장음표시 사용
271쪽
His ita degnitis perspicuum est iustum actionem inter afficere iniuria Scasses medium quom esse: illud enim plus habere est: hoc minus.
Si ius medium est pluris 5 paucioris, pluris item usurpationis, oc paucioris acceptio/nis: sequitur ut iusta agere re iusta iacere medium quoque sit inter plus usurpare, re υstiis pari, id est iniuria afficerere affici. quare pluris etiam usurpationis re paucioris acceptioonis iusta actios. ωαοπραγια media erit.
Iustitia uero non eodem modo quo aliae superiores uirtutes, mediocritas
est: sed ob id quia medii est: iniustitia autem ext remorum.
0 Cum ostenderit quo modo θc ius re iuste agere medium sit,& quorum medium: r sciitanee sit it iustitiam non eodem modo quo ante die is virtute esse mediocritatem. De enim duorum vitiorum mediae intercedebanignauiae 5c audaciae sertitudo: intemperantiae ec stupiditatis temperantia: 5c reliquae similiter mediae excessus Ac desectus:iustitia autem duorum vitiorum media minime est, iam enim habet iniustitia oppositam, quae tamineo qui iniuriam facit,u qui accipit,consideratur. quia1.inseri iniuriam,est ille qui plus haberiqui accipit,est qui minus.pluris autem dc paucioris medium iustitia ipsa est aequi essesctrix. nam quia aequum agit. aequum autem est mediumsit,ut ipsa quoque mediocritas sit
ob id qui a medii ec aequi est. Ac iustitia quidem est qua iustus dicitur iusti operator ex electione,ac dis stributor tam sibi ad alterum,quim alteri ad alterum: non ita ut expetendas
rum rerum maiorem partem sibi,minorem aIteri exhibeat,damnosaru econtrario: sed aequum ex proportione distribuat.& alteri ad Hierum simili mo, do. Iniustitia autem contra est qua iniusti operator et distributor unusquis dicitur. id autem excessus &deseetias est uel utilis rei, uel damnosae praeter Proportionem. atque iccirco iniustitia excessus est Sc desectus,quia exuperastionis 8c defectionis est.
Recte admodum adiunxit ex electione propterea α esectio est, quae probum virum so exprimi electioneq; sitisceptae operationesinon enim quIusta agit,cotinuo est iustus:quippe cum possῖt vel timore,vel aliqua alia re inductus quispia iusta agere: sed qui ex electio, ne agit,is est iustus. Descriptionem autem iustitiae hic annonit,habitum quendam eam es Ieinquiens,quo idonei ad agendum aequum id homines emetuntur, quod in secietate conis stit. id enim significat eum inquit ac distributor tam sibi ad alterum,u alteri ad alterum: maiustus ille est,qui siue inter alios distributionem faciat: quod pro dignitate uniuscuiusque est,id quod videlicet est aequum,unicuim tribuit: siue inter se oc alios non sibi amplius de bonis,minus de malis vendicat: aequam 5c sibi,& illis portione tradit.qua in descripti ne manifeste Mel ex nomine distributivi iuris facit mentionem: includit tamen etiam eme dativum dum aequum ex proportione distributurum unicuim iustum hominem inquinet o simul quo modo θc quorum mediocritas sit iustitia,planu facit. iniustus sanὰ in bonis plus semper sibi sumit,in malis minus: iustus vero in omnibus,quod sibi proportione conuenit. est igitur iustitia habitiis,quo homines efficiuntur idonei θc ad agendum ec ad Higendum aequum id quod in distributionibus, re emendationibus cousisti uiniustitia autem Gotris ris,habitus quo ad agendum iniquum instruimur.
In se quidem exuperationis rei illius quae absolute est utilis,& desectionis damno : in aliis in uniuersum quidem similiter,quantu tamen id id spectat,
quod praeter proportionem est,utro modo inciderit.iniuste facti autem misnus e se iniuria assic maius afficere.
o Praeter proportionem appellatiniquu, id est plus reminus. s. n. od proportione constat,est aequum: quod est praeter proportionem iniquum sit, necesse est. clarior tame in Tlaetio,si loco tame particulaetenim/poneretur,in hunc modum:quantum .nad id spectar,
quod praeter proportionem est 5ce.sensius autem est talinin se quidem distributionem in iustus senim certo quodam modo exerceu semper enim de utilibus amplius,de damnosis
272쪽
Σ3ε MICHAEL Is IN MORALIUM A RI s T. minus sibi simituat in alijs non certum alique modum seruat,sed ut incidit, modo vesplus, modo alteri tribuit: oc cui hodie amplius indigne dedit,cras minus dabituatque id quoque immerito, ec praeter proportionem. unde subiungit: minus est linuria asset,id est minus hahere quam pro dignitate conueniat,est iniuriam pati:plus vero si conueniat, iniuriam facere est. Qiranquam hoc alteram quoque admittere pol interpretatior em ut dicamus Arisstotelem hic significare velle,licet iniustitia in assiciente oc assecto consideretur, magis rasmen eam esse in assiciente. minus enim iniuste iactum eius est qui afficitur iniuriari qui asscit. iiii uriani liquidem sacere in nostra potestate est,e nostram prauitate proficisciturni iuriam vero pati in nobis non est, sed extrinisus vel inuitis nobis euenit.
De iustitia quidem & iniust illa,qusnam sit utriusque natura: de iure simio i oliter 8c iniuria in uniuersum,ad hunc modum didium iam sit.
Dixit enim iustitiam oc iniustitia esse habitus,quales modo explicauimus. apposuit a tem in uniuersum proptereat particularia minime est prosequutus: nam in disputationi, hus in quibus de agendis rebus agitur,in uniuersum quid in quam re fieri debeat, describi quidem p5t, non tamen singula quaeq; pertractari queunt: ut quoad progrediendo unumsquodi vel plus, vel minus, vel aequu erit,deii iure valeamus, res enim ipst eius generis sunt, ut in latitudine quadam consutant, ait ideo exquisitam ullam exa 'amq; doctrinam a
minere non patiantur. De iniuria erum civili, rither familiari. Cap. V.
