장음표시 사용
321쪽
233 qua de causa quinque ho , habitus veraces esse simul omnes ita necessario asserit, ut nuqua mentiantur nam scientia Sc sapientia ec intellectus cum circa necessaria versentur, certam uidem ac stabilem veritatem habebunt: at ars re prudentia,quae subiecta habent eiusmo, i,ut euenire aliter atque aliter Possiiu,qua ratione necessario verum dicent oeritas siquis dem orationis ipsum ei Ie rei consequitur: Sc ecdtrario ipsum esse rei veritati oratiotis coryrespondet: Ut quibus esse firmum ac stabilem est,de ijs certa ac stabilis veritas quoque sit: quibus contra instabile est atque incertum ut sint,de iis no possimus quippiam certi prosnunciare.qui igitur de necessariis contemplantur, necessario vera dicunt, cum de ipsis quid pronunciant: qui vero circa ea quae contingunt, Versantur, non necessario de ipsis verum eos dicere censendum est, sed prout contigerit. are videtur Aristoteles cum rerum vos obitatio itaque prima ita est soluenda. rebus,cum unumquodque quod est, semper ω eodem modo sese habet: in Uerbis, cum de re quae est,ip sit, pronunciamus,atque asserimus.quae nimira veritates in eo inter se distat, Q haec syncerum ac purum in se veris habet villa quae est in verbis habet aliquid etiam quod non sit verum,quippe cum ex simplicibus Θcibus composita sit, simplex autem vox nihi aduod aut verum aut sessumsit, possit significare.propterea ut veritatem quq in verbis est, 3 ea quae est in rebus distingueret, verum dicere animam inquit ex his habitibus assirma' eo O,aut negando: ut te de rebus inuestigantem,ac pronunciantem id quod in ipsis verum inuenitur. Uel serta se non ut ab alio siquo distin eret,assirmare aut negare Aristoteles posuit: sed ut id quod est,significaret,non posse fieri ut verum nisi enunciado dicat quispia. Ad secundam autem quaestionem,quo modo habitus qui circa ea versantur quae esse ali/terati alliter possunt,uerum absolute ac prorsus dicant. ita respondendum est: non habitus ipsos esse in catin mendacii, ni fine quem sibi faciendo,aut agedo propositerant, frustra/tur,sed rerum ipsarum naturam quae in materia constituta,instabilisq; est.Exempli cauti in medicina,quae aegrotantium sanitatem procurat, si nihil eorum quae fieri possitiit, mediiscus sepraetermiserit edomnia accurateat popportune traerarit,aegrotus autem nihilo magis tamen propterea curetur 5c conualescat,sed moriatur: non est medicus qui errat , aesumsed ipsa res natura, quae materialis cum sit, incertitudine,ato instabilitate praedita est neque quispiam qui recte velit iudicare,id vitio dandum medico existimabit, , finem que sibi a principio promi erat, non fuerit consequutus:sed frustrationis causam in instabilitastem naturaeproculdubio reseret. Idem iri aedilicatoria: idem in sabrili arte censendum est. idem quoque in ciuillhiis abionibus de prudentia est dicendum: prudes enim licet diligo
ter consideret,recteq; cvere ratiocinetur: turbatur tamen saepenumeroi fine que proflposuerat,non et ipse salsatur,ac mentiatur: med in subiectae ipsi res fluxae at φ instabiles castit,immutantur,atq; excidunt. non est igitur ille accusandus Q finemo non fuerit potitust sed potius Q recte ratiocinatus fuerit,ac consultrarit audadus:causaq; frustrationis no ipsi, naturae rerum quae contingere aliter I oterant, instabilitati ascribenda est.Ars igitur,re prudentia habitus iantper se quidem veridici: si tamenaliquado falsum subsequatur id noliabituum ipsorum est, sed rerum contingenuum instabilitatis. Vnde etia Demosthenes, dii vitio ei daretur,m non euenisset id quod ipse c6suluerat, ita crimen oblatu diluit: nemo inquit,de suturis consiliare certum quid potest remiti futurarum instabilitati quod repreti one dignum erat ascritiens. Opinio vero,& eamne speciali nomine existimatio, seu suspicatio,id est υ rara q/ισappellatur,quado mentiuntur, eri se,non ex alio mentiuntur, ac sillumnatque in se errorem ipsum liabent: Iuippe cum verum ipsum moret,atin id quod veritati contrarium est, existimentiatque opinentur. queinadmodum ille facit , qui cum in aqua demersiam remum videat,& ex aquae fluctuatione allucinetur,fractumat esse esi pusso te visione ipsa deceptunita re vera esse opinatur,ati existimat, A nimae igitur nabitus contemplativi qui circa necessaria versantur, utrinque tam ex sibiectis sibi rebus, quam ex
ipsi senuntiationibuς veritatem habent: ut in ipsis veritas quae in verbis est,cum rerum v ritate prorsus consentiat. qui vero circa ea quae contingunt unus suu exerceiar, vere quis
dem etiam ipsi pronuncialiae ratiocinatur: sed interdum tamen fit, ut rerum subiectarum
322쪽
mnaturam resistenteni ob instabilitatem,repugilantemci3 habeant.
Scientia igitur quid sit,inde manifestum est: si exquisite tractare, Sc no se, qui similitudines opus est.
