장음표시 사용
301쪽
terarum desiderio ob luetra quicquid Dciis suggesseri in medium conserre non reces
bimus. Nam cum sexti libri quoque expositionem a nobis requisiveris,eam, quantiam vis res nostrae praestare potuerin Dei auxilio praecipue fretia ediemur:remm ipsam iam auspicabimur,si prius scopum ac propositum libri explicauerimus.C iam proposuisset Aristoteles in hoc moralium Nicomachiorum libro de virtutibus omnibus docere: statum cprincipio de selicitate humana disputationem instituit,de eaq; in toto primo libro egit ineeta hominis actionem oc operationem inlimans. sed quia oeuersae in homine sunt animae Laiatates, rationales ecirrationalessetque irrationalibus virtutes activae existunt: mnullae enim sunt ita irrationalis facultates,ut rationi tamen sint obtemperates, atque ob id i o rationales appellari etiam ipta quodam modo possint: propterea q, eam habet naturam ut ratione modificari,operariq; secundum eius praecepta valeant ra attonum ita capaces in sciantur,dum pereas ratio virtutum activarum exequutionem absbluit: ex ratione autem Gla absi ullo irrationalis facultatis alicuius commercio virtutes aliae contemplativae et cestiant,cum per sese ea operando persectionem in contemplatione adipiscitur sua: in quas tuor praecedentibus libris qui post primum si absequuntur, de virtutibus activis tractauit. i simul de iracundia oc cupiditate nonnulla egit,animae videlicet facultatibus,quas cum brutis habemus communes,licet in illis non ita ut in nobis rationi sint obedietendocuit , quo modo rationis imperio ad mediocritatem redigantur hi affectus, qui ex se bonum i sum consequi nullo modo queunt: sed rationis moderamine omnino indigent, quae prae eo sideat ipsis,ac dominetur. Nunc vero in hoc sexto libro de intelle stiuis virtutibus,seu constemplativis est disputaturus r quasi absurdum esse iudicari si cum eas virtutes cognouerismus,quae ex ratione aliis uilerioribus facultatibus coniuncta existunt,eas ignoremus quas
ipsa ex se ratio eniciuperinde ac si sola ratio ex se bonu ipsiam appetere minime possit: prata sertim cum in irrationalibus etia ipsum consequatur.id quod finis rebus omnibus est,quae vel cuiustitiam notae essentiam suerunt sortitae. Nam qui inquit satis este homini ad persoctionem consequendam,si tantummodo in actionibus bene se gesserit: is non videt se ra/tionem facultatibus irrationalibus inseriorem esse dicere si . n.rationis persectio in eo Blum consistit-cum aliis recte agit,non separatim ex se,ex illis bonum suum per illas habe/bit: ut vel nulla omnino sit, si ab illis separetur,quadoquidem nulla propria boni appetiti , , ne praedita est: vel si is nessicax omnino,ac vana ei te concedatur bono suo frustrata. quae ' utraque absurda admodum sui it necesse igitur est,ut 5c rationis per sese ab p es is facultautibus virtutes quaedam existant: ec eas homo quot ec quae 5c quales sint,optime cogno/stat: studeatq; ex utrisque suam consequi persectionem, ex actione inu, dic contemplati,ne: ut illa quasi iundamentum iacta supponatur ac sulciat: haec tanquam tecti, imposita a solutam persectionem aedificio aiserati actio enim idipsum Ut sit, ex contemplatione consesquitur,non secus ac fundamenta ex tecto.nam quemadmodum domus ipsa est,ut ambienstis aeris nocumenta mitemus: reliqua vero Omnia quae supponuntur, ad id inseruisit re sustinendi tecti causa suerunt subiecta:ita activa virtus non alia de causa existites ut assectus nostri sopiantur: quo ratio ab ipsorum perturbatione libera proprio suo iungi ossicio sine .llo impedimento possit. Praeterea irrationales facultates vel peiores sinat ration vel γν' tiotes.potiores eas este dicere absurdum atque a ratione alienum est: essent enim & rati ius expertia animalia ratione praeditis meliora: quippe cum quantum ad has facultates attonet,longe essicaciora rationalibus sint: magis enim & ad iram Sc ad cupiditates procliuia pleraque es le cernuntur.si autem ratio est potior, si fieri potest,ut potioris virtus oc per sectio melior etiam ipsa non sit rnam quorum substantiae sunt prsstantiores,eorsi quoque persectiones praestantiores proculdubio sint, necesse est. oc econtrario, intorum periesctiones sunt inferiores, eorum etiam substantias esse inferiores nemini dudium est. Sed ad eiusdem huius rei confirmationem cum multa alia , tum ipsam rerum naturam φρsam que operationem habere aliquis posset. Propterea igitur Aristoteles cum prius de so virtutibus activis dis Ieruerit,ac quali landamentum iecerit, ad contemplativarum πυctationem transit, quasi tectum ipsum ac fastigium sundamento impositurus . Atque haec de fine ac stopo ita dicta sint. nunc ad ipsa Aristotelis verba explananda veniamus. neque id sine opis diuinae imploratione,quo assequi auctoris sententiam, atque explicare reaepossimus.
302쪽
QVoniam prius diximus & medium esse eligendum coexcessum nesque defeetum, & medium esse sicut ratio recta praescribit,hoc iam disilinguamus.