QVoniam uero fieri potest, ut quis licet iniuste agat, non tamen sit intuo
sius: qualia nam iniuste facita quispiam committens in unaquaque iniustitia iniustus continuo este dicendus est fur ne an adulter,an latro an ita quidem nihil intererit. nam concumbere cum muliere quis pollet non ignarus qua cum rem habeat: non tamen ex eleetionis principio, sed ex asse,ctu id iaceret: qui sane iniust e quidem agit,non tameneli intuitus.sicut nequesur,licet furatus sit: neque adulter, licet adulterium commiseriti simili modo
etiam de alqs. inio modo sane retaliatio ad ius sese habeat dictum iam supeo 3 oxius est.
Dilucidior esset lectio, si in hunc modum diceret: quoniam iniuste factum est iurari, scortari, adulterari,sacrilegium committere,& omnino omnia quae contra leges fiunt:qualia nam ex his agendo aliquis iniuste agit,re qualia item agendo iniuste no agit sunt enim quaedam iniusta,quae licet agat aliquis niustus lamen no et t. quo modo autem id fit quo niam no ad actioes spectates,sed ad finem cuius causa aliquid agitur,res ipsas iudicamus.na qui sineti gladiit iuratus est,quo se ille erat interfecturus,ibratus quidem est: non ob id inflmen fur,sed seruator potius oc beneficus est dicendusa et est adulter,qui pecuniarum cu/rditate cum diuite muliere consuescit, sed auar . Cum interrogauerit autem qualia initiν 46 e sacta aliquis committens iniustus sit:respondet,an ita quide nihil intererit.id est.ita qui' dem si sine ulla distinctione dicamus,nulla videretur esse differetia,quin unusquis p qui ii iuste quid agat, iniustus quot esse dicendus sit: sed si ad finem quis respexerit, cuius causa iniuste agitur,multos is inueniet,qui licet iniuste agant,iniusti tamen minime sunt in vesro inquit non ignarus qua cum rem habeat/idem est ac si diceret: sciens quaenam sit ea cum quaconcumbit nuptam.salterius 3 Uxorem, non tamen est adulteranon enim ob intemporantiam, sed ob pecuni as,si ita inciderit, cum ea rem habet.iniustus autem est,qui ex voluiis tale oc electione agit.nam qui non ex electione sed ex assectu agit, ni uste quidem se gerit, iniustus tamen ob id necν est,neque dici debet.
Non est autem ignorandum id quod nunc quaerimus&simpliciter ius,et sociuileius esse. hoc autem est quod communionem uitae asseri,ut liberis homis nibus & aequalibus necessaria sitissiciant: atque id uel proportione uel num ro. quare quibus hoc non adest, inter eos neque ius ciuile esse existimandum est:sed
273쪽
est: sed ius quoddam,& per similitudinem.
Cum superius deii tonstravierit ius,alterum esse distributivum, alierum emendatiuum, quorum inlud geometrica,t carithmetica proportione constaret : multum modis ius ιν sum di iustitia dicatur: nunc de quo iure ac de qua iustitia disseruerit, explanat: inquitq3 sede ciuili iure intelligere. de eo.n. quaestio naec est, utrum actio sit iusta,nec ne: & virum unisculo iust facta sit aistii burso vel agrorum,vel pecuniarum,nec ne.de ciuili igitur iure nucagitur: quod simpliciter. i.proprie oc vere ius est: quod etiam describetes,& sub oculos ponentes eis edicimus incommuni catione vitae, ut liberis hominibus&aequalibus necessaria sufficiant.communicantes enim inter se, re contrahentes homines rebus necesiariis ad vitato instructi redduntur. pol eau vero dixit,quid sit hoc ciuile lius, subiungit,ri et proportione, vel numeronti proporti aistributivum, numero emendatiuum significet.eiusmodi.mes ciuileius,ut liberorum hominum 5 inter se aequalium Deietatem contineat,& conserueiadum dc distributiones ex pronortione 5c aequalitate facit, re iniuste facta emedat. vide autem acumen Aristotelis: non Blum. n. dicendo proportione 5 gumero, distributivum clemeridativum ius significauit, erum etiam omnia rerum publicarum genera ostenditaeum enim inquit numero popularis potestatis speciem n0tat: in qua numero sunt aequales oes, qui publicae administrationis participes sunt: ut in libris rerum publicarum clariissime e plicat.omnes siquidem in democratia aequales se este at is existimant: quippe qui aequalita tem libertate metiantur: numero igitur popularem statum indicat: reliquas vero duas spezo cies paucorum.s principatum,&optimatum, proportione . si igitur huiusmodi cst ciuile ius,quibus hoc non adest. i. quibus hoc non adest ut societate per recompensationem,& distributionem inter se inantur: in his ciuile ius non est, sed quoddam ius per similitudinem ut patris ad filium, viri ad uxorem, serui ad dominum: inter hos enim non est ciuileius,sed Lmiliare aut herile: quae cuiusmodi iura sint in rebus publicis declarauit.
Est enim ius inter illos quibus etiam lex est: lex autem inter eos est.in quisbus est iniustitia: iudicium enim iuris & iniurie diiudicatio est: in quibus uestro est iniustitis,in ηs quoque iniuste facere est .