Nuiae de singulis quae encamerauit, diisserere incipit: quid sti unumquodq; ipsorum sit, docet: quid a reliquis diiserat.quia igitur cognata haec cum sint,quadam inter se habet is militudinem,ut in exacta horum perceptione nostra confundatur intelligentia, idi Terentias ipserum ignoremus, aliud: pro alio interdit sumamuaeiccirco inquit, si exquisite re e are,ec non sequi simillitudines opus est .nam quemadmodum licet columbae A palum
his similitudo quaedam sit non tamen ob id eadem esse ec columba dc palumbe debemus asserere: sed proprijs ipsas disserent ijs inter se distinguere: sic ec a rs 5c scientia quavis qua
dam inter se similitudine coniuncthe sint: m causas scilicet rerum i se esia starum inraeque assignat et , item ordine in disciplina utuntur,sine quo rei te consistere non possiunuali assi sortas e nonnulla limoi communia habeat ἰ non ob id tame una re eadem res sunt existimadae, sed oportet,vt dimerentiis utrarun*disquisitis, diuersis ei te specie Utrasq; asseramus E dem modo de reliquis. Aduertendunt autem est Aristotelem in enumeratioe ii 'rii quinin habituum primam artem,deinde scientiam,tertio loco prudentiam, postea sapientiam αintellectum constituisse: hic vero ubi singularum rationes explicat, a scientia exordia suis psit se,ea de causa,* illic sua usus consiletudine ab imperfectiore,id est arte incepit, deinde ad scientiam utpote persectiorem progressus est. prudentiam autem cum sapientia oc intellectu ob cognationem coniunxitapropterea in nomine et cum intellectu prudentia communicat: qu pecum prudentia intellectus activus nominetur, qui circa utilia humanae vistae versatur: Ut inter has quoque prudentia Utpote inferior,sapientiae re intellectui antepo/sita suetit: ante intellectunt vero sapientia,eo quod intellectus est id quod supremum onυnium est, gigniti sapientiam.sunt etiam qui prudenriam in uniuersum eorum quae sunt: Mitionem appellent,sed hos in praesentia omittamus:in horum.retractatioe sequi Aristotclis sentetiam debemus. Dum autem unumquodq; explicat,ibentiam ant*onit ut exqtristiorem,& persectiorem: quippe quae circa ea quae sunt, re necellario eueniunt, Versetur. ors vero in ijs quae coluingunt,studium omne suum collocat.nam etia ea quae sun iis quς fiunt Matura sunt priora,suntq; actus absque ulla potestaterat quae contingunton potestate essentia suam habent, nunquain ab ea separantur: licet.nin actum etiam processerint,sint oactu aliquid lotestate tame sunt oppositum estis quod sunt.quin ipse quom Aristoteles etica quae uipra generationem sunt,generationi obnoxiis anteponat in libro ae interpretatiosne potestate priorem esse actum dixit: actum ingenita,& aeterna, potestatem generatibni corruptioniq; obnoxia appestans, qua ob causam et in quarta eiusdem libri sectione cii peis se torem propositionum expositionem saceret, necessarium esse,ante alias omnes statuitavi eius contradiction in utpote natura antecedentem reliquarum contradictiones com
Omnes. n.id quod Emus,non posse aliter sese habere existimamus: quae
aut aliter esse possunt,cum extra contemplatione fuerint,ari sint ,nec ne,latet.
scibile igitur necessario est: ergo sternu.qus. n.neces ario sent, absolute omonia sunt aeterna: quae autem sena aeterna,generationi,& corruptioni minime
M aximam esse di fierentiam, cauannim ad subiectas res attinet,inter artem & scientiam, hie confirmat Aristoteles: communiq; ad hoc notione utitur.communis enim,inquiro,
his omnibus hominibus inest exi stimatio, non posse aliter sese habere id quod ex scientia
cognoscimus: na quae aliter at. liter Possunt euenire anta habent in eo φ sunt,instabilis ratem,ut an prorsus sint,nec ne,iatae lateant,cum extra contemplationem Perant. hoc aut quod inquit extra contemplatii ne ii duobus modis sumi potestri es enim cotemplari providere intelligemus,ut talis sit φnsuMea quae potestate sunt,& continynt,tunc esse existimamiis,cum in actum Venerui galensibusq; exposiva ac praesentia conlpiciuntur: cum vero
in potestate adhuc suiu,an prorsu. siuit,utemsunt: ijs quae non sunt,pera similiacae necessatiago
323쪽
BRVM s Ex Tu Ma 3ssiria non itassed si et nulIus ea videat, sunt tamen nihilo minus . vel intur sie est intelligens dum, vel contemplari pro intelligere re considerare sumendum est neces Iaria enim runt, e ea contempletur ec consideret auispiam,sive non consideret:quae contingunt Mero,aii prorsus sint,latere consueuerunt,si ab alsiquo non fuerint considerata. id quod fit ex imbe. cillitate exilitatem essentiae eorum n quibus cum immista potestas sit, quaenunquam ab iis quae esse possiuia, separatur,re intelligentia nostram impedit,oc ipsorum esseruia ostiis scat. E x comparatione igitur inter se necessariorum, re eorum quae aliter atque aliter eues niunt, Iligit necessarium,etim ex eo peternum esse id quω sciri potest.quod enim non potest aliter se habere, est necessarium: quod est necessarium,id nunquam est suado non mιο quod autem est huiusmodi, aeternum est. Omne enim quod abselute ac simpliciter est necessivium,sernum est e manifestum est.absolute autem α simpliciter dicimus esse necessaria, quaecun eiusmodi sunt, non ex coditionerna cum necessarium esse dicimus sedere alique quoad sedet id non absolute ec simplici ratione, sed ex conditione necessarium est,at quae sint aeterna, generationi 5c corruptiori minime sit ni obnoxia. No enim aliter esse postulat aeterna,nisi sint nem generabilia, neque eorruptibilia:quippe cum it Iud semper sit,quod noin tempore est,sedsupra tempus: quod autem est supra tempus,supra etiam generationem sit: nam omnis generatio estin tempore. at quod est supra generationen ,est etia supra corariantionem.si enim sit sub corruptione, in quid cius corruptio euadet siue enim in ingen rabile,siue in generabile corrumpetunsi in ingenerabile,compto ingenerabili ingenerabixo la gignetur: atque ita ei etur,ut id quod gigni non pol, s gnaturisit: idem re generabile limul, dc ingenerabile. si vero in id quod generabile est,nat corruptio, ingenerabile in id