De viri bus activis in superioribus libris agens Aristoteles earum unamquans ν modiocritatem esse statuit .mediocritas autem moderatio quaedam ac modificatio est, i nem cedit in actionibus oc affectibus, neque des ita quippe cum circa affectus re actiones activae omnes virtutes versent ur,singulis recta ratione modum praescribente. recta vero loratio ea est quae nunquam errat,nunquamar peruertituride huius nunc intellectione docere proponit.quod enim ita prius dictum est,colusionem quodam modo in se habere quasdam videbatur. At vero affectus sunt ira re cupiditas,utraeq3 animae appetitiones rationis pertes: quibuscum appetit aliquid,moueri anima commit ira sua quadam innata superabia dc elatione incitari solet,ut vel gloriam consequatur,vel eum ulciscatur et Vindicet, qui dolorem intulerit: cupiditas sua auiditate,ut vel aliquVotiatur quod iucundum sit Oc suas Mitatem sensibus afferat,vel aliquid quod homines ponidere consueuerunt, acquirat ec co/paret. sed quia utrael hae animae facultates carent ratione,irrationali quodam modo ab astectu primum incitatae re operantur 5 afficiuntur: ut in utrisque dum operantur scilicet Ocafficiuntur moderatione quadam indigeat: quam cum ex sese inuenire nullo modo queat, zod recta ratione adipiscuntur.recta enim ratio est quae eas moderatur, ita ut cum modo re afficiantur, ae actiones operationesq3 suas proserant. Atque in hoc virtutum estentia ipsa consistit mediocrisq; ae moderata ec affectio,ec operatio dicitur,cum homo habitu in diocritatis harum sacultatum fuerit consequutus. V eruiatamen quoniam diluciditate ma/iore indigere hoc videtur, age adhuc clarius rem ipsam ea Flicemus. Rationalis,irascibilis, concupiscibilis animae humanae ita partes dicuntur,ut rationalis propria eius utpote rati nem in se habentis sit:reliquae duae annexae atque adiunctae: quippe cum illa, licet rati5e ex se praedita sit,postea irrationalem vitam re sensiuam nihilo minus etiam annexa habet:ir eundia enim re cupiditas,communes etiam cum brutis animantibus, re propterea irrati nates sunt. Ratio aut Bli ratio alli anims inest,quippe quae facultas est irrationalium partiu soac facultatum prsses ac domina: ut propterea cumunis caeteris esse nullo paeto possit. Cuautem dicimus rationalem rascibilem,oc concupiscibilem eo modo dicimus,ut intelligas
mus ad id vitamquan ν facultatem natura esse aptam. Appetitiuae item facultates appellati tur irascibilis re compitalis non Q irascantur iam,aut cupiant,sed quia ita vel assici vel operari consueueruntatam quando appetitiua ipsa vis ab appetibili re iam fuerit nota, motio qintercedit inter id quod mouet et quod mouetur,aut ariectio aut operatio dicitur.id quod ex definitionibus i arum patere etiam potest. I ra enim saltauinis seruor circa cor esse dei nitur ex mutuae os stola appetitide excitatus.nam licet semper sanguis circa cor sit,in quo irascendi vis insita est,quae etiam irascibilis appellatur, non se per tamen seruet,nem se per vicisti ac mutuo offendere appetit: sed tunc solummodo cum in huiusce res. casionem 4 oinciderit. simili modo quo cupiendi vis, quae appetitio est fruendae voluptatis: seu illius quod deest, cupiditas: seu fruitiois voluptatu desideriti: stia dolor qui ex cupitae rei absentia prouenit: non semper in operatione ipsa consideratur.quippe cii non semper animal vel frui voluptate appetat,ves ob strauitatis absentiam doleat, vel quopiam tali modo assciatur: sed cum aut praesentis iucunditatis sensum perceperit,aut sibi eam imaginatione ita expresserit, ut id ipsam quasi adsit,moueatur, atque incitetur. Quare irascibilis oc concupiscibilis ec in uniuersium appetitiua, atque ata quosa animae vis ex facultate repotestate ita dicitur. Iravero, re cupiditas,& appetitio,& affectus, cu iam irascitur animat,aut cupit, aut appetit, aut assicitur: nominaq; haec affectiones ivsas significant.quarum operationes,cum rationalem etiam simul operantem habent,sive superet,sive superetur,aetiones Sc sunt, re dicum soturicum superat quidem rationalis,moderaturq; reliquas sicut oportet, ratio recta appellatur,& recta exequutio operum fit: ira superatur succumbitq3 alqs,ratio peruertitur, ocerrores,peccataq; existunt. rationalis igitur cum habitum iam superantis dominantis. acquisiuit,virtuita ipsu citatque exequitur,modum: semptata inectibus ec aerion bus Di i
303쪽
hus imponium modum tractae ab ea & affectiones oc actiones in medio rate tonsistanti
modum etenim ac mensuram ipsis rationalis praesidentia ac dominium praestat: atque haede causi fit ut virtutes circa aliaetus atque actiones versari dicantur: quippe quae habitus sint oc ratiotialis facultatis, quae etiam mens activa appellatur,& aluctuosarum, irascibilis scilicet Sc concupiscibilis:cum videlicet illa irrationalibus incitationiblas,atque appetionishus multa attentione adhibita multom studio, ac renitentia dominari assiueuit: eaq; assuetudine eas cohibet ac moderatur: illae Uero cohibentur,adsuperiori potioraq; facultati cedulataue obediunt. His ita dupliciter distinctis ex utrarunm tractatione perspicuum iam ei learbitror quomodo circa affectus ec actiones verseri virtutes dicantur. Quamobrem ad verba ipsa Aristotelis superius posita iam redeamus. Inquit igitur, prius diramus in me diocritate actionum reaiiactuum virtutes consistere.affectus aute fiunt irascibilis 6 comniscibilis sacultatis animae appetitiones oc incitationes. actior es vero sunt quae ex Ius re electione prodeunt operatione irascibili ad vindictam,co piscibili ad stultionem incitata.