Inter illos, inquit, ius proprie estuariuile ius,apud quos etiam lex est instituta: secundum, o quam in vitae societate degunt. inter eos vero lex est,qui mutuo se offendere iniuriaq; porsi intaincere: lex enim aequalitatem in societate coseruat,quam iniustitia labefactat 5c perodit. nam inter quos nulla iniustitia pol contingere, it neque lege,neque iure aliquo indiger, nec distributivo, nec emendativo.na si iudicium quod ex lege adlubetur, diiudicatio est iu
ris & iniuriae, ubi non est nec iniuria afficere,nec alita, ibi neq; erit ex lege adhibita discoptatio: quod ciuile ipsum ius est.
Non in omnibus tamen in quibus est iniu ste sicere, es tiam iniustitia. hoc autem est cum quis plus ex simpliciter bonis,minus ex simpliciter malis sibi attribuit.
. o Vbi est iniustitia ibidem est iniuste agere,ut si aperius dictum est: non tamen ubi est iis
iuste agere est etiam iniustitia. in iis enim quae inuoluntarie agimus non ex proposito, quaeq; ex ignoratione,aut indigentia rerum neces Iariarum:inest quidem iniuste mere, sed non timustitia. nam quae ex electitone proficiscunturae iones,sicut explanatum fuit,aut lau/ dem merentur,aut vituperationem : quemadmodum de eo inquit,qui licet perpetrarit asdulterium,adulterii tamen crimen non subit: qu me qui non ob intcim erantiam,quae proppria adulterii est. d ob pecunias et lucrum id comiserit.Postea subiugit, hoc autem est . i. iniustitia autem est,cum quis plus ex simpliciter bonis,minus ex simpliciter malis sibi attris huit. simpliciter bona re mala ea appellat,quae suapte natura eiusmodi sunt,ut vel bona vel mala dicantur,utpote ficultates s potentiariquemadmodum sunt diuitiae,nobilitas, pa so pertas,ignobilitas: quae modo bona sisnt,modo mala nam 5c probo viro ad virtutu,& prauo ad vitiorum operationem conseruntain quibus sane operationibus & selicitas cosiliit,
re infelicitas.nam abs* iis quae talia suapte natura bona sunt,n6 posse huiusmodi operatio nes e Sci,nemo est qui nestiat: quippe cum sine materia et instrumentis nihil vel bonum vesmalum em queatanateria vero instrumenta sunt haec,quae ut facultates re poteti bo
274쪽
Propterea no sinimus dominari hominem, sia rationem: eo oesibiipsi id secit,& tyrannus euaditi est autem qui dominatur, iuris ipsius custos: at siliis
tis,cqui etiam. Quoniam uero esse ipsi nihil amplius uidetur,siquidem est iustus : non enim amplius ex simpliciter bono sibi attribuit,nisi id ipsi' propor,
tione conueniat: iccirco alteri laborat. Quia possunt homines iniuste agere, re de simpliciter bonis pIura sibi attribuere, pamciora autem de malis: possentq3 tyrannidem inuadere, si Gerasiabuerint potestate quoscun* voluerint faciendi: propterea non permittimus, ut homo dominetur,sed ratione pro '' homine dominam costituimus. Appellat autem rationem principem probum,qui cum rastione et prudentia operatur: qui sane nullo modo iniuste ageret .qui. n.re vera princeps est,
re non salm nomen principis,dominantisq; obtinet: is iuris ipsius est custos, se aequi quod vel proportisi vel numero existit. uod vero inquit eo Q sibiipsi id facit,& tyranus euadit,inon de ratione Ac priNipe probo id dici intelligendum est,sed de homine: iccirco ita
per traiectionem legendum est. Propterea no sinimus dominari hominent,eo Q sibi si id faciti hoc est plus de boivs, 5c minus de malis sibi attribuit. hunc igitur dominari non sint imis sed rationem: quia ea non sumit sibi amplius nisi id ipsi proportione conueniat. i nisi amplius sit ipsi accommodatum . quando enim iustum fuerit plus accipere,plus accipiet illa quidem,sed quod tamen proportione ipsi fuerit accommodatum. Σ Ο
Atque ideo iustitiam alienum esse bonum inquiunt,quemadmodum etiaprius dictum est.merces igitur quaedam danda est: ea autem est honor,& donum . quibus uero haec satis non fiant, J tyranni essiciuntur.
Causam hic affert, cur iustitia alienum bonum esse videatur. cu enim iustus princeps i
ris ipsius, aequalitatisq; sit custos: qui autem horum est custos,nihil amplius sit,is ima nisi id quod iusium est,*quod ab alio quoque distribuete esset accepturus: persipicuunt est
hunc alienum bonum esticere,ac conseruare. ac propterea merces ei constituta est, honor
redonti: id est coronationes magines,status: id quod a Graecis dicitur. illi vero qui honoribus ec donis his contenti non si int,tyranni evadunt. 3 o
At uero Herile ius ac paternum idem cum his minime est sed simile . nul
lius enim erga sua simpliciter iniustitia est: possessio autem,& liberi quoad tantuli fuerint & non separati, quasi pars qusdam uniuscuiusque sunt: at sese
laedere eligit nemo: unde nullius erga se iniustitia est. igitur neque ciuileius neque iniuria erit: quippe quς & lege existant,& inter eos in quibus esse lex potest: hi autem erant illi,quibus et dominandi et obteperandisqualitas inoest. Iccirco magis erga uxorem, I liberos & possessi oes ius est: id. n.estius si, miliare: quod tamen a ciuili etiam ipsum diuersum esse constat. 4 6
