장음표시 사용
261쪽
dematur,re addatur. superat una parte alterum superat duabus partibus inerum Io His et arithmetica proportione tale constare diuisionem ostendit. sed quia quod lineis hic demonstrat Aristoteles, numeris declarari euidentius p6t,hanc eandem denabstratio/nem in numeris consideremus.sumantur senarii tres,atque hi deinceps statuantur hoc modo. 6.s.primus is vi,qui plus est usurpaturus,esto illaturus iniuriam: ultimus i qui pluris usurpatione est diminuendus muriam assicienciuo: medius vero iudex, ad quem faeta iniustitia utrim deueturi suiu.Prinius igitur senarius tria ab ultimo auserat, sibim arroget, nonariusq; cinciatur: lienim tria ab uno detrahantur re addantur alteri, senarius ille cui aciundia luerint, nouarius: alter Uero cui suerint detra ka , ternarius euadet. qui igitur trisbus libi arrogatis nonarius tuerit effectus, senarium qui est iudex uno ternione proculd hio excedet iniuria vero affectum qui ternarius relictus est,duobus.Nam si tria ab ultimoto senario demantur,non adiungatur tamen primo una tantum parI .vno ternione primus senarius Ultimum superabit, qui post trium detrachiolium ternarius relictus est: si vero asiungantur,duabus inicietur igitur,ut re id cui est adiuncitum.i.qui plus usurpauit,euasithi natius,medium vi parte. i. iudicem uno ternione excedat: di mediuma. iudex qui est smarius,una similiter parte.i.Uno temone tertium numerum superet,qui ternatius remansiti excedit enim primus terminus medium uno ternione,& medius similiter ultimum lastodem a quo Licia detractio est. iniuria assiecturus. so cinitaria assiciens iudex. σiudex iniuria assiciendus.
Ex hoc ergo cognoscemus 3c quid ab eo detrahendus sicq haberim Sc quid ei qui minus habet,adiungere debeamus. Id enim quo i tum exceΦdit,minus habenti addendum est: id autem quo exceditur; imaximo est deo
trahendum. Ex hoc medio inquit cognoscere poterimus,ae quid demeta sprimo termino sit,Σ Eustrat. P
262쪽
quid tertio adiungendum quanto enim medius terminus. isenarius ultimum,qui est ternarius superat,tantum ultimo addendum estivi aequalis inedio emciatur. medius aute, ut dis ei um cst extremum.i. ternarium tribus superat: si igitur tria addiderimus ternario, knariureddemus,medioq; ita aequabimus,qui senarius etiam ipse est.quam 'itur medius terminus extremum superat,tantum extremo addendum est,si aequales eos lacere voluerimus: quanto rursus primus medium excedit, excedit autem tribus: tantum, id est tria de primo detrahendum est,ut aequalis medio euadatat enim de noue tria demantur,restant sex. dem iis igitur de primo termino.i .senario tribus,adiunctisq; ultimo,id est ternario senarq amoreddutur,aequalesq3 medio qui senarius e ipse est. Ita perspicuum iam inius ipsum distributivum ei aequum medii vicem obtinere: gulamq3 esse ac mensuram, qua quam rotum iniuriam facienti demendum,addendum cs asseeto,ut aequales reddantur, cognos
Sint equales inter se Iinee AA.&BB. Sc CC: dematus ab A A pars quedam A L, & addatur ei in qua est CC : essiciatur* C D. Qua, re tota D C C linea excedet E A parte ea in qua est C D: dc ea in qua est C F: excedet igitur etiam mediam, id est B B parte C D.
Licet hoc ex iis quae diximus esse manifestum possit,adhuc tame explicandum est. tres lineas sumit,quarum primam A A,s indam B B,terrea C C,appellat. ter sese aequalescit autem unaquae pexempli causa cubitorum sex. Deinde a prima. i. A A auferenda inquit esse patrem A E, quam appellat D C , addendaq3 tertia quae est C Crut quae ablatam partem assumit, D G C euadatia qua vero ablata est A E pars,E A relinquatur. secetur praeterea C C per F in duas aequas portiones,Vt ternos ungulae sectiones cubitos habeant tam C F , quam F C eis etiam A E portio ablata a primaec addita tertiae dest D C totidem, hoc est trium etiam ipsa cubitorum. restabit igitur E A cubit rum trium.Quia vero D C est cubitorum trium, C F item trium, re F C eodem modo trium, nec non pars primae lineae, Paeerat A Aquae reliqua est, trium etiam ipsa cubitorum remansit, spicuum est C F C D integram lineam,cum sit cubitorum no νuem, E A prima excedere tricubitis duobus: nam & C D re C F portiones ternis sinpias cubitis e 1leri di stumiam est. excedit igitur D C F C linea α primam quae est A duabus partibus id est D C,5c C F: ec mediam quae est B B , una parte, id est
Est autem hoc in alijs quoque artibus . tollerentur enim, nisi& quod si, cic& qua tu 3c quale faceret:& quod eo assicitur,& tato & tali assiceretur.