Quarum sane motiones moderatas esse oportet,si virtus debet existereat moderatio inter moderans est re moderatum. moderans est ratio animae: quae ratiocinatrix & ratioci reo ae mens activa appellatur.ratiocinatio,id est graece λογισμ σ, quali dicas rationatim
Quia λον a id est rationat,ut ita dicam d est rationales reddit ex participatione sui resis Quas ratione expertes animae partes irascibile oc Gcupiscibilenariuae in holmne ea sunt natura ut rationi essici obedietes possinuquia etiam ratiocinatur re inquirit a iudicat,quomodo assiectuosarum facultatum uti incitationibus debeat.mes activa vero dicitur lo ii tellectus,quia cum rationalis sit 5c intellectualis sacultas,ubi a 'clivosas facultates assii, pserit ac reactauerit,actiones ipsas cit:ciuippe actiones nihil aliud sint ucum electi
ne rationis operationes. Rationalis igitur haec est moderans:moderatum vero affectuum motio atque operatio est.Veruntamen rectam esse rationem oportet,ut ea recte
do,suae . rectitudini applicando arictus re actiones medium inuenirae med honumta declinare ab iis quae in alterutra partem aberrat, id est excrus ectu
Sed auo modo ratio in homine esse ita recta poterit,ut modum affectibus, re actionibus afferalesi videlicet homo primum bonum ipsium appetiuerit, immoderatasq3 aliectuum incitationes abhorruerit,desideraueritq3 moderate, re,ut oportet,operari obediendo raotioni: deinde multos labores subire non recusauerit, studio v non me ocri nesochs vitae
adhibito multa experientia cognouerit,ubi,5 quando, di quo modo frustrati e et ex
ouutiones in affectibus ec virtutibus existant.ua enim demum fiet,ut prudes ineus re Aam habeat rationem,quae singula recte metiri ac moderari queat:vt neque excellius lastere necndesectus ipsum possit. quihus Utrisq; euitatis in medio ipse ac moderato sentiter
consistu.Q iod octo inquit hoc iam distinguamus dupliciter intestigi potest:vel enim sedistincturum esse inquit quo modo recta ratio dictet ac praestribat, vel quo modo re
iosa ratio sit.nam recta ratio tam in actioni s est u in specularionibus.bonum.n. in acti Pnibus inuenit,atque eme id expetendum docet,quod medium est ac miseratum: in contoplationibus autem verum ratiocinando colligit,habetq; ipsum insciati m exhibet ac Rapgo Deditat.vel distinguamus, id est subtilius ac planius diuidamus: quippe cum ea quae sum rius de recta ratione dixit, paulo confusius dicta laitae videantur. nc.n.rationem qim in anima est,in rationalem diuidet ac contemplativam, atm hanc rursus in subditas sibi spestue de singulis suo loco sigillatim docebix . t . n.
In omnibus enim antedictis habitibus,quemadmodum in alqs,est quiaΣ scopus ac finis,in quem respiciens is qui habet rationem,intendit,ac remita est 3 quidam mediocritatum terminus,quas inter excessum 5c desectum esse
dicimus,cum secundum rectam rationem extiterint. Antedictos habitus eos inquit, de quibus iam docuit: quae virtutes activae sunt,ta quastruor illae quae generales appellantur,ct caeterae quae sub ipsis ut sipecies subqciuntur. Inquit igitur in omninus his seopum esse quedam cum siquis secundum ipti, oinaturas autem est qui habet rationem: at qui habet rationem est homo,qui cum rationalis sit, ocipsa quasi modo ac regula in actionibus utatur, si moreo quae ex affectu incitatur, visa tiarati ab eo quod fietid ,deficere,intendit:renituit, si excedat.Exempli caula siquis vista soso
304쪽
Σες EusTRATII IN MORALIUM ARIST.
vesit eum qui peccauerit, scopum habebit ut moderate vItionem faciat: ne irarundiae impetii sequetur si supra modii incitetur,neq; non iritabit, si lentior esse videatim sed viri texcessis oc desediu euitato in medio consistet: moderatam* castigationem peccanti adhobebit. Idem in cupiditate fiennam siquis vel cibum vel potum appetiuerit, nec ν indulgebit prorsus is qui moralis est vir 6c ex ratione operatur cupiditatis incitationi,ne F eam prorsus reiiciet ista rationis modo adhibito in medio appetitionem statuet: re comedet quide, sed quando, 5 ubi,& quantum, Θ quod, re quo modo oportet: oc quaecunq; alia in his obseruari debent. In his etiam gentium re ciuitatum leges 5 instituta quasi moderamina etiam ipsa re regulae asse quum ec actionum sunt. Cum vero inquit quemadmodum in aliis id intelligere videtur,non solum in virtutum habitibus,scis in artibus quoque et scien 1 ot is excessum oc desectum a nobis este euitandum, si Ursedium finem consequi volumus. Nam 5c aedificator ec faber 5c statuarius nihil aliud studet, i modum in omnibus seruare in multitudine ec magnitudine ac caeteris quibus tanque licet,dum vel naturam imitatur, vel ad Usum utilitatemq; fabricae spe stat. nihilo minus in sciet is quoque idem fit: musicus
enim in unoquoque modo pro singulorum ratione congruitatem conatur obseruare,ver/hi causa aliam in Dorio aliani in Phrygio,in Lydio item aliam,atq; in caeteris similiter: ecin hoc aliam chordam remittet,aliam intendet , ita illo aliam, ut percustae fides modulo ac
commodatum Diaum ac concentum graui Sc acuto apte contemperatum edant.Caeterum si etiam moderationem in scient 3s este verum ac certum volueris interpretari, id minime
ab re erit: quippe cum scient ijs nihil conuenientius, magist propositum sit si verum per zocausam rei perscrutari ac cognoscere. Cum autem tria sint,circa quae animalium facultatu operationes versantur,excellus, desedius, dic quae inter hos constitutae sunt mediocritates: mediocritates selas secundum re stam rationem inquit existeredicet. n. tremitates quot ipsae a ratione redia iudicentur: non ut accommodata atque expetenda iudicatur, sed ut res tantummodo quae venire in cognitionem eius postiant.alioqui. n. praeter ipsam sunt, atq; extra ipsam: taut etiam omne extra modum est,quod est immoderatum.
Ac si ita dicamus,uerum quidem est,non tamen perspicuum. quippe cum in omnibus at as stud's circa quae est scientia,uerum sit dicere, ne ampliusne I minus esse elaborandum, neque Octandum, sed mediocriter,at p ut recta so
ratio praescribit. nam qui selii hoc habet,nihil amplius cognoscet: uerbi cauosa qualia corpori exhibeda sint: siquis dixerit,ea quae iubet medicina,& sicutis qui ea est praeditus,statuit.
