia,& audacia communisti uniuerulis iniustitiae nomine aequivoce iniustitia appellatur. Iatet tamen aequivocatio ob id,quia ut Oecies Seneri supposita est. At vero neq; id obstura est, pluris usurpationem non ex omnibus vitiis constari: na sipluris usurpator ex omnibus simul vitiis iniuste ageret,ex comunes iniustitia operaretur:comunis. nini ustitia nihil aliud est, i υniuersa vitiositas: si vero ex communi iniustitia operaretur,eandem esse pluris vir, pationem cu communi iniustitia necteisse esset:de omnibusq; aliis, quemadmodum coniu/nis iniustitia denuncuparetur:dicereturq3 unusqtiisque qui alio quolibet vitio peccat pluνris usurpator,sicut iniustus dicitur. at non dicitur pluris usurpator quispiam ex illis,sed iniustus tantum: 'uare efiicitur, Vt no ex omnibus simul vitiis pluris usurpator agat. Si autem hoc ita est,esse profecto etiam alium iniustum constat,aliamq; iniustitiam, quae tanu parates & species oc iniusti α initistitiae uniuersalis sint.
Adde ιν si alius lucradi causa adulterium committat, pecunias accipiat, alius tribuat,damno* asticiatur ob cupiditatem: hic intemperans magis esse Didebitur u pluris usurpator: ille iniustus,& non intemperans . perspicuum scilicet,propterea Q lucrandi causa id facit.
His etiam idem probat pluris usurpationem videlicet iniustitiam quandam esse,quae a communiu uniueriali diuersa sit. Duos adulteros sumit:alterum qui non ob intemperanti am propriam adulterium committit, sed ob pecum is, quas a muliere intemperate qua caconsuescit, lucratur,at accipit: alterum qui ob libidinem idem flagitium patrat: atm ideo ut adultera potiatur,opes inluper effundere, detrimentoq; assici non veretur: at asterit infllum qui sumptum facit ac iacturam ur voluptatibus seuatur, intemperantem Sc illegitima dici,non pluris usurpatorem: hunc Uero qui ex adulterio accipit,non intemperante,sed pluris usurpatoren , eo φ tu atur: non.n.libidinis ec intemperantiae causa sed pecuniaru aula ditate illegitime concumbit. Ex quo eruitur, ut alius sit ac diuersus ini ustus, qui Iucratur, plus que usurpat, ct alius qui nulla lucrandi cupiditate, sed ex visio proprio aliquo imuste se gerit. Q. si ita est,duas quo peste iniustitias necelle est,pluris usurpationem:& comi nem illa b qua O reliqua omnia vittia, tum ex intemperantia commillum adulteri u collocatur. N am nullum ex iis qui aut clypeum abiicit, aut alicui contumeliam inseri,aut cum damno dc sumptu adulteriu comm ttit,plus quippiam usurpare, sed tantum praeter leges Eustrat. Ο
246쪽
2IO MICHAELIS IN MORALIUM A Rrs T.