Retributiones remunerationesq; operum quae ab artificibus fiunt, hac eadem aequalita te.i. arithmetica proportione cdstare declarat.sed prius uad rei explanationem veniamus, quid pro facientibus,proq; affectis intelligat,explicandum estaffectos hic vocata patienstes, s qui indigent aliqua re: facientes, eos quibus indigemus: licet non ipsis sed operibus
indiget frumento, est ii l. lissa cit se habet agricola,faciens est. , si aeqviis liter Ec abicin i mis.& ciuis frumetuo indigeant, ex aequo viris re facientes εc arieti dici poteruntain autem ciuis aliquando,oin penurijsvsavcnitdriamento indigeat, misnon indigeat agricola: tunc ciuis affectus, agricola faciens re est & dicitur.atque ita que appellet hic se remquemit i affectum ain patet. inremadmodum igitur,inquit,in iure
263쪽
emendatim iudcit excessumssili quidem excessiis ex medio ec aequo agnosti faciIepol eo qtu plus habet etrahit,dc diminuto apponit atque affecto: at ν ita sit,ut contineatur citritas ac maneat: nam nisi 5c quod facit d est iudex qui facit,& ab iniuste agente iniuriam aufert,ita faceret: ec quod asticitur,id est qui iniuriam intulit,ita assiceretur: nullo prorsiis
modo constare ciuitas posiet. sicuti tur hic fit,ita quoque in artibus earumq3 comerciis, retributionibusque contingit.nis, n. facientis opus atq; excelsi ad patientis eiusq; qui a citur,opus ac deiectum certam haberet praescriptionem. ut ita inter se conueniant,sicut ciens t. plus usurpans,&patiens. pluris usurpatione diminutus: nullum inter se usum habere, communitatem potitiit. nem mirum elle debet, si pluris usurpator 8c sacere dc assici Io idem dicatur: nam prius cum plus usurpat,sacere: postea cum adaequatur,astici ae pareolastimandus est. anquam ita quoque intestigi potest hic locus, ut interpretemur in hunc modum nisi indigentium patientiumq; nece itas pro dignitate operum esse quae ab arti scibus efficiuntur, tu magnitudine,qua appellat hic quatum: tum qualitate,quam quale hic vocat:artes de medio omnes tollerentur.nulli enim operarentur artifices,si nulla ipsis aequa futura esset recompensatio.
Quin etiam nomina haec damnum & Iucrum ex spontaneis contractibus uidentur emersi siccum enim quis pius habet,quam suum erat,lucrum: cum minus, qua m a principio' habuerat damnum fatere dicitur, in uendendo scis
eo licet & emendo, aliis que huiusmodi quae legibus permittuntur. Cum autem neque plus neque minus, sed sua cuiq; per se ipsa euaserint: sua ipserum habestre dicuntur, neque damnum pati, neque lucrari. Quare ius lucri cuiusdam& damni eorum est medium quae praeter spontaneum fiunt: cu aequu quis p
oniam mos est,ut eum qui plus usurpat, iniustelia agit,lucrari: eum vero qui iniuria assicitur,damnum sacere dicamus: subiungit ucrari et 4amnum facere proprie quidem de . iis dici quae fonte inter nos contrahimus:transferri tamen hae nomina postea ad eos etiaqui vel iniuria assiciunt,vel afficiuntur: ut Iucrum oc damnum etiam i facere nihilo mi 3 o nus dicantur .Quapropter lucri cuiusdam damni medium ius est: at eorum quae sponte non fiunt,plus lucrum est,minus autem damnum,medium vero inter haec ius est:est igiturius medium,inquit,eorum. quorum pluris scilicet re paucioris quae praeter sentaneum suntaeum habet qui sin aequum es quod prius 'habebat,id est anteu facta esse ab altero usurpatio id enim est vis seu iustum,cum tantum postea haber unusquis*,quatum prius etiamnabebat, i iniuria suisset assectus. dilucida enim fiet haec Aristotelis sententia,si quantu asdideri yius: ut integra oratio talis euadata ius est,cum aequum quisl posterius habet,quantum etiam prius: id est ante usurpationem habuerat.
De retuli.itione, nimio, indigentia. Cap. V.