Quoniam dixerat quid es si et recta ratio,ea videIicet qua cum praeditus est homo,atque utitur,operationes,asti ctuum* incitariones moderatur,mediumq; inuenit,idq; ex bbus 5c desectibus utrini adiacentibus repudiatis consequitur: atm ita demum habitus virtutum sibi comparat.& quia consilia aliquantulum esse videbatur huiusmodi oratio: quippe quae nondum planum faciebat, vel quae esset recta ratio, vel quo pacto ea tam mensura ac modo viti deberemus,ut ad scopum quendam Operationes nostras dirigentes mediu pos osemus inuenire: opusq; erat diuisione aliqua ac distinctione, quae rem clariorem redderet: iccirco inquit,si ita dicamus, quemadmodum diximus,uerum quidem est,non tamen clastrum ac perspicuum:propterea Q in alqs quo* studiis circa quae artifex aliqua,aut scientiae effectrix ratio versatur,verum est,si dicamus neque laboradum, neque a linore desistendumagis vel minusu mediocritas postulet: sed ubi primum operationem inceperimus usque ad medium ita progrediendu nobis esse,ut neqt deficiamus vlla ex parte, cp ulterius quippiam adiungamus.nam quia commune hoc eu studiis omnibus tam quae actione, u quae
mente ac cogitatione sola pertractantur,confusa res ex communitate hac atin obscura eu
diu quippe eum nullius studii proprium medium propriaq; mediocritas ex hac oratione agnoscatur. apropter oportet,in Orationem hanc paulo generalius dictam esse intellis socamus: diuidentes' ac distinguentes per singula studia quis sis proprius uniuscuius m dus,propriam mediocritas,inuestigemus,ad quam ranu ad seopum diligentia omne, atque operam intendamus. Quoniam vero multi assectus sunt ae multi morbi qui hominibus contingunt,quorum nonnulli corpora praeter naturam assiciunt, nonnulli etiam ipsas ai
305쪽
nias attingunt. deo ut facultates ipsarum interdum os dat daedanatque hi ita evidenstes sunt,ut vel ipsissensibus pateat: propterea e medicina sumptum exemplii adducit, quo planum faciat,non else satisfcoinimi niter aliquid tradiderimus,nisi etia si eciatim per singula studia ea quae dicuntur, partiri suerimus: Vt hoc modo oratio unicui* rei accommo/data clarior es iciatur. id quod ipse etia hic in activis virtutibus ficiet,dum redia rationem, re medium allignabit. Studium autems. επιμελειαν hic vocat quandam quasi cur1,re dis ligentiam,qua in statum s ndum natura unaquae* res restituitur Gosentaneo nomine ad medicita exem uni usus. siquis interrogaret,qualia debeamus corpori exhibere,ut vel praesentem salutatem conseruemus,vel abstiatem reuocemus: resin iideret aliquis,illa quae t o medicina ipsa praescriberet,atque eo modo Vt medicus,qui ea arte esset praeditus,tuberet. verbi causa iquis dicat quo modo miscere ea opportune,quo modo tempus anni, regia nem, aetatem obseruare, atque alia huiusmodi debeamus,non satis idonea rationem ad sanitatem corporibus is asseret. communis nomnibus est atque indistin sta: qtuppe cum UMaiae sint ac multiformes curationes: subiectarumq; rerum in quibus singula imidia exercem tur, varia is ac multiplex diiserentia: alia sint atque alia in unaquam re utilis,atm eiusmodi,quae ad id quod bonum est, ac secundum naturam conseque um conducant. ut in sin gulis accommodata unicui*ro diligentia accura Opim sit. ι . I.
Iccirco oportet etiam circa animi habitus no Iumuere hoc dictum esse, Eb sed etiam determinatum,quaenani sit recta ratio, quae eius finitio sit.
Licet verum inquit it quod ita in uniuersum diciturisimitamen in exemplo medicinae patui satis non esse siquis uniuersaliter rem ita gnoscasio operari secundum medicinae artem posiῖt: sic neque inanimi habitibus sufficit,ut verum hoc quod dicitur,esse cognoscamus: id estneque magis neque nisnus esse elaborandum nec ociandum,id est quieree dum ac remittenda intentionem esse, sed mediocriter,atque ut recta ratio praescribit: sed ε nsuper necelle est disti timere,quaena sit reis a ratio, Quaeq; eius finitio sit. hoe autem duo/bus modis intelligi potere.vel em m idem est per diuersa, cum inquit, quae G sit recta ratio, cognoscendum escire quae rectae rationis finitio: vel prius derect a ratione eius* definistione,secundum de medio intelligendum est: qui si opus est a recta ratione comprehensus . o ac desiati .atque lioc sortasse videtur esse aptius: quippe cum debeamus utrunque inanismae habitibus tam quid sit recta ratio,u quid sit medium, gnoscere. nam etiam scopus sis
nitio quaedam ac teriminus est, quem ρον luc dicit, quiinspicientis in se finis intuitum ae
Cum igitur usautes animi diuidere natis,alias morum, alias mentis essedi ximus. Ac de moralibus quidem iam disteruimus: de reliquis nunc dicamus, si prius tamen de anima nonnulla exposuerimus.
Priusu verba haec Aristotelis explanemus, necesse est vide dispositione qua in hoc si xto libro utitur Aristoteles aliquid dicamus. Quia in superioribus libris satis de amulavir
o tutibus egisse videbatur, proposuerat in hoc de intellectitiis docere, ut integra ac persecta de virtutibus tractatio euaderet, nulla re omitia qus ad virtutes pertinere videretur.Qucrniam vero cum de activis ageret,in superioribus orae incidit, ut rectae rationis mentione faceret, cum diceret secundum ipsam ec ab ipsa recte perfici actiones: neque notum erat, quaena esset haec recta ratio,quo ue modo secondum ipsam actiones dirigeretur,ab ipsam Perficerentur: quo item pacto ipsa in animis hominum soleret comparari: necessario esses ictum est, ut de recta ratione hic disserere propos ierit: atque iccirco de prudentia doceat, quae ipsa recta ratio est.Quia vero prudentia intesiectiva virtus est,quae alios quom aris mi habitus sibi cognatos habende eis etia consentanee agit. hi autem,ut generaliutita dic mus,quatuor sunmars,scientia,sapientia, intellectus.Primum tamen de recta ratioe ac pruso dentia disserit eo m de ea saepe mentionem fecit,ubi de activis virtutibus pertractauaecum re eam recta rationem appellarit: oc prudentem virum secundum ea operati atque agere dixerit. Vt igitur ocea quae dicuntur, continuata seriae inter sese cohaereant,oc nos non ditatius rectae rationis intelligenti1 desideremus,cuius superius saepe mentionem fecera risimum de ipsarumvis de resiquis intellestiuis habitibus agit ac docet,convenienti Omniinua
306쪽
raus EusT ATTI IN MORALIUM A R I S T. orditis Dbsque seruato o Adde quod quia prudentia media inter activos 5 intelleωuos habitus est, oc modo rati,seu rationalis pars,quia in mente re ex mente quae ἐρια-Dessicitur,erim t,modo quia in agendis rebus versatur, ratiocinatusque de virtutibus, intestis ctus aeuuiis appellatur: opus erat,vi huiusce virtutis tractatio media inter cotemplativos
re activos habitus collocaretur. Atque haec de ordine ac dispositione qua ab aeticis ad in tellectivastransiens usus est Aristotele dicta sufficiant. nunc ad Merba ipsius redeamusrde ipsum aliquid quod ad rem iaciat,des auxilio steti dicamus. Cum velit igitur Aristoteles de re a ratione iam docere,diuisionem ad eam inuenienda accommodata uti, ruris redit ad ea quae prius in secundo iam dixerat, ubi animi virtutes in morales distinxerat re inteste ei Masr5c quia de moralibus satis superius dimi suit, illis sepositis in praesentia de resi quis ronunc docere proponit,hoc est de intesiecti uis,inter quas etia prudenti a reponit: propterea Q ratio quaeda etiam ipsa est, re mens quae de agendis ratiocinatur,re quod vere expetens dum est, inuenit,modoque quo id inueniri queat, praescribit. Quonia vero de anima quo
in secundo ea disseruerat, quae satis esse ad virtutes ipsius conssiderandas videbIturinsic breuiter eadem repetitialic.inanimam diuiserat in partem ratione praedita,& expertem rationis. hic igitur irrationali parte omissaeo Φ de ea virtutibusq; quae circa eam existunt, si perioribus in libris satis egerit resterius quae rationis est capax subdiuisionem ponit, ita inquieIIS.