Cum superius dixerit/quare quibus hoc non adest,inter eosne ius ciuile existimans dum est,sed ius quoddam,α per similitudinem/: nuc quidnam sis id ius per similitudinem ostendinesse enim inquit herileatis ac paternu nam ciuile in aequalitate ciuium inter se consideratur. sed neque seruo erga herum,Tuoad suerit seruus,necp filio erga patrem, quoad Lb patre manserit,ulla esse aequalitas por: tuc enim re seruus heri,& filius patris quali patates quaedam sunt,quas laedere pol nemo. siQuidem ne p seipsum quisquam laedit . qui enim partem sui offendit euria profecto seipsum laedere manifestum eurat se ipsum ossiendit nomo: neque parti igitur sui quispiam nocebit. re neque seruum, neque Risi,utpote parotem sui laedere quispiam tes, si iussi uile in iis est,inter quos incidit laedere klaedi: inter patrem aut et fili si,herum 6c seruum,urlaedant,& laedantur,non cadit:igitur ne ciuile qui/ s odem ius inter ipsos reperietur.Possessionem autem hic appestat seruum,qui in possessione alterius mancipatus est.i.mancipium. cum vero inquit/quoad tantuli fuerant id significat, uuadiu liberi parui fuerint, re nondum ad aetatem ea adoleverint, qua ex lege a patre pos intemancipari:quasi pars quaedam ipsius sunt. Inter hos igitur ciuile ius non est,scit inin
275쪽
LIBRUM QUINTUM.eos,in quibus est lex. Iex autem est inter eos qui & laedere,& laedi mutuo possunt: quippe cum I ex eorum sit emendatrix,quae praeter id quod debet, fiunt:laesio aut eu prster id quod debet. quare sit,ut inter quos no accidit laesio,inter eos neque praeter id quod debet,quicuessiciatur: inter quos etiam id quod debet nihil fit, inter eos neque lex ulla esse possit at inter quos non eli lex,ne ciuile quidem ius erit:quouil igitur tantulus fuerit filuus fuerit seritus,eousq; inter patrem & filium,herum item 5c seruum ciuile ius nultu est. iniando vero cic seruus seruitute,& filius patris subie stione per aetatem liber euaserit,atapita aequalitatem suerint consequuti: tunc demum sub ius ciuile γ stea veniunt. esse. .inter eos lex pol, quibus est aequalitas, dominandi scilicet,& obtemperandi per vices: nam ho/i o rum alterum, id est dominari,in iis qui sub potestate sunt constituti,este nullo pacto potiae circo magis erga uxore a erga liberos ec seruos ius esse inquit, propterea si, viro erga uxorem aequalitas quaedam est ii eo Φ utriss liberi sunt: inter hos enim familiare ius ilicidit, quod diuersum est a ciuili: quippe cum non in ciuili aequalitate c6ssistant,ut vicis lina Oc dominentur 5c pareant: tal semper dominari virum neceste sit.quau in nonnulla quoque mulier ipsa habet potestatem,in ancillas videlicet: earumq; rerum quae importaruur curam sustinet,ut saluae sint,ae custodiantur.
De iure ruituris er legitimo. Cap. VI.
CIuile autem ius aliud naturale est, aliud legitimum: naturale, quod ubio
cunque eandem uim habet,& non quia uel ita uidetur,uel minime: Iegitimum quod a principio utriim hoc an illo modo fiat, nihil refert: ubi uero siueo rit institutum,refert. ut mina captiuos redimi: ut capram secrificare, no duas oves: ea item quae de sin gulis sanciunt,ut Brasidae sacrificare: necnon ea questini decretalia. Vbiciis,id est 'ud pleros p qui non peruersi fiunt, sed fecitndum naturam sese habent:
nam apud eos qui ferinum in morem vivunt, proris la excscata mentem habent,ac solamhrinorum voluptatem sectantur,nullsi naturale ius eu. Est igitur naturale ius quod apud pleros, seruaturavi Deum colere: parentes venerari: mem ferre indisemibus terrantibus viam monstrare: lapsium erigere,ac subleuare: ec huiusniodi caetera. Cum dixerit alit naturale ius este quod ubicu eandem vim habet,subdit Dec non quod vel ita videatur, vel mini' merui videlicet a legali seu legitimo distinguatur non. n.naturale ius ex eo est,q, vel visum metit aliquibus,vernon visum fuerit: sed legitimum.i. ciuile ita est.nam ciuile ius a princi pio nihil refert,virum hoc an illo modo statuatur: sed ubi politum atw institutii fuerit,multum sane resert.Fraterna,ia cum sorore concumbere cum a principio esset indisseres,posita flege ne id seret,multum referre postea apud omnes videtur. Captiuos ite Uedere quom
docun* 5c quantitas voluissent victores, qui eos ceperant, prius licebat: sed posita deinde
Iege ut una mina tantum variumdaretur,non alio precio nisi mina una redimi poterant. Capram autem sacrificare & non ditas oves exempli causa positu, non ab historia aliqua sums Q pium videtur.Sacrificare item Brasidae Lacedaemonio,vel non sacrificare antea erat indistierem: postea vero u institutui' fuit,ut ei tan9 H eroi sacra fierent,qui id no faciebar,mul le abatur .nein solummodoliaec ad ius legale spei latit,sed illa quoque quae sunt decretalia,
quae 'inpar το, ρη appestat.ι ae decretis & plebiscitis ficienda instituuntur. nam neque haec natura sunt,sed ii re institutione nostra existunt.