quod generabile est, commutabituriatm ita rursus ingenerabile non erit ingenerabile. sed si ita natura eritcomparatum,in ilipenerabile immutari possit, nihil erit quod supra gene/rationem sit . at omnes non Bla esse in natura rerum generabilia opinamur et immo ne esse quidem proprie ipsa existi mamus,eum semper oc generentur, intereant, ne* unquam, ut Platonis Timaeus assectitae octa simina enim sunt propiae,quae semper eodem mmo sesse habent. na re prima causa immobilisprorsus est , alc, immutabilis: ut necesse Ossam a ' sibi similioribus rerum productionem incepissiciae primum in aeuo non in temore aeter m ac perenni ardeinde in tempore generationem,quaeq; ipsi sunt obnoxia,creasse.praetereas γ si lxec proprie nec sunt,nec dicuntur esse,ad quorum comparationem ita dicuntur ad eos
rum proculdubio quae proprie sunt. quae autem proprie sunt ea sanEquae firma ac stabili essentia praedita sunt rhaec vero sunt ea quae semper eodem modo sese nabentiat quae sunt huiusmodi eterita sunt, re ingenerabilia,ec incorruptibilia. Ante temporaria illitur aeteram,ante generationi obnoxia ingenerabilia, ante corruptibilia incorruptibilia lunt. Adde in quae proprie esse aliquid dicuntur,ex participatione alicuius proprie esse,id quod sunt, incuntur: quod autem particeps est, alicuius quod re vera sit palacem est: quare id quod re vera*proprie Sc per essentia est,id quod non proprie,sed ex earticipatione est,aniecedit. necessario igituraeternare supra generationem &corruptione constituta temporariis re generationi corruptioni que obnoxiis priora sunt.Acrevit adhὀcri, quae sunt ingene - ratione,' corruptionisbnoxia sint,actu ipQ cognostaturetcorruptio autem uniuscivum est unius tuta malum: ab essentia enim, quod proprium singulorum bonum est,deiicit, atq; exturbati sunt igitur in malo,re cum malo suo ea quae corruptioni sunt obnoxia:quippe cum nem essciuia, se bonum ipsum syncerum,sea cum contrario commistum habeat. unde ergo habent haec id quod sunt exin quo ne,an ex nullo si ex nullo,sine causi, oc seritusto existent: iram ut ex se sint,ferinullo pacto p5um seseaxsufficerent, vim essem e Pacia,ne corruptionem ullam admiterent. si igitur sunt fortuito,unde ipsis cons uiatio, atq; Ordo euenit,quo inplurimum esse eade peri verant nisi ex causi et haec bona exista raim ea ob causam id quod raro dic inordinate ex materia prouem rei, participatioe boni isso perent:bonum enim est,quod in ipsis inordinarum omne ad ordinem reducit dicet id sacra. re semper non possit,sed aliquando frustretur.nais quodsortuito accidit,raro euenire consueuit. non sunt igitur mitto: sed neque aliunde si ex bono. non enim ab aliquo alio nisi a no adeo possent conseruari,uttadiu, id est plerum durarent, bono in ipso fruerentur .
hono igitur haec ina omnia priaucta in ac creata censeiadum est, At sono proprium est
324쪽
creationem dc productionem a similibus inciperereiusmodi vero sunt,ea qua laneae *ncere sunt bona,nullaqι mali ipsi is corruptionis commistionem admittunt: eincitur ergo ut priora sint aeterna, quibus essentia supra tempus generationem est, a qui biis corriptio,mutatio in substantia ulongissime abest nul per ipsi postea media ad haec 'sin corris ibilia pro uerit creatio,ec ad extrema Usque 5c infima prouidentia permearit. Quin e mim haec quae hic sunt, propterea Q praetereunt,ac transeunt, mesae a lentur: oc omnis umbra ad verum aliquod exemplar reseratur: hine quasi communi testimonio perspicua sit,alia esse perse sta re vera,in quae tanu exemplaria umbrae ipsie haereserantur erunt igi/tur intelligibilia horum corruptiones obnoxiorum exemplaria, utpote Uere ac syncere ho/na,quae Glo intellediu percipi positimur ex modo etia cognitionis ipsius a vere sin quas i οtoq; his fluxis re caducis antecellant,facile pateat. haec siquidem sensu dc inia natioe porcipiuntur: illa mente, intellectu, cum ab afferstuum perturbatione liber in tranquillitate constitutus est,a prsmoq; ipse lumine illustratus immobilia illa quiete attingit,ac contentis platur. Verum sonasse reprehederet nos quispia,utam longa praeter prcyositum orati nem protraxerimus: sed iuuandi dis derium notas in cau sint, quod ex S tagiritae verbis occasionesia mpta sententias has produxit, illas his non inutiles fimaro. .
Omnis praeterea scientia eiusmocis est,ut doceri: scibile uero ut distiposse Mideatur.ex prscognitis autem fit omni doctrina:ut in resolutoriis etiam diximus.nam altera ex induistione fit: altera ratiocinatione.at inductio quis dem principium est uniuersalis,ratiocinatio ex uniuersalibus.