agere,& iniuste illa Gmuni re uniuersali iniustitia,nemo est qui nesciat.quid nilucri ex stuti abiectione, aut maledicentia quispiam consequitur c aut ex adulterio, cum ob id suis se ipse bonis etiam priuare no vereatur cultus igitur est iniustus ille uniuersalis: alius, qui plus
Praeterea alia omnia iniuste ficta ad quandam prauitatem semper reseo runtur: ut si adulteratus sit aliquis, ad intemperantiam: si astitem in acie de seruerit, ad ignauiam: si uerberauerit, ad iram. at si lucratus est quispiam ad nullum aliud uitium redigi id, quam ad iniustitiam potest. Quuare perspis cuum est esse iniustitiam quandam ab illa integra &uniuersali iniustitia dio ioversam, quae locum partis obtineat, atque univoca sit: eo quod in eodem genere est definitio . utriusque enim uis in eo consistit, ut ad alterum spe, stent: sed haec tamen circa honorem , aut pecunias, aut salutem, aut si cunocta nomine uno possent comprehendi, circa ea omnia uri satur,obuolupta tem,quae e lucro consequitur: illa autem circa uniuersa, circa quae etiam proobus uir munus suum exercet. Quod inquit huiusmodi est. si prauitates ξc vitia omnia praeter commune iniustitiae . nomen,sub propriam etiam quandam vitiorum speciem reducuntur: in adulteriu sub intem/perantiam,armorum abiectio sub ignauiam,contumelia sub acerbitatem re iram,& relis qua similiter:appellaturm adulter intemperansWiniustus, desertor stationis ignauus re iniustus: si omnia ins caetera ita di tur,pluris vero virpator communi tantum iniustitis nomine vocatur: esse alia particularem iniustitiam manifestum est,quae re ignauiae re in/temperantiae respondeat,sub quam pluris usurpator reducatur:quae rationem eam habeat, ut sicut adulter ad intemperantiam in pluris usurpator ad particularem iniustitiam: re is cui intemperantia ad iniustitiam,ita particularis iniustitia ad communem iniustitiam res ratur. Constat igitur esse aliam quandam iniustitiam tanquam partem, quae cum illa con muni ecvniuersali Mniuoce dicatur. solet enim appellare Aristoteles unitiora ea quoque quae ab uno, vel ad Unum dicuntur quae, ut in tertio supranaturalium libro dictum quae μετά τα , id est post naturalia inscripsit, inter uni voca Zc aequivoca proprie media interiecta sunt. Aduertendum autem Aristotelem cum a principio huius libri ad hunc Usque locum particulare hoc vitium cum uniuersali uitiositate, id est particularem hane iniustitiam cum uniuersali iniustitia aequivocam esse semper dixit let,quia tamen revera ita non est, sed inter Um uocare aequivoca medium,ut dixi, locum obtinet: iuinc econtrario univoram appellare, non Ut sibi quidem ipse repugnet,ed contra dicat, sed ut ostendat non simpliciter se atque abistute,sed quodam modo aequivocas has illiustitias appelatasse: ita seisicet, ut quae ab uno ec ad unum dicuntur:quae, ut in si'ranaturalibus demo, stratum est,cum media sint,alio modo univoce,alio aequi uoce dici videntur. quatenusati ipsarum dem tto,ut inquit, in eode genere est, eatenus sunt uniu ς. o modo autem in eodem fit genere, quod la id genus sit declarat, cum inquit,utrasq;. i. oc pluris usiurpatis ne quae particulatis iniustitia dicitur, re uniuersalem communemo; iniustitiam in eo c' sistere,ut ad alterum spectent. v traein n.iniustitiae in eo essentiam uiam habent,q, in seciestate cum aliis versando iniuste se gerunt oc peccant:in hoc igitur sunt univocae . quatenus vero circa diuersa virgin versantur, eatenus aequivocae sunt: particularisaianiustitia quae ex pluris usurpatione esticitur, circa honoresqpecunias uersatur.i. rtunae bona,in quishus ob voluptate quae t lucro prouenit,pluris ustirpatio existit: uniuersalis autem circa ea omnia circa quae probus & lesitimus. Postunt tamen non solum ob hoc dici univocae, in eodem sunt genere,sed ob id quom ψ utrarunque eadem est ratio, di communis:quiinpe cum utrael activi habitus sint: licet postea haec ea agat quae ad turpia tantum lucra per tinet: illa uniuersa ea,quoru c5traria probus uir re is timus operatur. At uero cii dixerit 'pluris usurpatione circa honore & pecunias uersari: studet. n.id semper pluris usurpator ut plus ex omnibus,uel totu et sibi praeripiat 5c circii scribatiinsere,uel circa salutem: omne id salutem appellans quod nos c5seruat,oc ad uiuendum aut bore uiuendum conducit pro ε
247쪽
pterea alitem et multa re uaria sipetae ea fiunt,circa quae pluris auiditas uersatur, quae uno nomine comprehendi nequeunt: subiungit: aut si cuncta nonune uno possent comprehendimerinde ac uita diceret,ii uno nomine complecti possem, circa quae pluris usiurpatio uersatur, non dirissem eam circa honorem uersari,ae pecunias, re salute sed circa hoc plus risusiurpatori circa illud iniuisti illius uiuuersalis elle munus asseruissem: quia uero conius ne nomen nullum cunctis his rebus positum est,necessie suit ut ea pluribus sigillatim reserarem.Posteau igitur ita ostedit,quandam esse Particularem iniustitiam diuersam ab uniuersali,quasi eadem demonstratione esse etiam aliam iustitiam particularem praeter uniuersa. lem probarit:dictum.n.est,si alterum ex contrariis pluribus modis dicatur,altem quoquero similiter ut plurimum dici: rationem concludens in hunc modum subditi
Esse igitur iustitias plures, atque ex his unam quandam quae diuersa a mota&integra uirtute sit, iam patet: que autem ea sit,& qualis statuendum est.