π y Idetur autem n cuinullis Sc retaliatio abselate & simpliciter ius ipsem' esse: quemadmodum Pythagorei dicebant: ius enim absolute esse reruνliationem definiebant. uerum retallatio neque ad distributivum ius, neque ad emendativum accomm odatur. uolunt tamen ipsi Rhadamanthi quoque ius hoc dicere, Si contri pasius fuerit quod fecerit idem: Iudicium plane rectum,uindicta* fiet. Saepenumero enim dissidet: ut si magistratum quis gerens percusserit,repercutiendus non est. si autem magistratu erentem quis percusserit, non soluest percutiendus,sed supplicio insuper amendus. adde Φ sponte ne an inmisti fecerimus,multum refert. Cum dixerit de duabus speciebus seu partibus iustiti particularis scilicet,n6 illius co Eustrat. . p q
264쪽
zz3 MICHAEL Is IN MORALIUM ARIs T. nranis quae in legitimo consistit:ostenderit' alteram distributivam, alteram esse emendotiuam: α utracia proportione constare,dimibutivam geometrica , at p ea disiuncta: qui mpe qu in quatuor terminis consideretur, m duo sint,quae distribuantur,duo, quibus es,
stributio fiat: endatiuam autem arithmetica,re coniuncta, quae tribus terminis em turiquorum duo extremi suit,ste qui infert iniuriam,alter cui insertur: medius iudex.Cainquam haec omnia dixerit,de retallatione nuc mentionem facit,qua ius ipsum esse, iuri
Ri .seruus semel ingenuu ve rauerit,iasi semel ipse,sed saepius reuerberadus est Quid asit , Osit repatientia haec, re retaliatio qua α τε πονῖος Uocat, aperte hac te hadamanthi iustitia declarat: ab Hesiodo asiti sumpta est carmen. Reprehendit autem hic Pythagoreos Aristoteles, Urepatiens esse ius absolute dixerint,nulla ia usi distinctione suerint, nulla a additi nciri retaliatio quae fit proportioe quadam,esse ius intelligeretur.nullo enim modo ius est ut singuli ea quae secerint,absolute repatiantur: quippe cd ne P id distributioni conueniat, neque emenclationi,in quas ius ipsum diuid itur Vtrael. roportione constant,altera geometrica,altera arithmetica: retaliatio autem pe Portione nulla fit. nam cum distributivo iure idem non esse retestationem inde perspicuuna est, u in illo aequum & iustum pro υniuo cuiusin dignitate spectatur: in repatiendo nulla dignitatis ratio habetur: qui enim potest si serui ves liberum ae probum virum vnovcmere percussesit, ec ipse uno etiam repercitiendus renseatura vel sacerdotem calcibus contuderit, & ipse etiam nihilo secius eade eonytumelia assiciedus putetur Sed nessi emendat suum ius absolutam retallationem admittit: non n.statuit,ut eadem repatiatur mala quiliam, quae alteri intulerit: verbi causi,ut dens ellatur ei, qui dentem alteri extuderit: aut oculuS eruatur ei, qui oculo alterum priuariu sed aesti mandum censet quanti aut dens, aut oculus haberi debeati, aut demum quodlibet aliud membrum: idq; ab eo qui laesit exigendum,laesoq; homini attribuendum: siue pecviniae siue quippiam aliud fuerit. Vtrum igitur hoc ius proporti de utitur: retaliatio sine .lla proportione fit. oportet enim,inqui ut, absolute pati quempiam idem quod fecerit: at hoc minime iii mim eiciquemadmodum etiam exemplo declarat nJ enimiaquis magis at si gerens percusiit quempiam, est repercutiendus: quippe cum aequales res non aequale damna soasserant re gerenti magistratum,& priuato.magistratum enim gerens cum amplior sit 5cinator u priuatus ciuis,neque si verberauerit,est reuerberandus: eo Q licet qui verberatur, patiatur,ipse tamen minime iniuste agere videtur: nessi si a priuato suerit verberatus, aequalibus verberibus est afficiendus is qui ipsium percussit. at absoluta retaliatio id requirit, ut idem patiatur quilibet,quod perpetrauit .P raeterea cuiusmodi tandem ea iustitia est, ut eodem patiatur quae secit, tam qiu siponte fecit quippiam,si qui inuitus r in emendatiuo quideiure diligenter hoc exquiri examinariq; consueuitare si inuentus quispiam fuerit sponte secisse,maiori:si inuitus, nori poena dignus censetur: in retallatione vero nulla huiusmodidi uisitio habet locum. .
laed in communitatibus commercialibus tale ius retallatum conseruat re, 4os ex proportione,non ex squalitate existat.contra enim faciendo ex proportione ciuitas continetur. Vel enim dant operam homines ut malum reddat, alioqui esse seruitus uidetur,nisi par pari reseratur: uel ut bonu recipiat,alio qui nulla fiet participatio: participatione autem ciuitates consistunt ac contionentur. unde etiam Gratiaru templum obuiam statuunt,ut retributio essicia
tur. quippe cum id proprium Gratiam sit, ut & ei quin obis gratificatus est Dicissim inseritiamus: S ipse rursus gratificando nos prouocet.