Superius enim duas esse animae partes diebam est, alteram rationis capao Ebcem,alteram expertem .nunc uero eodem modo rationis ea pax diuideda est. statuantur duae esse ratione praeditae partes: una,qua eiusmodi res contemo
plamur, quarum principia aliter sese habere non possunt: altera,quaeac5side
ramus,quae esse aliter possunt. In prioribus etia libris dixit philosephus rationale in homine sumi dupliciter posie: ut
intelligamus partim id elic,quod habet rari olim,eam utituripartim quod non habet quisdem in se rationem ac propterea ea minime uti potest,sed rationi tamen obedit alcai obtemperat: qui enim fieriposset ut inserius uteretur superiore sed succumbit inserius superiora, ac paretati iccirco hoc altero liud altero modo rationale est. Pritis igitur de ea parte qus 3 o A rationi obtemperat,eiusq3 virtutibus docuit,quae a ratione praecipiente, ad bonum cla ecvtile inducente perffriuntur: nuc vero ratione praedita partem animae subdiu idit, in duasq; eam Oecies, seu partes distribuit. atque ita dimerentias esse diuisivas ostendit pro subiecta materia,circa qua tam una u altera pars peculiarit quoda modo versatur.N am cum res alunecessariae sint,aliae interdum contingant: altera ex his speciebus seu partibus circa necessaria, altera circa ea quae contingunt,versari inquit.sicut enim in animalis diuisione cum diuerse modo sumimus differentias, interdum fit ut pro locorum diuersationibus species ipsordanimalium distribuamus alia ex ipsis esse terrestria asserentes, alia aquatica: ita quoque in animae facultatibus seu partibus no ab re est,si a genere in species diuisionem faciamus, seu ab uniuerulioribus ad ea quae sunt magis particularia pro ratione subiectae res circa quam 4o operatur ac versantur.na facultatibus animae subiectae res circa quas operationes suas exercent,ac produnt, esse quasi locorum quaeda diuersationes videntur. onia vero hoc misnime demonstrat vel quia rerum ipsarunt operatione satis est conlpertum, vel quia longa admodum oratione indiget ut superuacanea praesenti tractationi eius demostratio esse vis deatur:propterea statuatur,t uti,duae esse ratione praeditae partes,id est quasi concessum ita sumaturaia ex rebus alia esse,alia fieri: ex iis autem quae nunt,alia ne inrio esse at ia ut contigerit: unicui* ves parua eruditione praedito homini manifestum est. pauci enim adymodum stant,qui rebusanimum aduerterint,qui ignorent qua da esse quae intellectu,quaesdam quae sensita percipiantur: alia item quae necessirio lia quae ut contigerit,fiant.Necessario fiunt stellarum ortus ococcasus,earumq; tum accessias tum recessus diuerserum terrae sotractuum habita ratione: tempora item,anni, diesq;,6c noctes sese mutua vicistitudine eracipientes, ineliqua huiusmodi. Pugnantium autem victoris aut clades qus ab aliis in alios transeunt, sunt ex iis quae contingunt:operationes: humanae re actiones: ahasta id genus uplurini quorum simula erat superuacaneum enumerare: Iccirco statuatur haec,inquis:
307쪽
quasi nulla apud eos qui vel parum eruditi sunt,explicatione inducit. Na ad horum eo,Mmationem ac demonstrationem v I ore qus in maiorem nos contemplationem deducat.