Sed nonnullis omnia esse huiusmodi uidentur: quia quod est natura, imst mobile estra ubique eandem uim habet: quemadmodum ignis qui&hic
Scapud Persas urit: iurauero moueri uident. at hoc non ita est,sed quodam imodo. quaquam apud deos fortasse nullo modo est: apud nos aut est quod dam etiam naturale quod mobile sit,licet non omne: sed est tamen aliud ita,
tura,Miud non natura. C tim ius induas diuiserit parte in naturale & legale: videri quibusdam inquit,tura omnia esse Iegalia, nulla: ius quod sit naturale reperiti: propterea m omne quod natura est,
276쪽
immobisse immutabile.nam ignis qui calidus natura est,no est histantum in parsi calidus,in Aegypto vero oc Persia minime,sed Sc illic ec ubi vim suam calefaciendi h
bet,ati adurendi. at ius omne mutatur: quare nullum ius naturale est,sed legale omne,ac ciuile. Ubi huius opinionis causani explicauit, inquit at hoc non ita est,sed quodam modo id est non est abGlute Uerum id quod nonnulli dicunt,ius omne mutari,sed quoda modo ius immobile est, atque immutabileap .n.eos qui in naturae termi ius persistunt,ne. peruerasi sunt ac deprauati,immobile ius naturale seruatur:apud eos vero qui praue ac praeter naturam ameeli sunt,mutabile esse reperitur. Vel igitur ita intelligedum est,uel alio modo verba haec sunt interpretanda: ut dicat,non esse simpliciter verum,omne quod natura est, esse immobile,atcpimmutabile: quippe cum quod natura est, quoda modo sit immutabile,aba ios lute vero,ac simpliciter minime.nam quod est naturale,sua ipsius natura immobile cusit, mobile est ac mutabile apud eos qui rebus ita non utuntur, sicut natura coparatu est.quod cum inquit,simul ostendit quo modo naturale ius ubicum eandem habere vim dixerit .sυgnificat.n.se ubi iam intelligere non tam apud omnes,u apud eos qui secundum naturam sese habent: apud quos naturale ius immutabile conseruatur.nam etiam quod secundu nasturam bonum est,ita est bonum,ut omnibus ulla prosit tantummodo, qui in naturali corinstitutione perseuerant,non absolute omnibus.quemadmodum quom quod natura est dulce,dulce ita est,ut omnes eos qui sanitate praediti sunt,dulcedine afficiat,non aegrotates. A tvero cum inquit quas apud deos fortas e nullo modo est spectare ad Platonis opinione videtur, qui inter deos quo pius este existimabat,at' ante ipsum eam quae per se iustitia di tocitur,ctua αυτὶ δικωπυ,κi appellat.si igitur est,inquit,apud deos ius hoc quod αυτρδικ a. per se ius dicunt,nunu id sane mutatur: necu aliis diis est,alijs non: propterea q, omnes eosdem modo sese habent,similesq; sunt,nem deprauatione ulla peruertuntur. Idem hominiis
seueniret: si.n. omnes natura suam minime deprauatam conseruarent,secundumst; eam viverent,nemini dubium est,quin apud oes ius naturale perpetuum at* immutabile inuestaretur sicutar. in naturaliter affectis corporibus dextera manus aptior est ad operandum
ac validior sinistraein iis vero qui praeter naturam sese habent, econtrario sinistra est ni lior, qui sane multo sunt pauciores: sicut item bipedes o mi s sunt homines,duobusq; ocus lis praediti,ac qui iam digitis,qui scilicet naturali hominum procreatione Oieti sunt: noli ita vero qui praeter natura,& prodigiose nascuntur: sic quo pinter eos qui in natura suaJγον scistitere, neq; ex ea sunt exturdati ac dimoti, naturale ius immobile atque immutabisse coler/uatur. QMare non debemus ab iis qui male re praeter naturam affecti sunt, sed ab iis qui iraturaliter sese habent,naturalis iuris iudicium sui nere. apud nos igitur naturale ius mutabile esse omne videtur,eo quod illi qui eo utuntur,deprauauoc praeter naturam assecti sunt.
Quidnam autem sit quod natura est, ex in quae possunt aliter sese habere: dc quid non natura, sed lege & institutione , siquidem utraque mobilia simi,
Ii modo sunt: perspicuum est.& in aliis quoque eadem determinatio accommmodabitur. natura enim dextera manus potior est: licet fieri possit,ut omnes ambidexteri sint . iura uero ex institutione Sc utilitate similia mensuris sistat: non enim ubii sunt aequales uinariae Sc alimentariae mensurae, sed maiores sitiat ubi emunt: ubi uendunt minor s. simili modo non naturalia, sed humana iura, non eadem ubique sun p. nam neque respublica apud omnes est ea dem:sed una tantum ubique ea est secundum naturam, quae optimaest.
- Posteaq)i quit,&Naturale ius immutatur, et regale: nam si quod naturi in mutatione
admittit multo magis quod legetonii quo modo cognoscemus illud,etiam si sorte mutatusuerit,esse natural hoc aut legitimum vel si nondum mutata sunt, pollunt ta'a' mu tari, quo pacto naturale a legitinio poterimus distinguere atque huiusmodi quid ' est quod inquit, licet versa non ita plane exprimere videantur: in propterea sententia emciat obscuriorem .nam quasi asseredoperspicuum, inquit,est, quale, nam ius natura sit, quale ite lege, licet utram ex iis sint,quae sese habere aliter polliunt.ex alii enim quoque haberili aerei determutatio ac desimo t. nam quemadmodum ex iis quae secundum namra.
277쪽
LIBRUM QUINTVM. et rsese habent,iudicamus qvienam manus aptior is ec validior, id est dextera, quae item im tior 5c imbecillior. i. linistra: quavis fieri possit,ut omnes in utrisi eandem vim aptitudinem habeant: ira quoque naturale ius,licet immutari possit,ex iis qui naturaliter assecti suiu, quale sit, considerandum est: etiamsi apud eos cons eruetur, qui praeter natura sese ha/bent. Ubi haec dixit Aristoteles, postea declarat,quo modo ius ex institutione rogetur aliquando,aliquando abrogetur .s ut.n.mensurae pro utilitate mutari consueuerunt: ita ius quod naturale non est,principio statuitur eo m publico statuin conserre videatur: deinde canon videtur amplius eue conducturum,vel ubi n5 conseri,immutatur: quippe clim quod populari administrationi conducit,non idem necessario vel optimatum,vel paucoru prinio cipatui quoque utile sit. Nam cum aliud sitius re utile populo, aliud optiniatibus: cum imcidit, ut vel optimatum status in popularem,vel popularis in optimatum transmutetur,il lis de causis quas in rerum publicarum libris exponit Aristoteles: legitima quom ipsa iura immutari necelle est. Non sunt autem eaedem ubim dc apud omnes respublicae, propterea Q non natura,sed lege consistunt oc institutione: unde eiusmodi etiam iure ututur. ptima tamen respublica:quae autem ea sit in rebus publicis dixit: isnper re apud omnes qui in naturali conititutione,affectionem fuerint,eadem est.
