장음표시 사용
331쪽
omnium demonstratiotum phopositiones esse necessariae debeat. huius igitur oppositum erit.quoriam principia esse aliter possunt,eorum est demonstratio: oc ex noc cosequitur, omnia ergo possunt etia aliter sese habere:quod ad ostaldendam absurditatem subiumstaeu. si enini ex principiis quae aliter esse pollunt,fieri demonstrationes concederemus, or nia euenire alito possent: ae quod esset necessarium inueniretur nihil. Possumus tante alio etia modo hoe interpretari,ut de iis quae ex principiis huiusmodi colliguntur,ac conficiuntur, dictum esse intelligamus: Vt sensus talis in. propterea eorum quorum principia esse alis ter possunt,non est demonsti alio, quia omnes quae ex principiis huiushaodi colliguntur conclusiones, possunt et aliter se habere: at ea quae ita fit,non est demonstratio:sed oporter,s o ut quae demonstrative conclusa fuerint,aliter se habere nullo modo postlim.
Scientia quidem,propterea quia id quod in actionem uenit esse Miter potest: ars,quoniam aliud actionis,&aliud essectionis genus est.
Superius sucta ratione prudentia a scientia distinxit, non ab arte, cum dixerit,scien tia re ex necessa hs ratiocinarsire necessaria colligere, prudentia vero-α ijs qus contingunt,& contingentia: scientia praeterea non esse consultatiua: quippe cum de iis quae necestarium est Ut sint,vel non sint, circa quae versetur scientia, consultet nemo et prudentia vero consultatiua essequia tamen in argumenti conclusione artem quoque scientiae adiunxit,ae prudentia ab utrisq; esse diuersam assererit, propterea hic causas utrorunque subnectit,curi reo prudentianem scientiant, ne ars. N5 est enim scientia,quia ae tua est&circa agenda versaturiomne autem quod agibile est,aliter alcii aliter se habere pon quod vero est Abile minimciprudenua mitur non est scientia.sed ne pest ars, quia, id quodsuperiusia dixit,actiore effectio diuersae inter se specie sunt. Postea vero uomnia haec ita explicauit, prudentiae definitionem constituit,dum inquit:
Restatagitur ut prudentia habitus sit uera curatione activus circa ea quae
In hac definitione aduertendum est, tam stientiae re arti quam prudentiae esse comm
ne, Ut habitus sit vera cum ratione: omnesai.hic enumerati habitus vera cum ratione esse di, i, sat senti clauten activus trabitus inproprium esse id quidem prudentiae, si ad scientiam oc artem comparetur: si s activas artes, esse adhuc comune. quod enim additur circa ea quae
μ bona re mesa honuni fiant illud saneproprium re vera prudentiae est,absbluit: d iistionem, emcitq; ut cum re definita reciprocetur. prudentia enim sela est, quae circa ea quae homini sunt Sc bona & mala,versaturivi bona inueniat atque cligat,quo modoq; ea comsequi possit,consultet: mala caueat, oc euiteuquippe cum utraque haec ad prudentiae vimi rem spectent: ut re subiectarum sibi rerum qualitates inueniat,& de modo cogitet acco sultet,quo & cόhsequi oc euitare eas optimepossit.
Nam essectionis finis diuersum quid ab ea est: actionis uero,non semper. ipsa enim bona actio finis est.