maiore et scientia ac persectiore opus esse neque id quidem obsciuum est. vi utrisque his de causis ita dicat,perinde ac si sibi de his assensionem concedi postuletaiecessarioruni auteindicium id esse inquit,q, illorum principia alio modo sese habere non possunt: eorum v ro quae contingunt, nullum signum ponit: sed tantum ενδεχόμενο id est qus elle pos Iunt,ea appellat. id quod propterea facit,quia in promptu omnibus eorum cognitio est.sunt. ο/his generationi recorruptioni obnoxiis maxime cognata. Principia autem voca quae vcleo itioni vel essentiae principia sunt. G in necessestis,cognitionis principia sunt traminii o Gronunciata ea quae ab auctoritate qua Meru uctoramenta,id est αἱu mmcli rurτ essentiae, vero ea quae re essiciunt oc finiunta. et entes ec finales causae,quae vel solae proprie causae sunt,qu Ppe cum solae ar causatis abstractae reneriatur.E orum vero quae esse auter possiunt,etia n ipse non dixerat,iam cognitionis v essentiae principia ciuiae naturae sunt. in eiusmodi. n.rebus cognitionis principia probabiles sunt propositione essentiae vero lis effectivae ac finiretiae causa quς ut non sint,neque operentur,conti sere aliquando potest*ut aedificator ec statuarius.quae quidem quatenus sunt eiusmodi, euecimae causae sunt: nactia si formales quoque eaedem dicatur,absurdum Evix non debet,quippe cum in idem dem saepe concurrat.ut Medicus item re sanitas,ille esseetiua causa,haec finiuim seu DUM Quod autem inquit eodem modo rationis capax diuideda est propterea dictum est,quia Eo diuersi sunt diuinonis modi: verbi caua genetis in species, species in indiuidua qui uocarii vocum in diuersa siguificata, re alii multi, quorum unus etia ille est quo totum in tes diuidere consuevimus: quo hic Aristoteles se antea re nune usus est,cum anima t- incora reum quodda totum ex incorporeis partibus compositum,id est ex iis quae in i pia consii turi acultates,diuidatrquas quidem animae partes vocamus,communioris tamen ac
generalioris lacultatis Oecies constituimus: ut pν opterea easdem ec partes ec facultates oc scies appellare ad aliud atque aliud speinates misimus. Na etiam ipsa amma Pluteoc simpliciter,quae persectio prima dicitur corporis naturalis instrumentarii facultate vitam habentis,in eo quod scit,qui est habitus, 3τελέχ, e,id est persectio dicituranon in eo quod contemplatur,qiuae operatio,ira statioq; est. Ita.n ipse Aristoteles in secundo de anima no, o bis tradidit.Hanitus siquidem,si ad absolutam uniuersalem facultatem re scias, perseserio nuncupatur: si ad operationem, produetionem: actus,iacultas ac potestas: ut ea quae in dormiente Mometra inest gsometria.
Ad ea enim quae genere sunt diuersa cognoscenda,ex animae quoque Parotibus diuersa genere ea est , quae ad utrunque cognostendum est apta. siquis dem ex similitiadine quadam atque amnitate cognitio ipsis contingit.
Diuersant esse specie animae partem quae in necessariorum cogniti5e versitur,ab ea qus ea cognoscit, quae esse aliter possunt, hicdemonstrat. Cognoscentibus enim,inqui cognistio a milis in iis quae cognostiantur: ut necessariorum necessaria , contingentium conrin gens sit.na quo modo esse potest vel eoru quae contingunt,necessura,vel necta torsi co tingens cognitio quemadmodum. n.siquis aut quod absistute esse potest, ec contingit, scedarium,aut quod est necessarium,esse ciusmodi asserit,ut esse aliter pota metitur:ita et meretur cognitio, quae re necessaria ut continges, et counges ut necessariu cognosciuquippe cu vera cognitio re debeat eo modo quo sese illa habet,cognoscere.alioqui veru diceret
qui ec id quod est,non esse,& id quod non est, esse aflirmaret:quod fieri nullo pacto potaita.n. proinis in modo quo res est, sicut in ip esse res veritas oc falsitas repetitur. addequado cognitio alterius in altero absbluitur,cognoscelitis cum cognita re contactio quasi quaeda di coaptatio se: oc sicut rectum curuo coaptare ob figurarum dissimilitudine minime possumus: ita fieri nullo modo potest,ut vel continges cognitio necessariae estauiae reiso quae cognoscitur,vel econtrario necta uia creuitio contingenti essentiae accommodetur. .n.ec apud Deum quo nihil necν ei tuturis,nem ex c5tingetibus esse dicimus,eo Q cognitio eius praesens est, ac necessaria. nisi tamen aliquis hoc intellectui,intellectualio cosnitionic5uenire assi et: imi vero omnium auctoris unicam ac singularem esse cogniti
nem,urpore cius qui unaa proprie est,est: omnium causa superexced upral omnem
308쪽
Libstantia constitutarat 3 kcirco omnia abs* vlla motione, stipersubstasialiter, ut ita diixerim,comprehcdit,ram quae sunt,si quae vel praeteriere,ves instat, vi H ometice loquari adeo υt nein sternitas ipsa ei possit accommodari,quippe quae posterior sit, ait ob ia exostat o primae caiisae particeps est.Sed quaerendum videtur,quo modo esse aninas partes dicat re eam quae circa necet a,S ea quae circa ea Versatur, quae elle aliter possunt:cu praesertim si cie differre inre se ho et assera aedemat.& partes erunt,oc specie tam rationalis re irrationalis quas Partes animae prius appellauimus:R hae ficultates, quarum altera in necessariis,altera in ijs quae contingunt, cognoscendis vestatur: quas nunc ut partes animae accipimus,cum esse eas partes dicamus eius animae Partis,quae rationis est capax. O si spocie differunt,ec ut partes animae sumuntur, species animae quoque sint,nectae est. An voto absurdum minime est,ut eadem ad aliud atque aliud relata diuerso modo sumanturivi
ad aliud partesin membra,adaliud species esse videatur. Na si ad anima uectem arar tes has seu membra appellare merito poterimus,utpote quae tota eius subitantia expleat, quae ex variis iacultatibus re iunctionibus habere compositionem quanda videtur: si aut ut refresacultat accipiatur , differre specie sine dubio dicentur diuersae.n.specie inter se sitiit pars rationalis ocirrationalis:item ea quae circa necessima,& quae circa e quae colinguiu versantur. I d quod in scientiis quoque videre licet aiam contemplatio quae de planis fissuris considerasiquae item de solidis,geometriae partes sunt: si tamen per sese ut contems plationes sumantur uni incie diuersae.Gramaticae etiam partes illae habentiu,legendi scis ilicet,explanandi,corrigendi,ec iudicassi iacultates:quae si per se ut cognitiones quaeda con zosiderentur, specie distas. Adde ui in uniuersum quoq; in dissimilaribus partes totius partes eum sint, specie inter se differunt. unde etiam totum ipsum dissiliaritare, hoc est αν ι ιομερές licitur,eo ψ ex dissimilibus inser se conuenientibus absoluitur. Nihil igitur absurdum ei se debet,ie in alio atque alio modo sumpta modo putes alicuius,modo diuersa esse G.