Definitum iam sitit iniurium id esse quod Zc illegitimum, & iniquum esset. ius uero, quod& legitimum & aequum. ex illegitimo uero laiustitia prior ibia de qua diximus,existit.
Iustitia enim quae in aequo seu aequali consistit, diuersa ab ea est quae est ex Iegitimo, uniuersitisq; est: quae autem haec sit genere uidelicet, re qualis specie statuendumaest enim genere aequitas seu aequalitas: nam cum iniustum sit oc quod illegitimum,& quod iniqua zo est,iustum quod legitimum 5c aequum, ex illegitimo prior illa, id est uniueri alis iniustistia existit, ex iniquo particularis: simili modo quoque ex legitimo uniuersa iustitia ex aequo altera emergit, quae parus vicem obtinet,de qua praesens instituta di utatio est' 'At quia iniquum Sc illegitimum non est idem,sed diuersa ita liunt,ut pars& totum: omne enim iniquum est illegitimum,non omne autem illegitimuest iniquum: 8c plus omne est iniquum, non autem contra iniquum omne plus est:essicitur,ut iniuria quot k iniustitia non eadem sed diuersa ab illis sint: at 3 hcc ut partes,illa ut tota habeantur. haec enim iniustitia uniuersae ii, Ilus iniustitiae pars est, Sc iustitia iustitiae similiter. Quare etia de iustitia paroticulari,& particulari iniustitia,de iure item re iniuria dicendum est. ea igis
tur quae ex tota uirtute constituta est iustitia,SI iniustitia, quarum altera to, tius uirtutis,altera totius uitiositatis usus ad altem est: omittatur: ius quom dc iniuria,quae ex his dependent,quo modo definienda sint,manifestu est.
Licet liae Aristotelis lisos mor aliis esse uideatin,quia tamen tae alia habere
explanationem reperiuntur,eas sutangendas esse iudicauimus.una hae est:
Quoniam autem iniquum & -us no est idem, sed diuersa ita sunt ut pars Sc totum: omne enim iniquum est illegitimum, non autem omne illegitimsigo est iniquum: S plus omne est iniquu,non autem contra iniquum omne plus est: efiicitur ut iniuria quo & iniustitia Scc.
Hurus lectionis explanationem ex paraphrasi quadam ita interpretamur:
Postu iniustitiam uniuersiam ex illegitimo dixit existere,ex iniquo inueture uult parti cularem. oc prius ostendit iniquum M Piu. esse uiuuersalius.omne enim plus est iniquum non autem econtrario Omne iniquum est Plu'nam minus etiam iniquum est. praeterea oeiniquum est illegitimum,quippe cum lex regula quaedam sit, atq; aequalitas: non aut omne illegitimum est iniquum:non enim omnis lexin distributionibus uersatur re commerciis in quibus aequum di iiuquum locum hiset,sed multa alia complectuntur leges in quibusso nulla aequalitas spectatur aut in quesitas iccirco non omne ill sitimum est iniquum, sed omne iniquum in illegitimum. Stare iniuria quoque re iniustitia non eadem sed diuerasa ab illis erit ecc. Altera Lis est,quam agnoscere bis indetur,G explanae Ephesius illame modum
Oniam autem iniquum & plus non est idem,sed diuerse ita sent ut pars
248쪽
totum: omne enim plus est iniquum, non omne autem iniquum plasessicitur,ut imum quoque Sc iniustitia 5cc.