Vnumquodque autem ius & legitimum ut uniuersalia sese habent ad para
ticularia. nam quae aguntur, multa stant: illorum autem unumquodque est
Σo unum: uniuersale enim est . iniuste autem factum&iniuria, iustificatio ite&ius inter se differunt: iniuria enim cum natura sit uel constitutione,cum sit,ino iuste factum euadit: prius uero a saeta fuerit, iniuria tantummodo i mna ubi in facta.iniuste factum dicitur. simili modo etiam iustificatio.
Legitima inquit oc iura ad particularia quae secundum ipsa aguntur ita sese habet,ut homo in uniuersidi ad particulares homines ,Socratem,Platonem, Aristotelem Sc singulos alios .Commune enim ius re legitimum quod scriptum est ae praesinitum: ut reddeidum esse deposituna: ut coronatione honorandum eum,qui pro patria sortiter se gesserit .pam cularia autem,ut Socrati a Platone esse reddendum depositum,& huic ab illo,& alteri ab 3o altero.in lingulis enim hominibus actiones sunt:de quibus omnibus ius illud tam csimi ne denuncupatur, quod reddendum esse depositum in uniuersali praecipit.post Iisc quid iis ter iniuste factum oc iniuriam intersit,iustificationem item dc ius exponit. iniuria esse iris
quiens seu iniurium,quod αδικον ipse appellat,quod vel natura vel constitutione.i. lege co/stat.quod.n. in uniuersali praesinitum eu ac constitutum ratiotae,ut no furari:iniurium est. sed cum id in actione ab aliquo indium fuerit,non est amplius iniurium: sed iniuste factsis. αδ ἰκηια,quippe cum in particularibus iam consistat.simili modo ius uniuersale est ac praes finitumriuiiiii O vero,quod δικο istie vocat, quando ius ipsum ac iustum in particula/rilissicitur.
Sed id tamen quod commune est,potitus iuste factum: iusti Matio uero in iuste saeti correctio uocatur.horum autem sigillatim quales nam & quot species sint,ac circa quae uersentur,postea considerandum est.
inromam dixit iustificationem esse id quod secundum viuuersale Sc definitum ius a turriuinc quasi se ipsum corrigit,ec inquit: in uniuersum tamen omne quod secundum de finitum ius agitur uste factum dicatur iue in distributione iue in commere is consistat: iustificatio uero iniuste facti correctio appelletur.ipoena 8c mulcta quae ob iniuste factu aliquod exhibetur,quod Graeci 'oco me dicunt an qua sententia illud quom dictu est:iusti/mbit Corinthu iuppiter.i stigabit,oc corrigeri quod graece dicitur, δοαυοίσει τον καρνμθον οἰόος.iustificatio igitur est iusta actio quae erga iniuste agete efficitur.quiai. reddit depos o situ iuste aginat quin eu qui no reddit depositu, sitigat ac punit, iustificat eu qui ini uste egit: atl est actio eius qui depositu reddidit,iuste factum .i. δικαιοπμγ ια eius aut qui punit ac
calligat ustificati o. Vbi hoc dixit,quama oc quot inquit, sint species re iuste, oc iniuste sactorum,Sc in quibus oc quo modo existant, postea considerandu est. statim enim post haec rivi ulla breuiter de ipsistiis subiungit, quae postea latius explicaucum inquit: Eustrati q
278쪽
CVm iurauero&iniuriesint ea qugdiximus:&inuisti agit,et iuste qaes
Psam,cum sponte agit.nam cum inuitus iacit,neque tu iuste nequetuste agere censendus est, nisi ex accidenti : accidit enim,ut ea quae agunt,ues iusta
sint,vel iniustii. At iuste uel iniuste factum sentaneo & inuito definitur. Cuenim spontaneum fuerit,uirit peratur: tui ac etiam est iniuste saetirm. Quare fit ut iniustrum quidem esse quippiam possit,quod tamen nondum iniuste sa'ctum sit,nisi id etiam aisierit,ut bonusactum sit. ιE x qs,inquit,qui vel iuste vel iiuuste agunt,timinitali proprie id faciunt,nonulli impro e cunque me iusta agunt,proprie: qui licui sponte inproprie agunt,& ex accidenti. Halia sit iustae actionis specie cuni quis spoiueoc ex electione: alia cum inuitus agiti simili modo de imuste factis dicendum est. hic igitur qui nam sint,qui proprie ves improprie re ex accidenti vel iniuste agat,ves iuste, linit: simium id quod paulo superius dixe/rat, explanan fieri possie inquiens, quispiam iiuuste quidem agat,nondum tame iniustus sit .nam cum quis si ite iusta agit ves iniusta, pr leves iuste ves iniuste agere dicendus est.cum Uero ves principis vel iudicum. timore ivice se gerit,exempli caus depositum reddit,iustam quidem rem lacit edo accidenti tamen et propterea v licet iustum sis id quod egit.idemsκu reddere: ipse tamen si princeps aut iudex permisiisset,id minime fecisset sueν admodum si iussu principis non redderet,iniustam rem ageret, non tamen id iniuste iacita esset existimandum et quippe cum , si ut dictum est,spontaneo oc inuito iuste dc iniuste fiscia metiri debeamas.