A lteram hie mentiae notam subiungit:0 videlicet re ipia ex doctrina nobis traditur,ae quod subiectium ipsi est,perdoctrina cognoscitur. id quod etia in principio posteriorum Oxinvbi et illud addidit,oportere eum qui scientia aliquam docendus est semper aliquid Praenoscere, non quodlibet sane sed quod ad propositae rei clisciplina faciat. Ne autem inis
Mite progredi haec cognitio existimetur,apte ascensum eius cir scribit ac sistit, cu inquit: altera ex induistione fit:altera ratiocinatione. principiorum enim comprehensio scientia etia ipsa quoda modo est. scientia quo est ex principiis costituta demonstratio, quae mes dio caua ipsa res utitur ac per ipsim id quod colligitur,confirmare consueuit. sed alio m
tuo ex vitiuersalibusna quo modo &principiorum scientia comparetur, eceorum quae ex principiis fuerint demonstrata, hic ostendit principia enim,inquit, per inductionem nobis innorescunt,cum uniuersalia singularibus confirmamus,ac probamus: at mea postea iam eoncessa silmentes ratiocinationem comporumus,quaesitaeq; rei demonstrastionem facimusnim quae eidem sent aequalia re inter se quom eluct&in uniuersum quaescun*alicui ves rei in aliquo sunt eadem, inter se quoq; eadem esierita probare consistula diu. Multa sin aria in me improducimus, Uni*cuilibet res comparamus: atque ita ubi ξc illi rei α nter se eie eadem ostenderimus,idq; in diuersis rebus ita sese habere inuenerimus: uniuersale constituimus:quo postea sumpto,ato in maiore distantia re extremitate collocato res de quibus quaestio est, inter se esse aequales demonstramus. Idem in caeteris principiis iacimus. ita ut meramentiae species utram esse cognoscatur: principiorum scilicet, ct eorum quae ex principiis demonstrantur. Vnde etiam ipse concludens rati nem ita subiungit.
Sunt igitur principia ex quibus constat ratiocinatio,quorum non est rastticinatio: ergo inductio.
quaeratiocinando fit, quae Fratio: nuenit m princi soHoc inquit, teste alteram scientia confirmet, diuersam ab ea Piaemonstratio appellatur: quae sane alterius modi est,stis demonstri is piis ex quibus ratiocinatio constituitur. biso; ea esse principia manifestat 'ut non sit neo cesse iis qui demonstrare volunt,in infinitum ascedere,cum satisfaciat inducitis,quae ex euidentia ipsa res uniuersale c5firmat. At vero indubium venire posset,quo modo sensilia cognitio melior nonsit ac praestantior, i ea que scientia acquiritur,si principia scientiae ex seira
325쪽
su confirmationem habent ac fidem . nam si induerio ex singularibus fit,estq; principiorum confirmatio: principiorum confirmatio ex sensibus est. at principia scientiae ac demonstra/tionis causs sunt: quare etia sensius demonstratior is re scientiae erit causa. Iusa vero potior eo est,cuius est causa: potior igitur oc melior u scientia est sensus, quem cum brutis comunem habem .sed est absurdum ut quae ratione carent, praestatiora esse ratione praeditis dicantur. Qtio circa huic dubitationi ita occurrendum est,ac dicendum: sistitis ut efiiciens ac generas scientiani,causi esus este diceretur, merito scientia eum esse praestiuiorem assorere deberemus: cum vero ut minister,ac seruus scientiae usiai sit,atque inseruiat:qua raticisne is qui ministrat, ea cui ministrare ac seruire consueuit, potior ac melior fit existimandi i i o non video: quippe cum etia seriadi ars quae fabrili inserint,non propterea v materiam ap/tiorem es reddit,superior ac melior fabrili ipsa censenda siunec metallica item aeraris aut argentariae, aut aurificinae ob id sit anteponenda, v omnibus his materia suggerat. Na sensus quoque cum ex iis quae ipsi sunt nota, propositiones quasi materia demonstrativae dc scientificae sub aciat,ad uniuersalis confirmationem euidentia ipsarum usus: merito non eis demonstrationis scieti sed ministrans caulassicedus est. in autem ustem materis o tineant in demonitiatione ec scientia ea quae sensu comprobata suerint,inde licet vidererm propositiones ipsae prae conclusa re nihil aliud sunt,umateria:quam veluti praeparata apotiorem redditam ex uniuersialis per inductionem ne a conmmatione sumens demonsstrativa, es conclusionem quasi sormam apponit,atque Uangit.causam igitur quae serma zo est citruicere nullo modo ea esse inferiorem debemus,quae materiam praeparat, ac submisnistrat.
Essicitur igitur,ut scientia quidem demonstrativus sit habitus:et quςcucy
alia in resblutoriis definiuimus.
Haec eonclusio est eoru quae antedicta sunt:* duo.sta entiae modi sint: alter,ex ratioci, natione,qui habitus est demonstratiuunqui ex iis quae secundum ipsam rem,& quatenus ipsa est,sunnmtur,dc prima sunt,ec causae res conclusae, inritur:hsc.n.sunt quae in resolustor is determinauit. Vbi hoc dixit Aristi,teles,debebat, ut oratio clarior planior* euaderer,distributione subiungere,id est ad quidem/quae particula distributiva est, vero sub iungere,in hunc modum: ut scientia quide demonstrativus sit habitus &candumo veros uniuersalium ex pateticularibus&singularibus confirmatio quaeda. id tamen non seditssed' iasi ex antedictis manifestu esse praetermisit: aliudq; intuli quo scientia esse Et uniuer/i salem principiorum cognitione proba quae ex singula us constituatur,hoc modo.
Quando enim quoda modo credit,& nota ipsi sene principia: scit.
Id est,quonia quidam etia hic modus est probationis & confirmationis certae ato indissuasibilis, cum ex inductione in cognitione uniuersilis verini uiasi nota ita nobis erat prin/cipia, cestario appellari etiam ea mentia poterit.
Nam si non magis ii conclusio,ea nota sint,scientia ex accidenti habebit.