Disserentiam particularis iniustitiae, 6c uniuersalis, particularis item iustitis,& uniuerasalis ex proportione quadam declarari non secus ac si ita diceret: quam rationem habet pli ad iniquum,eandem habet particularis iustitia ad uniuersalem: utraq; ima.tam particularis iustitia,u plus,illa in uniuersali iusticia, plus in iniquo, ut partes in totis connentur. plus autem esse partem iniqui. i. inaequalis,hoc modo demonstrat.plus enim omne est inaequale, ut homo omnis anima: non tamen econtrario omne inaequale est plus, sicut neq; omne animal homo est: quippe cum iniquum etiam minus sit, lassi de minori: u de pluri etiam denus i cupetur. Postem autem plus omne esse iniquum ostendit,5 ccotrario: minus enim, sicut dictum est,etiam sub iniquo continetur,non tantum plus: subiungit,sc iniuria quom oc iniustitia non eadent,id est,& particularis quoq; iniuria,Sc ius particulare,particularisq; is iustitia ec iustitia non eadem cum illis,hoc est rotis sunt: sed ita ab illis sunt diuersa, ut parsa toto. Quae sequuntur,patent: saepe enim de ipsis dictum iam est.
P Ieram enim legitima ea sere sunt,que ex integra ac tota uirtute prscipi uotur: nam lex secundum unam qua y uirtutem uiuere iubet.secundum unumν
quod uitium prohibet essectritia aute totius uirtutis ea sunt legitima, quae legibus ad publicam institutionem sancita sitiat. α o
H aec inqtret,ut iustitiam qus in te stimo consistit, esse omnium virtutum usum in societate re commerc is ostendat,at pob id virtutem esse totam ac persectam: lex. n. stinandum unamquam virtutem Uiuere iubet,cum re ea quae fiant sortitudinis,& ea quae suiu prudentiae,5c teperantiae,ciuibus agenda prGcipiat, ct quae ad vitia contraria speciant,prohibeat. Quia autem dixit,plerassi sere ex legitimis cile huiusmodi, id est ex tota virtute praecipit cur dixerit ere causam subiungit,cum inquit, ea totam virtutem efficere,quae circa publicam institutionem versantur suntl.nonnulla legitima quae non quo modo vivendum sit,
praescribunt,sed qua ratione boni ac probi ec virtute praediti cives efficiantur. prudens sυ quidem legum lator non de iis solummodo leges instituit, quibus qui eadem ciuitate utuntur, traducere vitam possint: ut de aedificatoribus,de textoribus, de alijs artificibus, quorsi s o opificia sunt ad vitam uniuscuiust necessariar adde etiam de agricolis,de mili tibias, de mercatoribus, at* huiusmodi aliis,quorum opera oc comerciis ciuitates constant: non haec ina solum legum lator sancit,sed alia etiam,ati, illa in primis quae ad ciuilem discivlinam perti' nent: quibus scilicet obtemperans bonus, re legitimus ciuis unusquisφ euasurus sit: quae sunt integrae re persectae virtutis effectricia.nam priuata quo institutioe ita ciues erudit, ut ad communitatem resipiciat: quippe cum eos qui boni ciues futuri sunt,illis moribus istisq; disciplinis imbuendos procuret, quae communitare,praesentiq; ciuitatis constitimoni
conueniunt.quae vero bon ciues reddunt,eadem dc uniuersam virtutem. i. uniuersam iusiitiam efficiunt.
Quae uero ad singulorum institutionem speetant,qua absisIute uir bonus
euadit, ciuilis ne sit iacultatis an alterius, postea definiemus. non enim ide socitasse est uirum aliquem,& ciuem omnem esse bonum.