Appesto autem spontaneum quemadmodum etiam prius dictum est , ito lud quod in sita quisque potestate situm cognosceris,neque ignoras agit, aut
quem,aut quo aut cuius: id est aut quem uerberet, aut quare, aut cuius causa: re unumquodque illorum,non per accidens,neque per uim.ut siquis appreo hensa manu iptius alium uerberet: non sponte autem ipse id ficiat, non est enim in ipse. fieri etiam potest,ut qui uerberatur it pater:ipse autem homionem eum quidem esse,aut ex prisentibus aliquescia patrem tamen esse igno
ret.simili modo quoque de illis quorum cauti quippiam fit, definietam est, sis quae ad adtionem totam spectant.
inita in tertio huius operis libro despontaneo 5 inuito abunde dixit Aristoteles: non opus est,ut hiclongius hAc de re agamus:sed quae ad propositum sacere videbuntur,ex iiυterpretum commentariis quae extant,huc transferamus cum enim spontaneo dixerit iuste factu definiri,de hs nos quς superius in tertio de s laneo et inuito iam dicta sunt, comonefacit. Na cuduplex se inuitu, quodLves vi ves ignoratioe fit et spinanta id erit quod nem vi, nem ignoratione efficietur. id aut non sit per vim, ius principiu in ipso est. sed re particularia minime ignorat quispia per quae&in quibus actio fit, id non es le ex ignoratiGedinis mus. qua.n peccat ex eo quod uniuersiu a ignorat,n6 peccat ex ignorati otin tertiis ostediused ignorans tamen peccatallillud est spontaneu,quod neq; per vim, cpex ignor, ride particulariu c5mittit iraeum.n principium inquit in ipsb iuerit,& patii latia cognos Merit,in quibus est actio, Untea t'qui scis quippe cum eorum quae per vim fiunt, pri iacis Pium minime sit in illis,qui agat.QMomam igitur inuitum erat quod ex particulariuignoo ratione efficiebatur,tunc eisse spontaneum quippiam inquit,cum nihil ex particularibus in quibus est actio,iuerit ignoratum .particularia autem in quibus est actio,quae si ignorauet taliquis,exignoratione agi hic sunt: homo qui agit: circa quae inid quod agit:Per soquod agi ucuius causa aginquemadmodum ad Qui agit, est qui operatur,re rem ipsam essest: vi qui uersecit,ves furatus est.Circa quae agit, sunt illi quibus res ipsa esscitur,ut i tersectus,et a quo furatus quispiam est circa eos enim vescaedes,vesilitium committitur.
Quod agit,est vescaedes, opum surru tisadurerives sura Per quod agit,instru
279쪽
di aliud. cuius autem causa sest ob quem agit aliquis.exempli causa dat aliquis amore captus mulieri quam amat,veneficium,ut in amorem eam illiciat sui: ea vero in insania imducitur: vel dat medicamentum aliquia tanquam soporiferumo vero qui id sumit orituravit si in eadem arcula di soporticia dc letalia medicameta insin dic Ietale quispiam prosoporifero sumpserit,aegrotoq; tradidait,qui ex eo pereat. Queremadmodum autem agit, ignorat aliquis,cum leuiter existimat se percutere,& vehementem ictum infliginaim ita euenit,ut una cum vena arteriam et secet,& testat. Ac singula quidem in quibus actio consistit, quaeq; in ignorationem Veniunt, huiusmodi sunt. ex ijs autem eum qui agit ignora, 1o re,ut inquit,nullus tquo enim modo,si tu fueris ille qui agit,& compos mentis has gnorare pones te ipsum esse eum qui agit nam id surentis hominis esset,& insani, quem etiamsi carnes suas roserit,iam se esse o asorem suum si sibi inferre se damnum illud, cruci atu ignorare posse nemini dubium est ait qui sanae est mentis,nua nem se agere, tu quid agat,
ignorabit. Quocirca omnia haec in tria contraxit,quorum nunc iacit mentionem. qui.n.id
agnoscit, circa quod actio est,& instrumetinum quo agit,& cuius causa aginis nte agere dicendus est quippe cum id quod inuitus quispiam agit,ex ignoratione aut alicuius aut
omnium horum cinciatur. in tertio enim libro reliqua etiam omnia ad tria haec reduci domonstrauit.Cum igitur dixerit cognoscens neque ignorans agit, aut quem, aut quo,aut cuius causa ,siubdit non per acciden neque per vim ,id est .in quibus spontaneum nequer Eo per accidens fuerit,neque per vim.non enim idem est quod per accides fit,aut per vim, sed
diuersiim. nam cum causa oc principium in ipso est, per vim facere qui iam aliquid potavi exemplo patet,quod subiungit.Sietum quis apprehensa manu mea patrem meum verberet, principium quidem in me est, quia manus qua Pater meus ceditur, mea est: sed ego tamen ψi coactus id facio: atm iccirco inuitus. nam si manum ipse movens id facerem,siponte facerem. atq; hoc est non-Wimaron per accides autem intelligitur,cum surgula quae cognostimus. per accidens vero haec cognoscunt ii quorum ignoratia factum reddere ii Domittariunt psit,ut ipse ostenditaqui enim patre in nocturna pugna verberat, agnoscit messe hominem eum quem percutit, non tamen esse Patrem suum huius per . ccides circa patrem actio est quippe cum circa eum ranu hominem per se, tanu patrem per accides agat: so ut inuitus hoc modo erga patrem contumeliose se gerat . simili modo qui veratrum agno scit esse veratrum, sed vim eius purgandi ignorans somnum inducere existimet, idq; quasi somniferum exhibeat: is illud cuius causa agit, per accidens cognoscit. per accidensetia scit, qui iaculum quod emittit,llicet esse iaculum non ignoret,esse tamen praeserratum nescit.nsi est igitur actio ea spontanea in qua particularia oc isingula in quiqus actio ipsa fit, per aces dens cognoscuntur.nam quae per se cogi uta spontanea actionem est ciunt,ea si ex accidenti cognos a tur,factum minime spontaneu reddent. Vbi haec dixit,in uniuersum postea subiungi simili modo, inquiens, de illis quorum causa quippiam fit,definiendum vi, is sad actionem totam spectanta.de eo qui agit:circa quo sagitet quod agit per quod agi uc, ius causa aginec quo modo agit.