Poste retaliasionem simpliciterita, sine is vlla distulisti fustam iustam minime esse so ostendit: o modo iustaseri possit,nunc docet si ii non absolute ac simpliciter,ut Pytha/gorei volebant, sed ex proportione ei atur: ad consociationes commerciales ac commotatorias utilis admodum est,quibus continentur,seruanturi ciuitates. atq: hoe sentit caijs quae superius paulo posita si licum dixi utollerentur,nartes,nisi re quod faeit,et qua
265쪽
tum re quale saceret: & quod inicitur, & nuito oc tali assiceretur.idem incidem hie repotere videtur. contra enim faciendo,id est par pari reddendo ex proportione, non absolute ec simpliciter ut inquiunt Pythagorei, ciuitatum societas conteruatur,& permanet. nam cum diciis qui bene secerint, nunuoc iis qui male,malum retribuitur: videtur ciuitas noesse in seruitute costituta,scis libera esse populariteri administrata. Atque ita definitium portione que saeta retaliatio iusta est, ciuitatum que conseruat societates, neque dissidia aliqua seditiones que in ipsis oriri permittit:absolute vero sacta,ut Pythagorei volunt,m nime esset iusta: turbareti potius quietem et Glanderet,quam conseruaret. Atque hic est sensias: verba vero ita sunt intelligenda: vel enim dant operam homines,si iniuria ab aliquoi o aDisti sunt, ut ii qui iniuriam intulerunt,ultionemJepatiantur: alioqin esse in seruitute te existimant,si pro ratione iniuriae quilibet, poenas no luat:vel si bene um aut in patriam, aut in ciuem aliquem contulerunt , Ut gratias recipiant:alioqui nulla esset bonorum part patiosne qua consistere communis iocietas non potest. Oportere autem beneiais gratias reserre,Ut inquit,id declarat,qu6d in urbibus templum Gratiaru obuiam,id est in medio, quod ipse dicit, constitutum est.eo quod &beneficio affectus omnino debet vicis inseruire ac submirustrare ei qui beneficium contulit: Ac ille iterum gratificando prouocare.ob hanc enim causam cum tres fingantur Gratiae mutuo inter se amplexu coniunctae, una aversa in medio aduersarum duarum collocatur: ut ex eo et conuersa est, ad cicci pie
tes& amplectentes redditio ministerii, ex eo quod ab aduertis complexu excipitur,noui Eo beneficii prouocatio significetur.
Coniunctio autem quae per diametrum fit, retributionem hanc siest,quae constat proportione . exempli gratia, sit aedificator, in quo statuatur A: sistor, in quo B : domus,in quo C: calceus,in quo D. oportet igitur,ut aedificator a sutore opus ipsius accipiat,& ipse suum illii tra dat. Quod si primum sit aequum ex proportione, deinde retallatum essula,
o tur,erit id quod dicimus: sin minus, aequum non erit, neque consistet. nihil enim uetat quo minus opus alterius alterius opere praestabilius sit. quocir ca adaequanda ea sunt. est autem hoc in at is quoque artibus: tolleretur enim,
nisi & quod facit, Sc quantum & quale si ceret: oc quod eo inicitur,& tanto
Cum retabatum ius dixerit si proportione fiat,esse aequum,ciuilemq; societatem conseruarci ita enim pro ratione uniuscuius Q moderatum sub ciuileius reduceretur: hic quo mo/do proportio haec ei possit,manifestat:quemadmodumq3 artifices operum morsicom mutatione inter se iacta ius atm aequum obtineant. nam si permutatio ita absolutem aequaso minime ellent comercia, ciuitatesque consistere nullo pacto possienti non enim domus aequalis est calceo.quocirca admitti proportionem necesse eminquit autem coniunctionem qus per diametrum fit, essicere proportionem hanc in retributione d quod de iptione etiam
quadam declarat, hoc modo:fit quadrilatera figura ocin A aediurator in B sutor statua luninius riore vero latere opera ipsorum , in C domus, in D calceus:deinde re ab A
266쪽
in D,-a B in C ducantur dimetientes r diameter enim linea recta est, quae figuras bl/partito dimetitur,quadrangulum aue ab angulo ad angulum dueha in duas aequ es por/cibes secat: iusinodi est,quae 5 ad aedificatore ad calceii, ec a sutore ad domu pertim t. eoniunctio igitur per Miametrum haec est', qua efficitur ut aedificatori calceus, sutori Gymus adiungatur. atque haec coniunctis per dumetrum est: proportio autem est huiusmodii quam rationem habet aedificatorianitorem,eandem domus ad calceum habet. quod si aedificator sutori aequalis est,*qualis quoque domus caceo eritiatque ita fiet,ut si aedifica. tor calceum,mtor domum acceperit,aequalia Utrique habe/nt, sit, aequa permutatio ae zocustatae quia proportione secta est retaliatio,iusta etiamsinaequalem enim utilitatem reaedificator i sutore,& sutor ab aedificatore consequetur si enim domus calceo est aequalis, propterea quod artifices aequales inter se sunt; qu/ntum R Uit aedificator, tantundem accepisse etiam sutorem perspicuum est. sed si aequalis no se aedilicator sutori, sed excedat,opus quom ipsius opus sutoris excedλt necesse est: proportioq3 est inter ipsos facienda: vi calcei comici adaequentur,atque ita distributio, re retributio aequa re iusta esse possit. Sit enim dilucidioris explanationis cause aedificator sex,sutor tria dupIus igitur ad sutorem erit aedicator: si vero artifex ad artificem,et opus etiam ad opus duplum ei te oportebit: domus igitur quom ipsa ad calceum erit dupla. duplicandus iΩtur erit calceus, ut domus ei adaequetur. atque ita aedificator calceos,sutor domum accipi euerriti inter se aequales. Si igitur inquit, soptimum sit aequum ex proportione,id est adaequata ira fierint arti m opera,vt alterum alteri minime pstendeinde retaliatio efficiatur,id est retributio ac permutatio: erit id quod dicimus,hoc eu ius ex proportione euadet.nam si non fiat proportio, doniusq; 8c calceus prius non adaequentur:non h/bebunt aequalia vini,sed inaequalia:amplius sutor, quippe cum domus calceo Ionge amplior sit: aedificator minus:calceus enim minoris quam domus aestimatione censetur et ut consistere aedificatori dc sutoris societas , conseruarim hae ra/lione minime possit.