Vtrum quae ad singulorum institutionem spectant, id est utrum disciplina quae unum quenq; virum bonum efficit, ciuilis facultatis si an alterius, id est moralis,postea definiet mus: moralismaingulos quo 3,ciuilis omnes ciues bonos reddit. αn. qui bonus est vir, continuo etiam bonus ciuis esse existimandus est. nam in bonis, neq; institutis ciuitatibu qui bonus est vir, bonus etia posse esse ciuis videtur:in malis,mal est; institutis ne ν bonus vir,est bonus ciuis,neque qui in bonis bonus est ciuis bonus vir est: quippe cum bonae γα neq; adnutatratae ciuitatis ciuis,uir etiam bonus sit. quia .m.non absolute bonum, sed ciue sohonum illum dicimus,qui omni ratione conatur ea agere quae ad salutem ciuitatis condiracunt: ille profecto qui statui re saluti bonae ciuitatis consulet,& bonus vir,& bonus ciuis ide eriti qui vero id studebit, ut praue administrata ciuitas salua sit re perduret,bonus qui, de it ciuis etiam ipse, nus autem esse vir nullo modo poterit: non. n. si omnino illa
249쪽
honus, pratum est sitatem, vitiosam* rempubistam seruandam curaret. nemo siquidem est qui ct bona amet,oc mala etiam permanere, ac salua esse velit .Quapropter quibonus simpliciter est,is in praua ciuitate ciuis honus non est, cum re eam contemnat,& sem sicius instituta degere nullo modo patiatur. od si ita est, restat,ut unus at ν idem non se pereste fc bonus vir,& citus bonus possit: sed interdum: cum usu venit,ut in bene instituta cis uitate vitam traducat. Nam hac de causa enam ipse Aristoteles non absolute dixit non esse eundem bonum ciuem,& virum bonum, sed ortasse dubitandi particulam adiunxit.
Iustitiae igitur particularis,iuris eius quod ad ipsam attinet,una species est,quae in distributionibus aut honoris,aut pecuniarum, aut caeterarum reorum consistit,que diuidi in eos possunt, qui eiusdem ciuitatis participes sunt: in his enim euenit,ut alter alteri uel iniquam, uel aequam habere portionem queat: altera,que in commerciis hominum emendandis uersatur.
De particulari iustitia tractaturus eam in duas diuidit partes: siue autem partes hae, siue species appestandae sint,nunc non opus est considerare: easq; Utrais quales sint,explicat. coisitis enim partibus stii speciebus totum etiam ipsum, seu genus manifestatur: quippe caricin totum nisi partes, neq; genus iussit species quippiam aliud sit. I nquit igitur alteram hilius speciem in distributione consis ere ea autem quae aliquibus a iure distribuuntur,re douiduntur, aut honores sent,id est dignitates, ronationes, statuarum dedicationes, aliam et o huiusmodi: aut pecuniae: in pecuniarum autem appellationem tam num uagrita vineae et
aedes veniunt: aut quicquid demum in eos distribuitur,qui eiusde sunt ciuilis 1bcietatisinoe est vel regni,ves optimatum status, vel populari vel censu factae administrationis particis pes.in his enim rebus cotingit ut aliquis vel plus u dignus sit,oc minus habeat,quod ad iiis iustitiam pertinet:ves quod pro dignitate est ec aequum,id quod iustitiae est. at ν haec qiti, dem una iustitiae particularisiecies est,distributiuu scilicet ius,quod geometrica constat proportione. Altera autem est emendativa:id quod enicere iudices quotidie videmus , cain comerciis essectas inaequalitates re iniustitias conantur ad aequalitatem redigere: qua in re arithmetica ratio ec proportio adhiberi consueuit. Sed quia duae hae species ex proporstionibus huiusmodi existunt, prius qus nam hae sint Proportiones,quo modosii inter se dis3o ferant, dicendum est:deinde ad verba ipsa Aristotelis eYplicanda descendendum.Arithmetica igitur conueluentia θc proportio ea est, cum ires, .ur plures etiam deinceps ita ponuntur termini,vt differentia qua alter alterum excedit, quantitate quidem. aequalitate easdem sit,ratione tamen & qualitate no eadem, sed diuersa: empli Gallia,sint termini. octo, septem,& sex.ves quatitor,tria,& duo. in his quanto octauus septimum, tanto etiam septimus sextum excedit:vnitate siqiudem alter alterum superat . simili modo quoque quanto quartus tertio anto tertius secundo superior est: unitas. n.etiam in his differentiam essicit, quae in aequalitate quantitatis consistit. habent igitur hi numeri in differentiis quantitatem aequalem. qualitas vero mitu me est aequalis,ut hinc patebit. Quatuor.n.ad tria sesquiterotiam habent rationem: quippe cum quatuor tria in se contineant, re tertiam insuper eius o partem,quae in unitas. tria vero ad duo sesqualtera constant proportione: nam tria insere duo, re dimidium eius,id est unitatem complectutur, perspicuum iam eme arbitror,h rum numerorum differentiam qua inter se distant,sicut quantitate 5c aequalitate eandem,
ita ratione re qualitate esse diuersam: quippe cum alia sesquitertia alia sesqualtera prooportio sit. sosesquitertia sesqualtera Quod ut clarius elucescat,rursus termini alii constituantur,ocsto, sex, re quatuor. in his quo Pinterii alia eiusdem quantitatis reperiuntur: duo enim sunt in singulis quae differentiam faciant: octonarius enim senarium excedit duobus,stilarius quaternarium item duobus: at rationis et qualitatis non eadem est disserentia,cum octonarii ad senarium sit sesqui
250쪽
ΣI4 MICHAELIS IN MORAL,vM ARIs T. tertia enarii ad quateriliarium sesqualtera. Mutertia sesqualtera Arithmetica igitur ratio est,quae ut in quantitate aequalitatem se uat, M in qualitate ininualitatem habet 5c dissinissitudinem. Verum cum Aristoteles et coniunctae et dinunctae proportionis iacturus sit mensionem: non erit ab re,si quomodo utrinq; hae eiticiantur,efexplicauerimus.Sciendum igitur eam coniunc iam appellari conuenientiam, ubi unus oc
R hiscoori ut irrit iret extremis corres Met. id est bis lumptus Iore item,quanto interuallo ocstonarius senarium, tanto senarius quaternarium se tr sesnarius his accipitur . vel etiam ira,quo senarius ab octonario, eo quaternati a senario
Aeconiuncta quidem proportio hse est.disiuncta autem,ubi nullus idem terminiis dum tum vicem subit sed omnes sunt separati, semelq3 singuli accipiuntur: sicut,cum dicimus, quo octonarius inaarium,hoc quaternarius excedit binariu: hic enim semel tam senarius,u quaternarius sumitur.
8 6 4 ZAtque haec de arithmetica coniunctaq; εc disiuncta proportione dicta sumant G eometrica autem proportio quae proprie proportio re est re dicitur, ea est cum duo aut plus
res termini,ita collocantur,ut sicut primus ad medium aut sequentem, ita medius aut suco cedens ad ultimum in qualitate proportione respondeat. cum enim qualitate conueniunt, disserunt autem quantitate, geometrica proportio nuncupatur .Ponatur termini,nouem,
se quatuor.in his quam rationem primus id est nouem, ad succedentem id est ad sex ha/het,eandem secundus ad tertium, hoc est sex ad quatuor habere conspicitur: tam enim notiem re sex,quam sex ec quatuor sexqualtera proportione inter se conuenisitiae 4 γdem est eadem , quantitas vero intercedens, qua alter alterum excedit, non eadem,si dis uersa:inter nouem enim di sex tria,inter sex oc quatuor duo intercedunt. 3 Σsesquali. sesquali. Statuantur item,sexdecem, duodecim,& nou .sicut sexdecim ad duodecim, ita duod cim ad nouem sese habeti sesquitertia quippe utrobil ratio paritatem efficit in qualitate. osexdecim enim duodecim continet 8c tertiam insuper eius parie,id est quatuor.simili mo/do duodecim & noue tolli,5 tria instuper eoplectuntur, quae tertia eius pars est tm in his quom qualitatis ratio eadem cum sit,diuersa est qualitas,qua termini inter sedistingsitur:
sexdecim siquide re duodecim quaternarius,duodecim di nouem ternarius disterminax.