Ο Quod autem ignoratur,aut non ignoratur,non est tamen in ipso rues per uim sit: inuitum et t. multa enim ex iis quae sent natura , scietes etiam agimus 8c patimur: quorum nihil neque spontaneum est, neque invitum: ut senescore, uel mori. , Cum iam quid sit spontaneum,dixerit: nunc quid sit inuitum subiungi uelle id inuita
inquit,quod ex ignoratione agitur, aut per Uim eorum quae in nobis sunt. nam quaecuncti ignorantur,aut si non ignoramur,non sunt tamen in ipὶ cilicci mente.i. non ex principio quod in ipso est iiii,scis per vim: inviti ea agere diciniur. quod enim inquit/vel per vim/ita est intelligendum,ut/vel uro sed interpretemur. quod enim no est in ipse, sed per vim fit,so id inuitum est.M ulta etiam ait esse naturalia, quae licet a nobis minime ignorentur,neque spontanea esse, ne inuoluntaria tamen dicuntur,quauis sint etiam in nobis,sicut dictu est: in nobis enim eorum est principium:nessi noratur, 'fiant. At ea sunt, quae secundum naturam fiunt: ut alimenti concoctio igestio, mutatior senescere ite,& mori. tametsi que/admodum verum est ec perspicuum,huiusmodi omnia fieri qui ignoret,esie neminem: ita
280쪽
fortasse ea in nobis essae concedendum non estu b id enim re Poeta ille dixit:
Cum nam ν mortales crearit nos parens is Naturamobis nulla non huc tendere vinest potestas: nam cogit ne cisira , . . . n. a 'Sed id quod per accidens in iustis quam in mi ultis simili mouo con. tingit. nam sicut siquis inuitus 3c timore inductus reddiderit depositum, is neque iusta agere neque iuste facere dicendus est,nisi per accides: sic pari mo, do qui coaetus & inuitus non reddiderit,per accidens iniuria assicere,& iniusta agere est dicedus.Ex spontaneis autem alia cum electioe agimus alia sine Ioelectione. cum electione ea agimus,quae praeconsultauimus: sine eleetiosique nulla praeconsultatione adhibita iacimus.
Cum silmerius dixerit,ea in quibus est actio,fieri per se re per accides posse,quorum alterum evicit, ut spontanea,alterum ut inuoluntaria actio sit: ostendit hic tam in iustis si in iniustis reperiti hoc quod per accidens fit equi enim aliquid iusti agit inuitus. timore inductus,per accidens iuste agiri propterea oe ea agit, quibus accidit ut iusta sint,& no abs Plute & proprie sunt iusta .nam non sponte,sed ob timorem agit. Verum etiam ille qui is intus quippiam iniuste facit,ut qui non reddere depositum cor ur per amdem agit: quia accidit,ut ea res quae agitur,iniusta sit,non ab2Iute re simpliciter est iniusta.absolute enim ab
re simpliciter iniuste agere est,cum quis sponte agit,non inuitus, et coactus.Qsrom am Uero am probauerat iuste agere re iniuste,in spontaneis rebus consistererdifferentiam quandani eorum quae sponte fiunt,subiungit: eorum inquietas quae sponte aguntur,alia cum electione nos facere: alia sine electione. quae enim per iram fiunt,licet sponte essicianturi inconsulte tamen ac sine praemeditatione fieri consileuerunt.
Verum cum tres sint laesiones,quae in secietatibus eueniunt: quae tu igno/ratione fiunt sunt peccata,cum neque quem, neque quod,neque quo, neque cuius causa existimauerat quispiam, ea egerit: uel enim non e percussuru, vel non hoc,uel non hunc uel non huius causa putauit: sed accidit id,cuius cau sola minime putarat: uerbi gratia,non ut uulneraret,sed ut stimularet: aut non quem,aut non sicut uolebat. Quando igitur praeter rationem euenerit linso, infortunium est: quando uero non preter rationem,sed sine tamen uitio, peccatum .peccat enim quisque cum in se principium causae habuerit: in rotunate egit, cum extrinsecus. At cum cognoscens quidemsed sine tamen prae,
consilitatione agit quispiam,iniuste saeium est: ut sunt,quae ex ira fiusiat is affectibus, qui necessarii, naturales que hominibus accidunt. qui in his enim laedunt, & peccant,iniuste quidem agunt,sunt p haec iniuste ficta, nondum otamen iniusti ob haec,neque praui ipsi homines hahentur: quippe cum issio
ipsa ex prauitate minime euenerit. Nam cum ex electione laeserit quispiam, tunc demum iniustus ac prauus est
Cum paulo superius dixisset/horum autem sigillatim qualesnam 5c quot species sint,ae circa quae versentur,postea considerandum estnnunc id quod iuerat pollicitus praestat vulso enim spontaneo in id quod partim ex electione, partim sine electione fit,ostedit quomodo effecta laesio sit iniustitia,quo modo item non sit. Nam laesiones aliae ex ignoratione
fiunt,& inuitis nobis,aliae ex coginuone ec sponte earum autem quae ex ignoratione fiunt, aliae praeter rationem ec inopinato efficiunturialiae inuoluntariae quidem suiu,no inopina soto tamen ec praeter rationem inseruntur. Cum dixerit alite laesiones quae ex ignoranoe isseruntur,communi nomine errores ac peccata appellari: subdiuisionem quandam facit iis ruitq; eas quae praeter rationem fiunt, infortunia: quaei non praeter rationem, eodem suo genus nomine vocari peccata. sunt autem praeter rationem,ea quae praeter e rectatione ec