Non enim ex duobus medicis secietas fit,sed ex medico & agricola: et do
mum diuersis et non aequalibus. sed hi tamen adequandi sunt. 4o 'Cum dixerit nihil vetare quo minus alterius opus maius sit,si alterius: id his verbis declarat,non secus ac sita diceretis utrissi artifices essent medici,aut ultores, alterius opus minis me esset praestantius u opus alterius: quoniam Uero artifices sunt diuers,st,ut opera quoin Usbrum diuersa sint,alterum melius, alterum deterius. Cum dixerit autem/diuersis adluxit ι5c non aequalibus Zropterea ' quorum opera fiant diuersa re n5 aequalia,artifices quom esse inaequales neceste est. si aute ciuitas esse debet ac societas,diuerses este oportet eos quis elate accivitate inter seiungendi sunt. nam nec ciustas ne*alia quaepiam communitas consistere u posset exaequalibus hominibus,atq; iis qui unam re eandem artem exercere sim momnes unam artem exercerent,esiiceretur,utremum usoriusq; unusquiis ha/hermat ita unum quoddam essent omnes,neque alterius ope quispiam indigeret. indis sogentia enim esse non potd inter mures:at plures ij habentur,qui diuersi inimam qui eadem sciunt, eademst, operantur icet plures esse homines videantur,quia tamen unam rem omnes tractant,unus omnes sunt Quare si societas sutura est, diuersi esse & non aequales
Hi debent,qui inter se sunt vasculaequippecum ec eorum quibus indigemus acceptio,&
267쪽
eorum quae nobis asilum datis mcietatem omnem vite constituant. na quia fieri non posivi unusquiis omnia quae sibi ad usum sunt necessaria, emciat: esse diuersbs necessse est,qui opera diuersa efficiant, unde retributio fieri ae permutatio possit et atque ita aequum ona
Iccirco omnia ea quorum est permutatio,comparabilia esse quodam modo debent: ob quod numus in usim uenit, qui quodam modo medium eiu
citur: metitur. n. omnia: quare etiam excessum & desectum: quot. scalcei domui,uel alimento aequales sint. Oportet igitur quotus est edificator, aut agricola ad sutorem,tot caIceos ad domum,aut alimentum aequiparari. nisi enim ita sit, nec permutati o,nec secietas esse ullo modo poterit: id autem non erit, nisi aequalia omnia quodam modo inter se sint. oportet igitur, ut uno quo' dam, sicut dii hum est etiam prius,cuneta mensurentur: at id est re vera quisdem indigentia, quae omnia continet: nam si nulla re indigerent homines, aut non similiter,essiceretur ut uel non esset ulla omnino,uel non eadem pero mutatio. sed indigentiae tamen loco ex pacto quasi stabstituitur numus .um de etiam nomisma appellatur,eoq, non natura,sed νόμου id est instituto&loge consteta in nobis* sit eum mutare, atm inutilem reddere.