. In diruentia altis & priamiae tradenda de effectivis artibus tantum loquutus vid . turrdum diceret in eo artem a prudentia distare, q, ars opus quodd1 praeter operationem sita essectum haberet,ut aedificatoria aede statuaria statuam,& Ceterae effectivae sua una quaeque opera, prudentia vero non ita.Sed quia praeter has hineetiuas nonullae aliae quoinae tuae artes repertulitur,quarum fines non sunt quidem essecta aliqua opera, sed quo a malia praeter operatiora que operatioes ipsaru consequsitur, ut militaris victoria,familiaris, re quaestuaris diuitiae:& facile fieri poterat,in una ex his prudelia esse existimareturriccirco hoc subiungit,ut ab activis quoque artibus prudentiam else diuersam ostedat. Vniustutus*.n.artis ta effectivae v activae diuersius ab operatione finis est. Tectivae siquide est, vidimus,estedium opus,ut statua,oc domus,atque aliud huiusnodi: activae autem Iicet es, so Iectum aliquid non sit,est tamenetia ipsius ab operatione quippia diuersum: militarem.n. victoria,familiarem seu dispensetricem re quaestuaria Iucrum & diuitis consequunt ab his igitur etia activis artihus prudentia in eo differ m uuis habitus activus sit,finem tamenultu alium habet nisi bene agere. gloria. n.8c laudes quae ex bonis actioibus sequi pleram consueuerunt, fines prudentiae nullo modo sunt existimandis alioqui prudens non prudens
332쪽
tv STRATII IN MORALIUM ARIs T.
esset,sed gloriosus:quippe qui non fine habitus siti, quae est bona actio,sectaretur: cpos,reret alijs placereviloriaq3α honorem apud alios udi aucupari. Cuiusmodi rerum ille quivere est prudens in actioitibus suis nulla cura habet, sed id tantum studet,ut eas recte ex quatur,recteqa agat. Ideo inquit effectionis finem diuersum quid ab ea Heractionis vero non semper. Omius enim essectio opus quodda essessitum necetiario habet,quod praeter ei, sectionem ipsam, quae artificis esse 'iui est operatio,existit.At non omnis actio alio praester aritionem finem habet.sed illae tantum quae artes activae appellatur.na prudentia sibi ip/sam bona actionem,nullum m alium praeter ipsam finem proponitui autem prudentia hie quae inter intellectivas virtutes connumeratur, aetiua appellauimus,nihil mirum esse dohet: m et intellecstus ipse ob id ad tuus nominetur circa agendas res versatur. Est igiis totur intellectiva prudentia,quia in mente oc cogitatioe est,ex eat procedit:asstiua,quia in
actione ipsa versatur atque operatur.
Propterea Periclem atque huiusmodi uiros prudentes esse existimamus,
quia Sc quae sibi & quae aliis hominibus stant bona, possunt contemplari.eos
autem esse tales putamus,qui familiares & ciuiles sentainita indefinitione prudentiae dixerat,acstiuum habitum eam esse circa ea quae 5c bonare mala homini essentvd nunc communi hominum opinio comprobat.na quia circa ta=lia,inquit,versatur prudentia,propterea Periclem re limites, prudentes esse existimam rcum .ii.sint homines,contemplari ea possunt quae& sibi &aI is hominibus bona sunt. tales aut esse putamus,eos qui res familiaris, re ciuilis idonei administratores sunt. Miamiliares dispensat bres eiusmodi sunt,ut quae re sibi oc cohabitatibus sunt bona oc mala,consideras repossint:ciuiles item,quae sibi α ciuibus suis ves nocent vel conserunt: ita ut bona esisti mala esstigiat 5c euitent,familiae tamen pretesides in minoribus rebus: civiles in maiorimus habitum dum exercent, unde et simi praestatiores.Hinc fit,ut qu1do sapientes Deum prudentem appestant, quasi ab illis ad familia Zc ciuitatem administranda id oneis viris ad exisplar illud quod cum ratione re ordine re concentu uniuersam creationem gubernat ac sim uat, prudentiae nomen trasserat.Oportet enim eos qui ree e administrare ec familiarem re ciuilem rem volunt, summa cura re diligentia diuinum illud exemplar imitari: ut bene aesesiciter se gerentesta seu totas familias, o ciuitates conisuent,& ad omnium auctorem
I nde etiam est qudd temperantiam σωο - appellamus,utpote pruden
tiam conseruatem. talem enim existimationem conseruat: quippe cum iucundum & moIestum non omnem existimationem corrumpat,dc peruerint,verbi causa triagulum tres angulos duobus rectis squales hahere,vel non habe re: sed eas tantum quae ad agendas res speetant.