Hoc ad maiorem confirmationem adiunctum est,q, haec.s recte possit Eesia nomin o ri. Ru. non est ratiocinatio,sed inductio id,ex quo principia fide admittunt, maiorem prin/ρ piis exitusue inne,u conclusioni ex ratiocinatione confirmatione asserti necesse est:nisi .
magis u conclusionem sciat principia quispia,quae ex inductione manifestatur: no proprie scientia rei conclusae,sed ex accidenti acquiret: quippe qui per ea quae simillimodo incerta
sint,incertum cognoscat. na cum ex euidentia ipsa rerum principiorum manifestatio Amciatur,qui fieri polivi principia certiora non sintvi conclut e rei ex ratiocinatione notitiae
omnem siquidem niuem este alba cu fine ullo meaio simplici cognostantis appulsione perocipiaturicretius proculdubio cognitione ea esse debet, quae medio ae compo inde indiget. Neque hoc nouum proris est existimandunt, ne a primo hominis errore longe alienii perseeius n. a principio ab omnisi opifice creatus est homo,ut nullo habitu careret qui ad so persultionem spe staret. quod si ita est,sapientem quom fuisse eum patet:qui non cogitado solummodo,sed intelligendo etia pro ratione naturalis sui status operaret antelligendo
autem operari nihil aliud est, nisi abscν ullo medio res ipsas simplici intellectus appulsione i comprehedocet si statum illum seruasset,legem* a aratore accepci non suisset tra rese
326쪽
Σ83 EusTRAT II IN MORALIUM ARIST.sus,sed animo ad superiora conuerso eorum seri eonsortio ardenter appetiuisset,inferiora
vero eatenus aduertiliet,quatenus, prout ordi ni ac naturae eius conueniebat, cura eoriam
erat habiturus: stabilis ipsi ae perpetua perse 'io hucus* permansisset ded quia ab inferiori
hus illectus sursimi intaedere inres neglexit,vitasta sensualem concupivit: propterea a prospria persectione dele 'tuuenerationi re corruptioni obnoxius factu it: atq; ita crasut dine mortalis corporis of scate ac turbante intelle qualis ei oculus coclusus est at* opertus: ut sensuum cognitione postea indiguerit, quae sine medio circa propria obiecta operas retur,eii, quasi generatione dormientem ac sepitum expergefaceret:eil ex fingularibus quae cognoscit, casione ad uniuersalia percipienda exhiberet:oq; operatione qua absiti
medio ullo circa particularia exercet,via seppeditaret,qua ex indu stione comunes noti i ones constituere posset: ex quibus postea medio carentibus,eo Q mens eas medio caretibus modis collegerit,demonstrativae ac scientificae conclusiones conficerentur. Hinc enim fit, vi ignorantiae velamen sibi detrahat,atque in seipsum redea assedi cla gravamine exonerato tandem ad superiora, atque ad ipsum creatorem suspiciat,atque attollatur.Quauis. n. antellectus ipsius substantia corruptioni minimes cubuerit, quia tamen cum corruptibis
libus connexus suit,corruptus etia ipse in operatione est: tnecp in impersediis persectio/nem, que incorruptis incorruptionem seruare prorsus potuerit. H aec igitur quae per ii ductionem sepronunciatorum in scientiis constitiatio, tam priori illi intellectus animae nostrae persectioni,quam posteriori casui consentanea est. De arte. Cap. III1. z.
A C desesentia quidem In hune inodum definitum sit. Ei us aute quod esse aliter potest,illud efficiendum,aIiud agendum est.
Vbi de scientia absbluit orationem,ad artem tractanda descendit: qui di ea sit explicat, quidq; disserat a caeteris habitibus quos connumerauit. Sicut autem in scientiae tractatio ne subieci um eius prius exposuit, deinde proprietatem eius declarauit: sic in arte nunc dicit. id enim quod este aliter potest,sumit, id* in efficiendum atque agendum diuidit: em
ciendum que arti,agendum ad ioni attribuit:deinde quid ars ab actione disserat,ostendite tum artis propria explicat, ipsim desimit.Cum igitur ars circa ea versetur, quae esse ιο Possunt,horum autem duae sint species,quarum est era arti,altera actioni subiicitur: disses rentiam prius eorum quae euenire aliter possunt,manifestat,ac tradit.ut inde quae a stioni, quae arti item subiiciantur, perspicuum sit.
Eflectio autem & actio diuersiim quid est.de ipsis autem his,extrariis etia
sermonibus credimus. Diuersas esse inter se eisectionem 5c aetionem,cum quasi concessum sumpserit communi hominum opinione i confirmat, certa esse harum disserentia inquiens,ex ijs etiam quae omnes de ipsis communi consensu homines opinatur.Extrarios enim sermones a.ε ωτερισιῶς eos appellat, quos extra logica traditionem communiter vulgus habere consueuerunt, unde et quasi his acquiestens quoda modo stibiungit,ae concludit in hunc modum. 'Quare etiam habitus activus cum ratione ab essectivo habitu cum ratio
Aliud est activa.i. reακτα ,5c aliud ad torali Mitem ποιWrικῆ .essecti θc aliud ev/e ioaetiua enim re esse stiva habituum,achio ec effectio traetationum,atque operationsi sunt nomina.quonia vero traictationes habitibus promptiores iunt ac manifestiores et propterea ex ipsarum diuersitate diuersos este etia habitus cognoscimus. na cum euidentes sint operationes c pateat a vulgo etia percipiunturivi aliud acstionem, aliud esse stionem esse sateatur: neque quod ne um est,aelum, que quod adium,saeium appellent, sed utram so suis vocabulis nominent. ex his igitur haestus quom unde ipse operationes prodeunt, diis uerses esse inter se inuenimus.Quapropter quasi concludens ita inquit: quare propterea vaelio & effectio sunt diueris,habitum quoque activum cum ratione ab esse stitio habitu cum ratione diuersum quid perspicuum est.utrobiq; autem posuit cum ratione eo Psuperius
327쪽
in enutrieratione horum habitin idem positerataiou.ixque iqet actitauri, seu es e tuum habitum intelligere hie debemus,sed quin cum ratione existunt et esusmodi enim veridici etiam sunt.
deIe asinautuo continentur : neque enim actio essectio,neque esseditio
Ne quis existimet,inquit,sta inter se esse diuersbs hos habitin,ut alter c6tineat,alter contineaturaid quod in generibus&sipeciebus fieri videmimsunt enim etia genera species inter se diuersa: alioqui species plures substat ales disserentias u genera habere minime sciit.sed actio & effectio non ita inter sese disieruntiquise eum neque actio esse 'ionem, neque eitastio ad ionem contineat.