Quarum altera sciendi, altera ratiocinandi facultas dicatur. consultare enim dc ratiocinari idem est.at de iis quae non po Sunt aliter sese habere,conosiliat nemo. Mare ratiocinatrix una quaeda pars est eius animae partis,quae
Postea a diuersis elle generea.specie duas ratiosis aivmae partes ex diuersitate. subiectaptum rerum circa quas Versantur, Ostendit,eO . unamquam cognitionem similem esse res uua cognoscit,necesse sit; nunc nomina etia iplis imponit,ut ex nominibus quoque diuersis modo significentur.atque ait,altera oportere sciendi,altera ratiocinandi facultatem appellari: propterea s illa scientia re desinitionem affert eorum quae ab ipsa considerantur: haec ratiocinando oc tonsultata appetibilis rei inuenit veritatem, ne in ea errare possit appetitus, atque id quod non debeat, petat. Nam scientia inducentis facultatis veritas ipsa finis est: post cuius inuetitionem in re quaesita nulla addicione est opus,nisi aliquando ex accideiui: inscientia videlicet utpote adactiones utilis,al sumitur: ut per diculum ad parietes ad rectos angulos extruendos: Ut rectangulus triangulus ad rectas statuendas columnas, re ometria demam ad machinaria instrumenta iacienda. A t ratiocinatrici 5c consultatris ci non satis est si verum tantummodo inueneritusta illud insuper requiritur, ut agendo rocte probus vir bonum eligaῖ. iniitae cum ipse quoque Aristoteles in principio huius moralis tractasionis finem ei us non cognitionem elie,sed actionem Aleueret ut autem clari rem duarum harum rationalis animae specierum sciendi socratiocinadidisserentia ostens
dat: ratiocinari idem ei te inquit,quod consultare: eo Q per*icuum'O,de iis quae aliter fieri nou possunt,consultare nemine: na de iis quae in nostra sunt potestate. quae: potamus disponere sicut volumus,cori stultationes fiunt. atque ita ex rerum ipsarum operatione osten/duntur diuersae esse genere,seusipecie inter se sciendi,& consultadi facultates.na hominem esse natura ad consultationem idoneum,perspicuum est. de iis autem quς non aliter seselia ,.bere pol sunt,nemo qui sapit,consultat: verbi causa,an dies sit sole super terra orto. an econstrario x, ubi sol sub terra descendit. P0stea concludit rationem,liis quae dixit, utpote naturae rerum consenuentibus acquiescen .QMare ratiocinatrix facultas ratione praediis anima una quaeda pars est. nam si r uonalis pars animae aliquado circa necessaria, aliquandori circa ea
309쪽
z I LIBRUM SEx TUM.eirca ea operatur,quae esse aliter possum: circa necellaria Vero nulla esse consilitatio,aut rastiocinatio p5t, sed tὸnruim 'Odo circa ea quae contingunt et pars rationalis antriue diuersa isdiendi facultate alia quaeda tu necet se est, quae circa ea quae esse aliter pol liant, versatur. Dubitare autem merito aliquis Polliet,nihil reus ei se inquiens,in ex rerum subiectiarum diuersitate rationis capacem animae partem in duo distribuamus, dicamusq; altera elle eius paretem quae itecellaria,alteram qus ea consideret quae aliter possunt contingere: Hi sicut sensus idem eum sit contrariorum ei se consueuit: albi oc nigri visus eorum colorum qui medii inter hos sunt: auditiis similiter acuti o grauis,sonorum aliorum quietique magis o nunus vel his accedendo vel ab his recedendo existunt: sicut item arithmetica parista impa 1 o tis perceptrix est sicut instrationalibus idem conti tuita poste fieri ut quae rationis est compos animae pars una re indivisibilis permanens circa diuersa specie nihilominus versi tur, id est circa necessaria,& ea quae euenire aliter possunt: gnoscatq; illa, stiraper eodemodo vel esse, vel emci: haec vel esse vel fieri aliterat aliter polle. Haec dubitatio est cusius inuenire solutionem multis modis licet.Primum ita: quorum diuersae sunt operatiGes, eorum quoque iacultates diuersae sint,necesse est: quorum vero utraque haec sunt diuersa, diuersae et lubstantiae sunt.quonia igitur sciendi iacultatis proprium est ex necessariis ra/tionem colligere, cessariaque habere ea quae ex positis constitutisq; consequuntur: ratio cinatrix autem oc ex iis quae contingunt,colligit,oc eiusmodi etia habet consequentiar dis uersis esse oc sciendi re consulendi tam fiscitates u operatides persei una esstat si hoc est, earundem quoque diuersae substariae sunt.sunt igitur rationem ha tis ani inae iacultatis
re sciendi, ratiocinadi vis substatia inter se diuersae. Hoc autem ne in uno quidem cor uariorum sensit,aut scientia dicere possumus. Id quod in rebi ipsis experiri ilibet licet. Eodem enim prorsus modo visus in albo percipiendo operatur,atque in nigro,siue admittat,visum rerum sipecies:siue ut alii volunt diuersa era m hac de re philosophorum sententia est infionis radios emittat.Geometrica item scientia nondissimili modo demonstratio nes secit de figuris quae rectis lineis continentur,u de hs quae circularibus ec curuis costausemper enim medio eo utitur,quod rei ipsius,non tantum conclusionis causa est. Aliorum quoque eadem ratio est. Adde in neque ita necessarium ab eo quod esse aliter potest inter sedi sit,υtahumanigro,& rectilineum a curvilineo,haec licet specie diuersa sitiat, gene o re tamen sunt eadem: neces latium Meroec contingens penitus a se mutuo disserunt. quan/doquidem modum etia ipsum quo sunt, habent diuersui ut rationes quoq; de ipsis sese habere contrario modo necesse sit:alias scilicet ex necessati scolligi ac necessario: alias , ex iis quae contingunt re contingenter. atque ita cognitrices ipsas facultates specie quoque inter se eise diuersaosi modo cognoscendis rebus genere inter se distantibus accommodari desbent. Recte imi r Aristoteles ratione praeditae animae sacultatis diuersas essepactos dixit, ea quae circa itecessaria, ec eam quae circa alio atq; alio modo contingentia versatur.Mullata quom alia ad solii tionem lituus quaestionis assciri potria usta satis haec sivit, ne importuna potius iactatio haec nostra este videatur.
Quis igitur utrarun* harum optimus habitus sit,statuenduli est: is. n.est utrius P uirtus: at uirtus ad opus proprium spectat.