Prudentiam este habitum qui circa ea versetur,quae bona vel mala homini sunt i se etiatemperantiae nomine confirmat, temperantia enim σωφρούνη graece dicta est,in eo mτ, ν ρεισιν d est prudentiam conseruat.Vbi vero temperantiae nominis etymologia ta plicauit,prudentiae nomen in existimationem quae generalior prudentia est,trassert: πυnio enim ec scientia 5c prudentia in existimationem rana genus reducuntur: inquit* tem/perantiam talem Blummodo existimationem seruare,quae circa ea quae homines bona vel mala sunt, versatur,non omnem absolute:hocque a contrario demonstrat, id est ab intemper illia,quae iucundi oc molesti dominatio est.non enim ea omnem existimationem corrilapiuhoc est cum voluptas ae dolor in aliquo dominatur,opinionem eius de triangulo nutilo modo corrumpit, aut peruertit, Ut cum verum sit eu habere tres inpulos duobus rectis aequales,non ita ei te existi mei, sed ves tribus rectis pos Ieconstare, vel aliquo alio modo, quo triangulum duos tantummodo rectos habere negari queat. voluptas enim re mole' scia quae scii supercipiuntur,circa quas temperanti a versatur,nulla cum huiusnodi contemplationibu atque existimationibus communitatem trahent: sed existimationes tantum stylae quae ad aηenda spectat,ab huiusmodi doloribus 5c voli 'tatibus corrumpuntur. Agenda autem eant quae agendo cic tractado vel bene nos gerimus, vel male: bene, cum pru/denti Buatur,tussicum temperanter agimus: Ie,cum non seruatur, id est cum inten peranter
333쪽
peranter nos gerimus. seruatur enim prudentia, cii neque illecebris iucunditate voluptas. ti neque doloris aferitate ratio vincituricorrumpitur autem,ac perit, cum ratio irratiosnalibus facultatibus ita succumbit accedit, ut voluptatem ob ocium re relaxatione sequas tur,dolorem cotra ob laborem re amictationem fugiat: id quod inpleriis hominibus via dere licet,qui voluptate illecti turpiter vivere eligunudolore vero deterriti bene atque honeste vita traducere euitant ac sugiunt. Uerum haec inquiens Aristoteles videri posset res eii & prudentiae operationem in sola temperantia constituereaucundum enim & molestusoli teniperatulae sibqci videnturaquibus cum dominatur ratio,virtus haec relucet: in o te rat re cedit incontinentia re intemperantia inhonesti habitus ac turpes inanimis noi o stris coalescunt. sed si hoc ita est Bla temperatia prudentia conseruat,ubi sortitudinem re iustitia collocabimus vel enim aliquis alius habitus erit excogitandus qui circa prudentia versans in exequutionem harum duarum virtutum nos deducat,vel omnes temperam tiae nomine appellabunturi neque erunt tres, sicut in superioribus libris traditum est,actius virtutes,sortitudo,iustitia,temperantia: Una tantum,quae principatum omnium obti/neat.quid igitur ad haec dicendum est Primum, virtutes omnes inter se esse amnes,lata inter te similitudine connexas,ut mutuo sese constituant,atque introducant:nihilq3 mirum
debeat, si id quod de una dictum est,caeteris etiam conueniat. Deinde multiplicia esse iucundu& molesta asserimus: neque omnia,cum de unaquaque sigillatim loquimur,omonibus esse subiectar taleum ab iure atque uniuersaliter dolor re voluptassumitur, tumeto omnibus conuenire; e etiam sicut dictum est,uniuersaliter Aristoteles superius de his ita est loquutus,ob voluptatem, inquiens, praua eligere , ob dolorem ab honestis abstineis reconsuevimus. Plato item in Iegibus, igitur, inquit, unumqueq; nostrum sui iuris esse, statuamus,haberest, duos eadem in re consultores aduersarios re amentes, quos volupta/s rem F dolorem appellamus: quasi voluptas oc dolor assectus quida communes sint,qui in
omni actione consecrari Ieant: amentes quidem, eo ιν rationis fiant expertes:consultores vero,quia in omni actione altera, ut praua eligat,alter ut ab honestis abiti neat,quasi Limerere homini,ae consulere videtur.Praeterea tertio etiam modo occurrere huic dubitationi