Quoniam autem aedificatori ,ars quaedam est,at id quod habitus quis dam cum ratione essectius: nec ulla ars est, quae non fit habitus eum rati essectivus: nec ν ullus huiusmodi habitus,qui non sit ars:esscitur,ut, ars,&
habitus cum ratione uera essectivus idem sit. Postera acti & esectivum habitum inter se comparauit,diuer sh; ita eos esse ostEdit,ut alte Gabiici alteri minime possin nunc definite arte vulnad huius: declaratione aedificisoria assumit,quae vim ex artibus et ipsa est eiusq; exemplo adeo conuenire arti definistione ostendit,ut cum ea et mutuo conuertatur,re reciprocetur. I nquit requonia aedifica toria est ars, sq3 artis,im spes artis abistine,ac generaliter sumptae,ac propterea est et habitus quida cii ratione meetivus:hoc est,definitione hanc quae ita inquit,admittit,qua tenus est ars,Zc species artis: nai. absolute ars est aedificatoriaJed quoa ars, ec spes artinae propterea habitus quid1 est cum ratione effecti tuus:quippe qus definitione artis no vno uersaliter ed particulariter,ut eoudit spei admittat. dixit asit id quod habitus quid1 eccivi signi et arte eiust definitione de aedificatoria substantiali modo denuncupari: peri, deae si aliquis homine esse ciuoddam animal asstiens, es e vitia diceret id quod sub antia quaedam animata sensiva estapropterea in pars animalis est homo ac spes,qus in animal vigenus reseratur. Unaquae*ai. spes nihil astud est nisi id quod aliqua pars generis ipsius em
uide eu distrid quod si abstatiale denuncupatione penetis de specie ostendit. sicut igitur idem est si dicamus homine esse,ae id quod est quoddam animal, re id quod est subita ratia quaedam animata sensium ita quo ν idem esse censendum est,si asinamus aedificatoriam es leoc id quod est ars quaeda,& id quod est habitus quidam cum ratione essemulinquippe cum desinitio haec & arti sit adaequata, Sc cum arte ipia mutuo reciprocetur. Vbi autecle aedificandi arte haec dixit, ad uniuertae transiens , neque,inquit,vlla ars est,quae non sit habitus eum ratione essectivus,nem aec. id est, quoniam non Llum aedificatoria hanc do finitionem admittit, sed omnis etia ars,ne cuipiam alteri quod ars non sit, ratio haec eo nit:& solius Ac omnis artis est,cum artem est reciproca,id quod proprium definitiois esticum scilicet neque deest qmiam, φ redundat Cum enim inquit,nem ulla ars est quae non sit habitus eii ratione eitectivus: nihil aliud iacit,u si oem artem esse limGi habita amramaret. vetitas aut Ommbus quae superius connumerauit,cois est.ea. n.qinum tantummodo
suntquibus homo in ratione dc prudentia verum dicit. Na canis cum sagacitate narium oecollata sera indagat,at inuenit icet verax et ipsa sit. sine tamen rationeμprudentia id iacit,solam naturali aptitudine ad idfaciendum incitatur.
Ars autem omis circa generationem uersatur,comminiscitur , & const
rem platur,ut eoru aliquid nat,quae dc esse & non esse possunt: quoru* principitini est in eo qui iacit,non in eo quod efficitur.
Cum quid sit ars,definierit,nunc ut persectius rem ipsim intestigamus,de subiecto eius minquit m ni artem circa generationem Uersati,generationem appellas ea quae euenire aliter potuint: puterea ' in eodem statu non permanet. perseueratio enim in eodem statu ac firmitas neces Iariis, seq3 quae supra generationem sunt propria est, circa qiis inentia versatur,ars Vero circa ea quae contingunt,munus suum exercet cominiscitur5; ec con
templatur.io sese studet propria ratione utens t eo ii quippi1 essiciatur,quae & esse re Eustrati t
328쪽
non esse possimumterdum enim quod ab arte fit ,potest oc fietum esse,& no esse Distuntire postem etiam Dei uni est,potest desistere. quare flari potest ut quod ab arte est effecitu, ec suae non sit. nam neccilitas nullo modo ei nisi ex conditione conuenit: quippe cum non possit quippiam simul circa idem 5 esse ae non esse et ne contradietio simul vera esse reperiatur, si id quod iam essectum est atque euenit, non esse tunc quando est, dicamus. od vero ait/quorum principium est in eo qui facit,non in eo quod efficitur ad disti,ctionem eorum positum est,quae a natura fiunt. riam etiam natura circa generationem oporari videmus: sed ipsa tamen inlita in rebus per corpora ipsa permeans intrinsecus που eur:ars vero non intus, sed extra corpora circa quae versatur, munus suum exercens arti si
ciosas sormasamgit. na 5c statuaria extra aes,ta fabrilis extra lignum constituta, at* in ar a otifice ipso sita extrinsecus subiectas sibi res mouen unde etiam exteriorem earumipersis ciem tantaxat formar,atque expolit. Quare enectiva causa in rebus artificiossin eo qui artificiose operatur, constituta eli,non in eo quod essicitur,id est non in subiecta re quae Osectionem ipsam admittit.
Neque enim eorum est ars,quae ex necessitate uel sunt uel fiunt: neque e. rum,quae sunt secundum naturam : in se enim haec principium habent.
Propterea, inquit,circa generationem re ea quae esse aliter possunt,uersari artem dici mus,quia eorum quae ex necessitate vel sunt vel nunt, ara minime est. non enim tantum do sunt nonnulla ex necessitate, sed etia fiunt.Sunt quidem,materia carente incorpores, substantiae, coelestes Orbes, elementorum uniuersitates: quae sane omnia eadem ab opiisce ipsb perpetuo conseruantur. Fiunt autem a necessitate, coelestium orbium motus,amniae temporum vicis ritudines, atque huiusmodi reliqua. secundum naturam vero sunt animalia plantae. E a igitur quae subiecta arti sunt, in eo disserunt a necessariis quia contingere aliter atque aliter pollutat: a naturalibus vero, ψ principium motionis in se ut iola minime Iaabent.