Vbi duas elie intellectivae partis animaespecies demonstrauit: ne necessariu esseostradit de utriusque virtute etia disterere.siquidem tam deanimae,ude saccitatum ipsius virtvitibus praesentis liuinus operis disputatio instituta estata de intellecticis vimitibus agere uas ctationi de activis mimine est postponendum:immo prius sertasse ac praestatius est existi madum:quippe cum ob intesiectivas activis nobis opus siti ne assecti ita animum nostru
perturbent,ac tenebris offundat, Ut Ueritate contemplari nequeamus. Adde Ucum actioδnes etia volumus exercere prius intellectivarum operationem adhibere nobis neccile est. Quare oportet, in quis sit optimus habitus utriusque partis intellectivae animae inuenia
opera, mus: quae. cutriusque virtus est. cum duas sationalis animae partes inuenerimus
mus non sola cognitione esse contentos,qua duas esse ipsas cognoscimus: sed dare vi& quaesit utrius ipsarum perfectio Nelligamus: ea autem vitiust virtus est: oc ubi id didicerinius,ad ipsius acquisitionem incumbamus. od vero inquit at virtus ad opus
proprium spectat id significat,vimitem esse habitum, qui Pro dignitates operetur,
310쪽
κνα E . s T R A T i I Iimperfectus si .ut oporteat unumquenque habitum opus proprium inicere, quo habere persectionem suam queat.Sed locus laic dubitationem afferre quand4 potest. si cnim una quanque facultatem inhabitum progredi oportet,& Unumquencta habitum ui conuenie tem ipsi operationem, Ut ita persectionem quodlibet cosequatur suam,qua de causa poena digni esse iudicantur illi qui vel inteniperanter,vel iniuste se gerunt, et decipiunt,vel tale quippiam agunt cum tamen unusquisque horum conueniente sibi facultate utatur,ex ip/Laq; operetur, in habitum eius deueneri secundumq3 eum agat: atq; ita pro facultate peraiectionem consequatur ne frustia scilicet facultatem eam habere videatur. M ultos enim improbos homines talia sceleribus suis praetendere audiui:video huiusmodi opinicies recontra religionem inualescere, oc in totas etiam gentes disiundi. quocirca si in his confii, Iotandis Iongior sortasse oratio haec nostia euadet,ne succenseat qui biam.midium enim mi hi est aduersus eos qui et vana laetant,dc perturbationibus atactuum gloriatur,resistere. cuiusmodi ego diuersis hominum moribus versatus sum.Primit igitur a' ficultatibus anismae incipiendum est.atque ex his ea quae ab assectuosis his S praus assectis hominibus dicuntur,nullam habere in seprobabilitatem ostendendum. Animae enim hominis multae iacultates sunt: quae primum in cognitrices,atque appetitrices diuisae, postea in duas alteras partes singuis rationales. soc irrationales distrilauunturaum quas communes cum ratione carentibus animatibus habemus,eas irrationales per se iccirco appellamus,quia propria ratione praeditae minime sunt.Sed primo cognostendi facultates in mediu producamus: quas rum prima ab inferioribus incipientibus nobis occurrit,sensus: supra quem imaginatio em et ohaiκ opim o, opinionem cogitatio anteceditavi tra vero cogitationem supremum loci obstinet intelle s. Requiro igitur ab his qui haec nugantur incne aequales omnes hae quas connumeraui facultates,an aliae meliores,alie peiores reperiri ex ipsia queat 'quis enim nes iget rationales irrationalibus 5c essentia ipsa,α operatione, tum dignitate etiam longe esse inseriores atque ex rationalibus omnium supremum esse intellectum: secundo Ioco vero esse cogitationem: ac post eam opinionem Ruae omnes in eo inter se disserunt,q, opinio rationalis cognitionis principium est, dum vel conclusam rem i cogitatione habet, & quae cogitatio cum causa percepit pia sine causa intelligit: vel ex particularibus principia sumit, ex ipsi,m singulis communitatem quanda asnoscit, atque ita in se quodda costituit Universalciat cogitatio quae graece dicitur,a quod m in quodda mutatur,id est a proposυ , otionibus ad conclusionen atque ita per propriam causam rem quaesita comprehendes opes rationem siuam expletesia eoq; nionem antecelli Q illa sine ratide,id est causa cognitis nem consequitur,atque id instabilis est atque incerta. causa enim utrorunci extremorum quae inter se in conclusione cdnectutur media interiecta,uin tu quodda ad ipsa colligata citur,ves prorsus insolubile, si non QIu clusionis,sed res etia ipsius causa fuerit.& noeessario tam quae denunctipatur,u quae subqciuntur,continuerit: vel esusmodi,ut solui etiapossit, si conclusionis tantummodo causa sit,re contingenti modo denuncupationes & su, lectiones eohibeat. I ntellectus autem cogitatione etiam praestatior est,eo Q supra causim omne cognoscendas ipsas res ingredisur,easq; omnes prorsus medio carente appulsisie cosprehendit:quasi inspector ipse rerum seipse ec nullo alio intercedente rebus ipsis coniuriν bgitur. Ac rationales quidem in huc modum diuiduntur. Videamus etiam irrationales,quomodo in ipsisqi Ioquel in cognoscendo operatio efficiatur. sensus enim circa particulasma versatur. neque substantias ipsorum comprehendit,id enim rMionalium proprium est, sed solas qualitates aut quantitates ut tale aliquid quod substantiis accidere c5sueuit.imas sinatio autem eorum quae sensu percipiuntur,imagines ac sermas recipiens,in se ipsas eoseruat. Quaenam igitur ex his facultatibus videntur tibi esse portores c rationales irrationalis hi .an econtrario quis enim est qui priori contradicat cum postera iis concesserit nisi forarasse ratione carentia ratione praeditis,& ea quae sunt in materia materia vacatibus, ει ρον nerationi, corruptioni m obnoxia iis anteponat,quae semper in eodem statu permanet.sed haee de cognitricibus animae sacultatibus dicta sufficiat. nunc ad reliqua id est appeti trices . o transeamus.nam hae quoque rationis capacitate,vel immunitate in quatuor diuidunt rum 'luntatem 5c electionem:iracundiam re cupiditatem: quarum voluntas & electio ration tes sunt, quippe quae solis ratione praeditis animalibus insint: iracundia & cupiditas irratiosnales,eo*bris quoque communes sunI.tum quia illae propriam in sese habet rationem,