possumus,si dicamus A ristotelem hic non de speciali temper1tia intellerisse est de ea qus
communiter de omnibus virtutibus dicitur.temperantia siquidem quae Oeciem virtutum so est,utpote una duntaxat ex activis,non circa omnem absolute molema et voluptatem versatur,led circa eas tantummodo quae gustatu re tactu percipiuntur.alii Mero sunt dolores, aliaest, voluptates in quibus sortitudo conspicitur.licet enim formidabilia, ec fiduciam as, . ferentia subiecta sibi habeat sortitudo,dolores tame oc voluptates etiam ipse sequitur.coim
fidimus enim,oim inuenturos nos iucunda speramus: timemus contra,cum molesta aliqua
fistura nobis suspicamur.sed neque in ipsa iustitia exercenda abest dolor θc voluptas. qui enim inii iste agit in distributionibus re commerciis,ut oluptate afficiatur,dolorem*etii ter,ne auferatur sibi id quod habet, atque usurpat,summum studium adhibet r iustus autesola iusta actione sibi tanquam fine proposita omnes huiusinodi re doIores & voluptates contemnit,sbianam ipsam iustitiam amplectitur. QMicunque igitur in omnibus absolute voluptatibus ec doloribus partis illius animae quae ratione est praedita praesidentia ac dos minationem ita seruat ut a nulla voluntate,nullossi dolore superetur: is absiluta ac simplisci ratione temperans seu frugalis posset appellati, id est σω-nquippe qui cluam habeat prudentiam, ad frugemq; omnium virtutum peruenerit. Speciali vero appellatione te, perans ille est,qui Voluptatibus Sc molestiis quae gustu & tactu percipiuntur, nullo mo do si accumbit: sed ita ratioe cupiditatum libidinum ignobilitatem refrenat ac sii bigit,ut animi sui nobilitatem contaminare atque obsciuare nunquam possint. Aristoteles igitur hie non de speciali intellexisse censendus est,sed de generali temperatia seu frugalitate, qui
communis est,atque omnes virtutes in se complectitur. Neque vero temperantia BIum
modo-communi 5c propria significatione accipituri sed in reliqu's etiam virtutibus ideso fieri consueuit. Nam iustitia quoque proprie dicitur,quae Ec incola tractibus ec in distris busionibus versaturidicitur etia commmiter non tam ab ipso Aristotele, quam ab at is quoq; sapientibus, ea quae efficit ut instituta ac iura omnia re naturalia & estndia in omimis
hus virtutibus conseruentur. Moderari enim ita omnes animae partes ut proprio munere
unaquaeque optime itingatur,ut ratio affectibus dominetur,propriam: ita nobilitatem Eustrat. t iiij
334쪽
retineat, iracundia rationi ut principi ac reginae obtemper et,cupiditas eide suadenti ac procipienti subiecta sit: illud vero generalis iustitiae proprium elle merito existimandum est. qui autem talem habitum consequutus fuerit exaete atq; optime iura etiam ciuilia serua/bit,atin exequetur. Iani vero fortitudinem siciit proprie ita commuinter quoque appellas ri quis nesciat nam cum aut aduersus omnes affectus sortiter resistimus, re contra omnes eorum impetus, atque insultus inconniventes animae oculos,inteiosque habemus:aut necessiriarum rerum inopiam pro nihilo ducimus,ut nihil noui aut inopinati contingere in vita nobis posse existiniemus et quo modo id altitudinis animi ac sortitudinis maxime propria esse non debet Inde est,ut puto,q, se mutuo consequi virtutes dicuntur. Recte igitur hie Aristoteles commuitiore significato temperantiam ac frugalitatem sumit, seruareq3 pri iodentiam dicit: eol ea moderatione sua unaqua ν animae partem in naturali sua constiti tione temperat ac conseruat. I d quod etiam inde manifestum est,q, cum dixistet voluptatere dolorem non omnem exirimationem peruertere, sed eas tantum quae ad agendas res spe fiant,uniuersaliter loquutus est:agendae enim res non temperantiae specialis tantum do sunt,sed ad omnem virtutem activam communiter reseruntur.