Quia autem essedito Sc actio diuersim quid est,non actionis,sed esse filo
nis esse artem necesse est :&quodammodo circa eade uersatur &ars& soromna. sicut etiam Agatho inquit:
Fortunam amat ars,artem ipsa fortuna inuicem. Vbi diuersas esse inter se actionem re essectionem ostendit: hic quasi concessum simit,
artem esse 'ionis esse,& non actionis:eo qucia fines arti, opera fiunt,quae post artificialem operationem Permanent:actioni autem satis idoneus finis bona ipsa operatio est. subiuis git postea quodam modo circa eadem re artem versari 5c Hrtunam: idq; evam Agatho/nis poetae testimouis comprobat, qui amicas inter se esse artem oc fortunam facit: dum inquit: Fortunam amat ars o c. Sed considerandum qua de causaec ipse Aristoteles is circa eadem utrasque versari asserat, re Agatho amare se mutuo ipsas dicatsropterea se licet quia utraeque re subiectarunt sibi rerum causam extrinsecus habent, re diuersum ab operatione opus: nam' qui ex arte operatur, materiam quae est extra ipsum, mouet: rerui ex fortuna in aliquam rem siue bonam, siue malam incidite extra illam etiam ipse est, iudq; agens ac spectans in eam incidit:verbi causa, siquis in balneum prosectus eo conssilio vi Iauetur, ibi librum aliquem offendat, quem multum diu que antea quaesisserit: sis quis item vel vineam fodiens thesaurum inueniati vel domum pergens in lapidem impingat ,-claudicet: horum enim omnium operator extrinsecus est: oc quod ex accidemti euenit,tum praerer operantis consilium incidit, tum diuersum ab operatione eius optuquoddam est: vi in his α fortuna & ars inter se conueniant licet postea in eo disserant, vars ex proposito artificis finem plersim habet: fortunae vero finis is est, qui*praeter oporantis consilium,oc raro euenire consueuit.
Ara igitur,sicut dictum est,habitus quid1 est cum ratio e uera essectivus: so inertia autem econtrario habitus cum ratione silia essedituus , circa id quod aliter esse atque aliter potest. Vbi satis de arte re quid sit, & circa quae vertam,declarauit et quid sit contrarium ei ira,
329쪽
etiam ostendit,quae est inertia,id est aerWriviccirco enim rursiis definitionem artis repestit, Ut ex comparatione melius quid sit oppositum eius demonstret . nam si ars est habitus Natione Mera etaeti Minertia siue inartificium econtrario, habitus cum ratione falsa. ii reliquis enim cum ars re inertia conueniant,in rectio oc peruerse, vero item α talso discrepant: nam utrae*circa ca v santur,quae aliter sese habere possiunt nunqua enim in errorem dc salsitatem ars delaberetiar, sti inertiam: abiret,nisi res , circa uuas Veriatur,euenire aliter atque aliter possent. T.
DEpriidentia uero ita statirere possemus, si consideraremus quosnam
Cum quinque veraces habitus sint,quos hic enumerauiupostea descientia&arte disierint, de prudentia nunc tertio loco considerat, quae quatuor reliquis ad moralem , eiulalem que contemplationem est accommodatior: tum enim eius recta ratio mensiirarer 'ediocritas ipsa in actionibus omnibus reperituratum ea me diaerlicitur, ut de intelle 'iuis habitibus tractatio apte cum praecedentibus i Eatur ae connectatula quippe cum virisque tam intellectivis quam activis eadem conum at . nam 'mintellectivae alumae facultatis sit etiam ipsa , in aetionibus quibus praeest,quasd3m itur,operationem suam exerceri de etiam hic inter artem dc Gentiam de quibus iupramus egit, res uosm duos habitus sirbsequentes sapietitiam 5c intelle iam media colloca ta est. intellectum autem non eum hic intelligimus qui ab lute re ellentia est,sEd eum qui multu tantummodo re participatione est intellectusto enim inter veridicos habitus fuisset conlii tutus i hac significatioe accipereturanima enim nostia quatenus est anima ,ex Plicate operatur,duna rati mando evropositionibus trasit ad conclusiones. quatenus Uero metis at*intellectus inparticeps, simplici appulsione intelligi habetq3di principia et terminos quasi intellectus ipsius resonantias ac vestigia. vero lite transcenderit,quando intellectualis euata it,ilitelligibilia intellisibili modo percipit.Iicetai. non repere omnia ac simul,ssicut ille 'in per ei alia est intellectus: illatim tamen uniuersa coprehendit atque intelligit. Unde et huiusmodi constitutio quia extrinsecus aduenit aloe acquiritur non nati ra,sed habitus miniae Vmatur. Aristoteles igitur cum definire prudelia proposuerit,tratonem eius ab hiscite incipienda inquit, in quibus inesse conspicitur: id est a subiectis iis, in qxubus ut habitin con nita est: hi autem sunt prudentes homines sunta .maniseMitiores nobis ii habitu illi qui habitibus praediti sunt: communem: de ipsis opinionem quasi concellum quoddam priucipium sumit,cum inquir.
Videtur igiturprudentis uiri esse proprium, posse recte consultare densqus sibiipsi bona liunt,atque utiIia.
ortia vim multa sunt huiusmodi, fieri se potest,ut aliquis et in uno aliquo quod bo/num tibi ec utile sit, re in pluribus aloe omnibus bene se geraniccirco subiungit:
Non ex parte,ut quaenamaa sinitatem & robur conserant,sea quae ad bene uiuendunt in uniuessiim.