Propterea m comparabilia inter se sunt singula, dum rationem inter se quandam habet, re comparationem,id est dum aestimantur, praefinitossi precio laxatur singula: ideo inuentus numus est, qui omnium dignitatem metiatur,manifestetq; excessum ec desectu unius, cuius*,ac sub oculos ponat. nam si patuerit domum duobus calceis esse excellentiore,qua
tus tamen excessus eius sit ignoretur: numus id declarativbi enim inuenerimus domum una derem,ut ita facianuis,numis aestimari,duos vero calceos uno: habemus iam quantum id sit,quo domus una calceos duos excedarict calcei duo a domo una excedunturquia. in domus una decem mimis, Ices duo Uno censentur,re decem nouem Unitatibus unum eraso cedit:domus quo*excesssus ad calceos duos nouem numorum esse manifestum est.ex DR autem cognito adaequatio' in hunc modum fiet:si duo calcei uno numo aestimantur, vis ginti calcei decem numis constabuntiat domus Una totidem numorum precio censebatur:
inicietur igitur, ut viginti calces uni domui aequales sint.si ergo viginti calceis acceptis a sutore aedificator dabit ei domum,ret aliatio ex proporti Geen cietur iusta,ati aequa. Atque ita sit ut numi vicem iudicis subeant.sicut.n.in iure emendativo ex iudicis mediocritate cos gnotabamus, quantum pluris usi atori detrahendum,addendumq3 usurpato esset et modius siquidem interueniens iudex inter iniuria asticientem dc affectum virorum excessum di desectum manifestum faciebat: ira hic quoq; numorum appontione quem habeat excessum domus ad calceos nueninatis. Recte igitur dixit mediis quodam modo effici numumrgo quippe qui sic regula oc discrimen.excessiis domus re calceorum fiat,sicut iudex delia antis re defraudati est. oportet igitur ut quotus est aedificator ad sutorem,tot calcei ad domu comparentur: at aedificator ad sutorem est duplus:duplicandi ergo calcei sunt,ut domui, quales eliadant. nam si domus est quatuor,calcei duo,duo duplicanda sunt,quatuorq; efficienda. si enim non sit aequalitas, neque permutatio ulla erit, Φ secietas. aequalitas intemvno quodam facienda est,quod omnia melisuret. id autem re vera indigetia est: causa enim cietatis comunionisq; vitae humanae est indigentia.nam quia multis rebus Unusquis ν nostrum indiget,fieriq; nullo modo pot,ut omnes omnia exerceant,sicut iam diximus: socieρ . tatis inde comerciorumq; occasio exorta est. id quod ex est facile perspici pol, inter quos nulla incidit necessitas. Cum enim calceis agricola non indiget,aut sutor frumeto: nulla iraso ter se utuntur famissiaritatercu vero alter alterius ope indiguerit,& ille sutoris, re hic agris colae,confestim ad communicanda inter se opera sua conueniunt, necessitateq; inducti contrahunt societatem. sed quia saepenumero usu venit,ut nem sutor vel aediscatoris vel agris colae,nem aedificator aut agricola sutoris opificio indigeauintroductus est numus,qui indigentia repenset,eius B loco quasi substituatur.damus pro calccis,aut domo,aut stumen=
268쪽
Σ3Σ MICHAEL Is IN MORALIUM ARI 1 T.
tonianaos ex pacto, ei institutione.ob id enimnum , id est nomisina appellationem hane sortitus est,eo P non natura, sed id est lege,& institutione nostra fuit inuentus. in straque est potestate eum inutilem redderema si voluerimus ea quae habemus,dare, quae
non flabemus,accipere,inutilis prorsus usus numi euadet.
Erit igitur retaliatio cu adaequata iam singula suerint: ut quo loco est agricola ad sutorem,eodem opus sutoris ad agricolae opus fit.
Cum,inquit,adaequata inter se suerint opera, tuc retaliatio iusta essicietur:vt laut aeris cola ad tutorem se haber, ita opus sutoris ad agricolae opus reseratur. nam si agricola ad si torem duplus est,sutor agricolae erit dimidius: & calcei igitur,quod sutoris est opus i frumento S alimento comparentur, loco dimidii habebuntur. Quocirca duplicandi sunt: ut Ioquam rationem habet agricola ad sutorem, eadem calcei duplicati ad calceos simplices qui prius erant dimidium ad frumentum comparati,habeant.atq; ira fiet,ut frumento calcei πιquales reddantur, efficiaturq; iusta retaliatio geometrica proportione,quae terminis Quas tuor constat. quaquam inserius tribus etiam ficti quodammodo posse ostendet, arm on id
sub arithmeticam reduci:vt retributio-commutatio geometrica fiat proportione. expositio oero proporti onis,ct aequalitatis eorum quae in retributione efficiatur,arithmetica.