Principia enim agendarum rerum sint id cuius causa res aguntur. illi auo tem qui aut uoluptate aut dolore corruptus est, principium itatim non apstparebit,neque eius causa, atque ob id omnia eligi,atque agi oportere: uitiuenim eiusnodi est,ut principium corrumpat. Quam ob rem necesse est pru= zodentiam habitu esse cu ratione uera activum circa ea que humana bona sunt.
inio ita modo temperatia seu frugalitas quae circa dolores re voluptates versatur,pr dentiam in animo nostro con et si edit narincipiaq; agendarum rerum esse finales caussas inqui in quas scilicet spectantes. quasq; ut expetendas prius nobis proponentes acti nes ipsas aggredimur. Allendas aut cui res seu agibiles,quae προατα Graeci vocat,res ipsas appellat, quas in actionibus operari re ste conlueuimus. quarum singulae ob finem alique fiunt,qui vel abs0lure bonus sit,uel este videatur Ille igitur qui rationem quasi animae ocu Ium a Voluptatis Sc doloris perturbatione corruptam habet,in agendis rebus caecutit: principium id est finalem causam statim non videt,sed mora aliqua re meditatione ipsi est opus ut a perturbatione resipiscat, in certam boni cognitionem sine ullo errore perueniat. 30 impedimento enim ei est perturbatio ainc tuum, quae tardum ac segnem eum ad boni inuestigationem reddit, ait ita facit,ut in appetendo errans aliud pro alio concupiscat laesusq; stiraper ac deterius eligat. Ubi Uero inquit neque eius causa, aut ob id omnia eligi at* ab oportere siduntelligendum idem verbum est,i. non apparebit. qui.n.voluptate vel dolore corrupta mentem habet,ei neque principium. i. alis causa,neque illud apparet, eius finis causa,atque ob id eligi omnia atm agi oportere,ut re vera bonum finem consequamur.vi tium enim eiusmodi est,in finem ipsum corrumpat,id est occultet ae celet: dum affectuum
perturbatione quasi protundis quibusdam tenebris bonum ipsium sta obscurat ac tegit,ut ne elle qiudem videatur. Posteau haec dixit Aristotel 'hanci ab etymologia tempera
tiae seu frugalitatis argumentationem constituit:definitionem prudentiae rursus quasi com go clusioneni subiungit: quali ex hoe necessario consequatur,prudentiam vile habitum cit ra/tione Pera activum circa ea qus homini bona sunt clim ratione vindem, quia omnes hominis actiones sunt curatione, quippe quae in homine insita non pol si omnibus eius actionishus non adesseimmo ratio ipsa in quae agit: siquidem et homo,quatenus habet rationem, homo est.affectus. n. cum brutis habemus communes. sed tamen quando seruatur pruden/tia: quod sit cum teperans ec frugi est is qui agit: vera etia ipsa ratio est: utpote quae de fine
se iudicetquando no seruatur,falsa adit rorans. n. quod bonum non est,quasi bonum si eligit. Iccirco posteau discit/cum ratione sibiunxit et vera/eo-ex errore ratio salsa ei, siciatur. habitum autem activum Osirenio posuit ob electionem, qua visieri actio possit, opus omnino est. si enim ratio sine electione verum consideret,non acti ita contempla/ φnua tantummodo erit.
Iam uero artis est uirtus,prudentiae autem minime. Alteram rationem aliti qm ab arte prudentia esse diuerum ostendit. Quod enim Illa inquit
335쪽
inquit earn vim habet ae si diceret.Prudentia est virtus: ars virtus non est:nrudentia igitur non est ars.lii de autem csistat re artem non elie virtutem, prudentia ei levirtutem: q, artis est virtus,prudentiae autem minime. Virtus autem artis re artificis est artiseiose ae recte circa opera propriaWactiones versari fieri enim potest,ut erret artis ex vel ob incuria ocnegligetitiam,vel ob earum rerum imperfectionem circa quae versatur: at prudentis quas tenus est prudens, este error non potetae propterea neque Vitium: quare neque virtus. Prus dentiae igitur virtus non est, sed ipsa est virtus ieri autem nullo modo potest,ut virtus virtutis reperiatur,sicut neque motionis molio, neque generationis gentiatio:alioqui in inis nitum esset progrediendum.