NeF αsiquis quae sibiad sanitatem vel robur corporis faciant,recte cognorit , de fiscur te mi rari rompterea simpliciter et eum esse bonumYonsultore ac prudentem dicenesti Led ille est prudens, de omnibtu,quae ad tota vitam pertinent,iam animaeu corpo/ris in externa bona , recteconsultat. siue enim ἔλον id est totum re uniuersum, siue ολως quod est omnino ec in uniuersum legamus: nam etiam hoc in exemplaribus nonnullis roperitur: eadem erit sciuouis. Si enim dicamus quae ad bene vivendum uniuersum seu istum iaciant significabitur ipsum bene vivere totum quoddam elicidiuscia esse partes sint,la,quae inmoratibus operationibus atque a Monibus considerantur: cuiusiniodi sunt tum
Quae-Uirtutes 1Deciant. tum Cluae in . uersum
quae ad virtuita spectant: tum quae in corporis eonstitutionibus, externisin rebus euenire aliter pollunt, in nostraq; sita sunt potestate et quorum unumquodqν occauere, ec eli remissumus. Si autem legamus o ςa.in uniuertium, seu omnino,simpliciter atque Unitrer
1 ter lygnincabis: ut ille intelligatur esse prudens,qui non in uno aliquo,sta qui uniueria Eustrat. t ii
330쪽
liter in omnibus qus in nobis sunt,recte consi altat. atque ita licet diuersa dicendi figura esse
videatur,unam tamen atque eandem in sensu vim habet.
Cui rei argumento illud est,quddeos etiam qui circa aliquid consilitann
prudentes appessamus,cum ad nnem aliquem bonum de iis quorum non est ars, recte ratiocinantur . inrare in uniuersum quoque is erit prudens, qui est consultatorius.
auis non absolute,inquit, atque uniuersaliter prudens ille sit, qui circa aliquid recte consultat Od qui circa omnia id facit,quibus vita hominis quae multiplex ac varia est,comstituitur:ψ tamen qui in omnibus recte consultat,prudens lit, ex illis qui in singulis bene i oconsultant, sumi argumentum potest . prudentes. n.in singulis eos appellamus qui ad bona aliquem finem recte ratiocinatur: quare in uniuersum quoi qui consultatorius est,eu prudentem esse constat. Mut enim in unaquaque re prudens dicitur,qui fine aliquo bono i proposito recte ad eum consequendum consultat,ac deliberat: Min uniuersum quoipille erit prudens,qui in omnibus finem bonu sibi proponit,utq; eo potiatur,recte rone ac conν silium inire consueuit.na quia ea quae sit gillatim hunt, nobis u viuuersalia sunt manifestis .ra:propterea fit,ut indu stione singularibus ac particularibus uniuersalia confirmemus ac probemus. De iis autem quorum no est ars iccirco adiunxit, quia Milumus etia, licet nihil huiusmodi nobis proposuerimus,de artificiosis recte consultare,quae tame in artem, non in prudentiam referuntur:quippe cum diuersas inter se esse Θc artem re prudentiam x. iam demonstratu sit. in aut probabilibus rationibus re hac persequatur,id nos mouere minime debet.diximus. n.ia a principio prςsentes res esse eiusmodi,vtes Iealiter atq; aliter possint: ne* oportere ut in his a necellariis ductas demonstratiora exigamus. Cosultatorium vero. i.λυλsiτμον eum appellat qui ad consultandu idoneus est is aut bonus est consultor.
De iis uero quae aut esse aliter non possunt,aut nequeut sub actione ipsius
cadere,consultat nemo. Definitionem prudentiae praeparat,vi eiusmodi constituatur, quae 5ceam ab utrisquestientia. oc arte de quibus iam dii ciuit,disti nguat,& cum ea reciprocetur. na quae hicii quit, ascientiaprudentia disiungunt ac separant.prudentia enim consultatiuus hinitus est: sonemo autem de iis quae esse aliter non pollunt. i.de necessariis consultat: quippe cum quae esse Miter nonpos Iunt, necessaria sint. sed neque consultat qui*iam de iis quae agere itisenon valetaea.n. quae fieri nequeunt, sunt dupliciar vel absolute oc simpliciter,uel alicui: ablolute,ut uno Zc eodem temporis mometo eum qui in Thracia sit,in A egyptum peruenirer alicui,ut eum qui pauper sit, Sc peregrinus,omnibus ignotus, maximς urbis imperium
obtinere in quassitatis sit. in si consultatium habitus est prudentia,ec nemo de necessariis, ijsq; quae seri non possunt,conssultat: citur, ut qui in habituprudentiae constitutus est, neq; necessaria,neque ea quae fieri nSueunt habitui siuo habeat subiecta . Vbi haec de pri dentia eiusq; operatione dixit, necessariam, re quae fieri nequeunt ab ea exclusit et diuersames le a scientia prudentiam colist in hunc modum. go
Quapropter si modo scientia est cum demonstrati oe: de eorum quorum principia possunt aliter se habere,nulla est demonstratio: omnia. n.possunt etiam aliter se habere: de necessariis aute non licet consultare:prudentia ne stientia neque ars esse ullo modo poterit.
Prudentiae & scientiae inter se differentiam conditionali ratione usus ostendit. tria enim assumpta in hac ratiocinatione connexa inter se sunt: unum , scientiam cum demonstratisne esse: alterum,eorum non eisse demonstrationem quorum principia se habere aliter s/sunt i tertium, nullam de necessariis esse poste consultationem: ad quorum duo,id est primum re tertium comprobanda,quoniam superius satis fuerunt demonstrata, nullam alia sqasuimptioneatu rone assem sed secududsitaxat, at*id preste admoducofirmat,cii inquit: oia.n. possunt et aliter se habere :quod sane propositu ex secudae sumptionis opposito sos videtur. fecitdaa .sumptio ita est, quoru principia possunt aliter se habere eorti n5 est domostiatioa. quaru qmonii principia eisse aliter possunt,earu no est demostratiorquippeeii