Cum autem permutarint,in figuram proportionis redigere opus no est: alioqui alterum extremum utrasque haberet exuperationes. sed ubi habue
rint sua quisque, ita aequi & socii efiiciuntur: eo quod in ipsis fieri haec aequast litas potest. Sit Agricola A : alimentum C: sutor B : opus ipsius adaequatE
D . si autem non hoc modo fiat retallatio,nulla erit secietas.s agricola A -- -- B sutor s4 alimentum C --------- D calces Exuperatio. i. nomine hic utitur,ta de excessu dicitur,u de desectu. in usu enim est apud Graecos,ut ita loquantur: pauca data illi sunt ad exuperationemrθc ite econtrario, multa ad exuperationem: oc ,diues est ad exuperationem: necnon, pauper ad exum ratione.i.ac quod est ad excellunt,et sit pra modii: siue citra,sive ultra mediocristatem facta suerit excessio. uod vero inquit,eiusmodi est: opificum, operumq; ipsorum proportio,prium permutatio aliqua fiat,facienda est ad eum modum quem diximus. nam si ante facta Herit proportio,& postea fiat permutatio: retributio squa iusta essicieturrin figuramq; proportionis redigentur,ur quod est agricola ad sutorem, idem agricola cum Dumento ad uatorem cum opere ipsius. i. calceu sit. sicut enimuricola sutorem excedit, ita agricola Una'cum frumeto sutorem cum calceis excedat necesse est: ante stilicet,u secta su ri; permutatio.debetq; frumenti calceorum inaequalitas ad aequalitatem in hunc modii redigi:si duplum sit frumentum ad calceos binos,duplicandi sunt bini calcei:ita enim fiet,ut quatuor calces effecti frumento aequales evadant. sacta autem hac adaequatione si quatuor calceos accipiat agricola,ec frumentum sutor, utrissi erunt aequales r tam agricola O qua' tuor calceis,ri sutor cum Dumento . nam quia ob id agricola excedere sutorem dicebatur, propterea virumentum calceos excedebat: ubi flumento calcei fuerint adaequati,agrico/lae quoqtie inor erit aequalinat si aequalia aequalibus addantur,tota ipsa inter se sunt aequalia: erit igitur re agricesa cum calceis & sutor cum frumento inter se aequales. oportet er go,inquiliante permutationem proportionem iacere, re per ipsem artissicum opera inter se
adaequare.si enim id prius non fieret,id est si sine ulla proportione permutatio heret: vitic extremi id est 5c agricola & sinor Utrast haberent exuperationes. nam si duos calceos acci 'ζiat agricola,erit re in excessu utpote ag icola: re in desectu, quippe qui duos calceos ha/eat, qui frumcnto sunt inseriores.simili modo sutor frumento accepto in sutor, deficiet,ec excedetur: eo vero Q seumentum habet quod calceis est praestantius,excedet. inrare ma
269쪽
qui ita simpliciter scilicet permutationem faciunt, velle ad figuram proportionis redigere post permutationem, stultum omnino est immo ut redigantur, fieri nullo modo pol. non eium in permutatione sine proportione iacta ea aequalitas inueniri una poterit,ut quam rationem habet agricola ad sutorem,eandem agricola cum duobus calceis ad sutorem re it meto habeat:propterea v res quae permutatur, prorsus sunt inaequales. o autem pactio adaequari calcei frumento queant, dictum iam cit: nunio enim aut aliqua allia huiusmodi re aequales reddetur. murae vero desti intio satis per se manifesta est quippe G de ea sepius
iam dixerimus. ut ea rem repetere ruruis superuacaneum esse censEimus.
Indigentiam uero quasi rem unam quandam esse quae contineat,illud do Io clarat: Q cum mutua ope non indiguerint aut utrique aut alteri, permutatio nem non faciut: quemadmodum cum eo quod quispiam habet ,δius indiguerit,ut uino,pro quo frumenti exportationem concedunt. id igitur adaequatuprius sit,necesse est.
S uperius etiam dixit indigentiam esse quae ciuitates contineat,nuncq3 idem comprobat ex iis quae quotidie fieri conrueuerunt. Cum enim fit,ut alter vinum tantum habeat, alter frumentum tantum: atque ita qui vinum habet,frumento, qui frumentum vino indigeatrinter sese vitio conciliantur,permutationem faciut. at cum oc ille qui frumentum vel habet,vel cultura sibi comparat,vitibus quocpabundat:& ille qui habet vites grorsi culti ni etiam vacat,ut inde suppetere ipsi frumentum possit: ij quia nulla indigetitia ad perint lationem inducuntur,nullam inter se contrahunt societatem.
Sed licet nunc non indigeat quisquam : pro sutura tamen permutatione quasi sponsor,si indigetia inciderit,eam fore, nobis intercedit numus: qui. n. eum a ri accipiendi iacultatem habeat necesse est.
Qua de causa inuentus fuerit itumus,nuc declarat. quia enim saepe eueniebat in sutor i digeret quidem frumento,uel vino,vel quapiam alia re huiusmodi: agricola tamen, aut vi nitor calceis non indigeret: aut econtrario illi calceis indigerent, sutori vero rebus illorum nihiJ ellet opus , qui suppleret hanc indigenti am,inventus est numus: quo quasi bonsore uti consuevimus.numum enim afferens sutor dat agricolae: di habe hunc,inquit, loco cis' eeorum,&quasi sponserem ac praedem accipe: ut siquando calceis indigueris,uicissim ni
Idem tamen etiam ipsi huic contingit: non enim semper aequaliter po test: quamuis magis soleat permanere . iccirco precio cuncta aestimata esse oportet. ita enim semper erit permutatio. at si ea suerit, societas quoque sit, necesse est. Ipsi huic numo, inquit,idem eueni id est id quod in indigentia accidit, idem in numo
quo conspicere quispiam positi. si ut enim in illa fit, ut non semper indigeamus alienis operibus: ita nem numus semper aequaliter psit,id est aequalem vim habet: sed iactatur redecidit, ut interdum multum,interdum parum,aut nihil valeat. sed magis tamen is perseuerat re permanet,cum reliqua facilius consumantur: unde tanquam mensura omnium quae permutantur,co uti debemus,habereq3 eum qui omnibus praestet,atque aestimatione Oninia taxet.Sed quando si,ut plus, quando ut minus aut nihil valeat numus e in abundantiare sertissitate multum vilet:in annonae penuria Sc frugum sterilitate nihiJ nemo enim est tunc qui cum frumentum habear,quod ne* sibi neq; suis satis sit, pro paruo etiam frumenti numero numos accipere vel uplurimos velit.