Atque in arte quidem qui sponte peccat,magis eligedus est: minus,qui in
prudentia idem facit: sicut etiam circa uirtutes. igitur prudentiam no artem, ted uirtutem quandam esse manifestum est.
Idem hic probat,diuersas.sgenere inter se prudentiam ec artem esses ita ut prudelia virtus sit,ars minime. si autem genere fiunt diuersae, foecie quo disserat,necesse est. Ratio autem ad hunc modum progreditur: in arte siquis sponte peccet, eligendus magis eo est,qui inuintus peccata verbi causa si pictor,vel statuarius,vel aedificator in propria arte sponte peccet,ec inartifkiose vel praue opus suum iniciat,dum aut negli ter oc sine ullo studio,aut mercede etia aliasta huiusmodi re inductus id pertractat: is sane magis est eligendus,quam zo ille qui ob imperitia artis sine suo inuitus frustratur.nemo enim erit si optio Ltur, ut utra velit eligat,eaq; ad opus aliquod iniciendum adhibeat: quiperito imperitu antepona sed
persecte abloluat. atta in arte quidem hoc modo res se habet. inprudelia cum prudens sponte mentitur,alterum ex duobus faciti vel ad contrarium finem tendes Ioco boni maIum eligit: vel modo quo bonum cosequi poterat relicto ad malum ducentem via sequitur:atque utrossi modo improbus, prauusq; consultor est:ac propterea non G, gendus,sed vitatas ta sugiedus. Hoc autem in omnibus virtutibus euenit. Dare prudentia cum id quod proprium virtutum est,habeat,Virtus est: ars vero quaevirtutu proprietaso te caret,non est virtus. Cum vero inquit minus esse eligendum eum qui in prudentia spontepeccat, vel minus pro minime re nequau/sumit,sicut inexplanatioe modo a nobis doclaratum est: vel pro missilis ac rarius accipiendum est: q, interdsi incidere posivi pru/dens et si Bonte peccet,repudiandus non si .exempli causa si alienigena aliquis ab exterris ςaptiuus factus,dcinde nomen apud ipsos prudentis consequutus in bello contra suam pratriam dux ab iisdem const tuatur, summam rerum suscipiat: is sanelaude digni or,magis Auendus videbitur,si sponte ea consilia inea quibus clades suis,uietoria patris compare tur: π si saluti oc gloriae eorum quibus imperat, neglecta patria consuluerit.
Cum autem duae sint anima partes, quae rationis capaces stat : prudelitia
alterius uirtus esse uideretur,id est opinatiuae, nam circa id quod aliter se ha, bere potest & opinio & prudentia uersatur.
Quid sit prudentia, quidl ab arte & mentia disso at, satis demonstratum est. quia vero
diuersae animae partes seu facultates sunt, in quana earum prudentia existat, nsic tradit. Rationalem igitur facultatem in duas partes diuidit,cogitatiua re opinativa. nam intellectiis supra anima est.Iicet enim intellectualem etia anima vocet, intellectum' in ea esse dicare non substantialem tamen eum intelligit, sed acquisitiuum, qui in habitus, cui superius doctum est,comparari solet.vnde m a quia-acquiri extrinsecus, ct amittip5t,inter veridissogo sunplici appulsione rerum natura percipiat: non repens
te quidem Sc simul omnia,ut qui proprie intellectus dicitur,sed sigillatim cuncta comprohendens, dum intellectum ipsiim circuit,ex aliisq; quae ab ipso intelliguntur,ad alia trans tum facit. O stendit itam in opinatiua an varie prudentiam existere, eo Q ut S tam opinio si prudentia circa ea votaturrius esse aliter possunt. illa,ut minae pars Vesevi ha o
336쪽
bitus. Na cum anima sua opinadi sacultate circa ea versetur, quae esie aliter possunt, circa eam operIdo aliquadiu immoretur: se,ut multa ex earum rerum consuetudine peritia contracta in habitum prudentiae Veniat, quo ea quae agit,contingeter exequatur. quocirca non
semper propositum finem consequitur,sed eo quacio* etiam frustratur . satis facultas tibus atl habitibus animae qui circa ea versantur,quae elle aliter possint, si pleru* ad sine Propositum perueniat. Manimae pars scientifica quia in necessariis munus iuum exercet,
propterea etiam necessarios fines habet ac certos. .
Adde quod neque habitus est dutaxat cum ratione. ius rei indicium est, , eiusmodi habitus esse obliuio potest: prudentiae non potest.
Quia subiecta scientiae re prudentiae adeo inter se distabat, ut satis habituum etia ipso/rum ostendere diuertitatem possent: iccirco superius scientiae re prudentiae discrepatia bretii bus persequutus est Cum autem arsμprudentia circa eas res utraeque versentur, quae
esse aliter possunt,cognatio que haec subiectarum rerum ericiat, ut discerni habituum imorum diuersitas disti iter queanpropterea opus suit, ut plures rationes afferret, quibus ab arte prudentiam distingueret ac separaret.vnde 5c ante prudentiae definitionem multas utrarumque dissimilitudines posuit : oc nunc etiam post definitionem nonnulla adiungit, quae ad eandem rem faciunt.commune enim,inquit,viri is illud est,quda sunt habitus curationeita prudelia no id tantum habet,sed est insuper circa humatia bona activa: id quod Qtius prudentiae proprium est.qua ex re aliud differentiae ipsarum argumentum consequis
vir: Q artis obliuio in anima obrepit interdum, prudeliae minime.hoc autem propterea merui,quia ex arte non semper operamur,ex prudentia semper operari nectae eae quae enim prudentiae sunt subiecta,sesnper homini exposita atque obuia occurrunt: ut oporteat eum semper consilio idoneo uti ad ipsa adipiscelida: quippe cum nultu tempus nullus locus,nisia actio, nullus denissi affectus reperiatur,quo ex virtute Uiuere natura hominis no debeat. Extra tempus autem aut locum,aut actionem, aut affectum esse nemo potest, dum vivit: in quibus omnibus prudentia opus est,quae quia semper operatur, admittere obliuionem non valet. in arte autem non est ita. saepe enim euenitini artifex altis suae operatione aliquis
diu internusia vel penitus,vel aliqua ex parte ipsius obliviscatur. De intelistit. Cap. n. 3o
QVoniam uero scietia de uniuersuibus ac necessarijs existimatio est: rorum autem demonstrabilium,scientis* omnis principia sunt: cum ra. tione enim est scientia: efficitur , ut principq rei scibilis neque scientia. Hel ars, ne F prudentia esse possit. Quod enim est scibile denisistrabile est:
hae autem circa ea ueriantur,quae esse aliter possunt. Sed ne* uero sapientia horum est: sapientis. n.est,de nonnullis habere demonstrationem. Posteri Aristoteles de tribus veridicis habitibus, arte stilicet,scientia, re prudentia sistis docuit: nunc de reliquis duobus. i. sapientia ec intellectu disserere incipit:initisiq; a scio Qtificis principijs sumit,ut ex his propositorum habituum noti nem nobis declaret.enunciata enim illa quae principia scientiarum sunt,α uos mea Graecis appellata, quasi dixeris ausistoramenta,siant extrema quaeda vestigia intellectus,ar ut ita dica, resonalitiae: quippeta circa haec anima nostra intellectuali modo operetur, id est ad imitat ne illius qui propprie intellectus oc est 5c dicitur, simplici appulsione ea percipiat, sineo vlla rati iratione
comprehendat. Scientiam autem de uniuersalibus et iide perspicuum est: sensus circa singula versatur, estq; insubiecto communi senistio instrumetisq; Utitur quibus accommodare ad unaquam rem sensibus exposita operationem suam exercet.Scietia vero cogitati nis est habitunateogitatiou. tuis vix diuersa lora a sensu est. si ita γ sensus circa singula versatur. entia circa singula minime versabiturali non circa singula, ergo circa Universalia. so omnis enim res vel ut uniuersalis,vel ut singularis sumituraneoe prster hos duos vlIus alius tertius modus est, quo considerari res possintaia etia quando de iis quae sola sunt re unica, iinquirit scienti a,verbi causa de sole luna, an deficiant ut propter quid dest iant:nsi qua/ is de vi aqvadare demonstrationeas it odita Periit te ac si uanumerabiles Iunae, ac soles