Numus igitur utpote medium commensurabiles inter se efficit res, atque ita adaequat. neque enim ulla esse societas potest, nisi sit permutatio: neque ψ permutatio,nisi sit aequalitas: neque squalitas,nisieciam comensuratio sit.
Num .inquit, is,Utpote medium,id est communis rerum mensura commensurabilia omnia reddit,aim adaequataommensurabilia autem ea appellant Geometrae quae communi atque eadem mensura possumus metiri.rationis autem consequutio in hunc modum dra
270쪽
234 MICHAELIS IN MORALI vM ARIST. ducitur: secietas ex permutatioe eximiapermutatio autem exaequalitate es turrat aequa. les redduntur res comensuratione, mo vero fit commensuratiorquare rusi fuerit numus, neque erit comensuratio: nisi autem sit commensuratis,neque ulla permutatio ex elisu lata vero permutatione,tollatur quoque societas omnis necesse est.
Ac re quidem uera fieri non potest,ut quae adeo inter se dimini, commen. serabilia essiciantur: sed pro indigentie tamen ratione sitis commode fit.unuigitur quoddam esse oportet: atque id ex constitutioe.unde etiam nomissima, id est numus uocatur.hic enim es qui commenserabilia reddit omnia. numo
enim omnia mensiirantur. Sit Domus Arminae decem B: Iedius C : sit Adimidium ad B : si quidem quinque minis domus digna esse censeatur, aut aequali re: lectus autem. i.C decima sit pars ipsius d. patebit prosecto quot lecti domui aequales evadant: nimirum quinque. A C :
lia autem fiericosueuisse permutationem ante quaru in uinus inuem rem pero
spicuum est . nihil enim interest an lecti quinque, pro domo una exhibean tur: an tantum,quari lecti ipsi quinque constat. id igitur iniuria,quid iteius sit dictum iam est.
iniae adeo inter se distant,fieri non potest,ut comensurabilia efflatantur re ueraui1 quae
sunt commensurabilia proprie communi particula mensurari consueuerunt: ut numeri nu/mero,magnitudines magnitudinciat numus non est Pars eorum quae in permutatione v niunt: neoe.i .est membru vel domus,vel calcei,vel frumenti,vel vini,vel alicuius alterius:
si enim elint,non esset numus: sed aliquid ex his rebuscum igitur numus non sit commui aliqua par tanquam menstara tamen adhibetur pro indigentia ad commensurationem fuciendam.estq; cum magna est indigentia rerum quae permutantur, paruum quia: cum paraua,magnum. in Aduentus enim rerum magnus eli numus ec preciosiliain frugum caritate paruus:ac quanto quidem maiorest rerum penuria,numus tanto minus valet. oportet igi/tur,inquit, unum quoddam esse, quo ea quae permutantur, commensurabilia efficiantur. hoc est unum quoddam esse oportet, quod ea quae in permutationem veniunt, metiatur: quod tamen mensuratarum rerum pars nulla sit,sed ex constitutione,lositioneq; nostra, ut mensura, accipiatur. Unde etiam num ,id est nomisma appellatur, quia si 'ione ec νομα,,id est lege nostra fuerit introductus ad venalia omnia metienda. Posteaquam vero disiat mediam mensuram esse numum in permutationibus,adaequareq3 omnia,quo modo is res ipsas metiatur, qu ue Pacto acceptus medius rerum sit: nunc docet. sumitq; in huiusce rei demolistrationem domum, quae aedificatoris opus est in qua sit Ardeinde decem misnas vel numos in B: tum tedium fabri lignarii opus in Cr ecqui omin immo aestimantur,sacit ut domus quinque minis sit digna,iectus una. H is ita positis quot lecti aequipar,ri domui valeant ex numis ipsis agnoscemus. nam cum quinque minis aestimetur domus, decem minarum dimidium est: lectus vero cum una mina sit dignus, decima pars est docem minarum: decima autem pars decem minarum est una mina, ec dimidium,quinque
minae sunt: dimidii igitur,id est quinque minarum lectius quinta pars est: at domus quinin minis constat. lectus igitur domus quinta pars est. quinque igitur lectit domui viri aequiparabiles, compensabilest erunt id quod ex decem minis in medio collocatis inuenitur. A mutationes quidem ut in rebus publicis dictum est,ante inuentionem numi hoc modo feshant:lecti liquidem pro domo dabantur,ct reliqua similiter. quid enim refert quinque ne ΤIecstos accipiat .aliquis pro domo , an quinque minas,quanti inlicet quin* lecti aestimam tur His explicatis postremo concludit,quid sit ius i tues, distributivum scilicet re emendativum: quidvi eius oppositum iniuria eium iam m.