337쪽
reperirentur. dictum praeterea in B Aristotele etia superius hoe est,scientiam videIicet de necessariis esse. Principia aute esse demonstrabilium d est eorum quae per demonstra/tionem concluduntur, ac conficiuntur,omni sciet uiae, que id obscurum csta nanis n. doctrina ac disiciplina quae cogitatione percipitur, Praecedente fit cognitione, ut ipse etiaposteriorum resolutoriorum libros exorsus affirmat. sunt aut e principia termini reprospositioiire, quae auistoramenta appellantur. Od Uero inquit cum ratione enim est taen/tiariccirco subiungit,ut cuiuslibet scieratis esse principium coismet: quippe cum principia ea sint,quae causas eorum quae demonstrantur, supmitat:quae quidem cause nihil aliud sunt, a rationes.Cum autem inquitidemonstrabilium ae deinde subiungit scientis* onisi o nis vel idem per utru* intelligit,eo in demonstrabilia percimantur cogintione scientifica, qtiae cum ratione oc causa rei comprenensio est et vel demovitiabilia conclusione collectas ipsas res appellat,stientia vero totam ratiocinationis totius pertractationem: quippe cum Sc eorum quae demonstrantur,& scientiaeprincipia sint: eorum quae demonstrantur santi quia cogitationem firmant,ac sistunt: scietiae, quia ipsa ad confirmationem eorum quaedes monstrantur , principiis utitur. Postea infert principii rei scibilis neque scientiam, neque artem,neque prudentiam esse posse,quae scilicet circa huius perceptionem versetur. inde causam subdit cur id fiat:ostendit que neque scientiam eius esse, eo quod scientia scibilis res scientia sit,stibile autem sit demonstrabiderat princinium minime demonstrabile sit, sed demonstrativum quippe quod ut demonstratio constituatur, ipsum causam asserat.Nem Eo artem item, que prudentiam principii eisse hoc modo probatrillae circa ea versumit quae aliter atque aliter possunt sese hinere: principium vero icientiae necessarium est.ubi autem nullam ex his trisus principiorum scientiae esse perceptiua declarauinpostremo,neque s pientia horum est,inquit. nam demonstratio non prorsias aliena a sapiete est: sed interdumst, ut sapiens quoque ea utatur. at si id est,sequitur ut principia demonstrationsi antiquio/ra ipsa sapientis operatione sint talioqui ad demonstranda nonnulla ab ipso minime adhin
Si igitur ea quibus umim, &nunquam salsum dicimus circa ea quae uel possunt,uel non possunt aliter euenis fiant sesentia & sapientia & prudelia,& intelleclara: ex tribus autem horum esse nihil potest,tria dico prudentiam sapientiam scientiam: restat intelle litam esse principiorum.
Proposuerat Aristoteles in his de intellecha & sapientia dicere,qui ex quino veridicis habitibus explicavit restabanum de tribus reliquis ει entia, arte, re prudentia satis quata
ad praesentem tractationem attinet dictum iam e rincipia igitur Iciensiarum in media assumpsit,ut inde occasionem notitiae intellectus psius e iu candae caperet.ostendit.n principiorum stientiae neq; scientiam ulla esse,que ipsa,quatenus scientia est,comprehenderet. neque artem,neque prirdentiam: denissi ne sapientia. quonia vero quinq; habitus omnes sunt,quibus veru dicimus,nulloq3 ex horum quanior principiorum cognitio nobis coinparatur:restat intellectum esse eum,quo in principiorum scientiae comtionem venimus:
o hucq; a caeteris veridicis habitibus in eo distare, unullus ex aliis nisi solus hie scietitiarum principia pro subiecto habet. na qui essensia intellectus est, oim omnia quae in cognitione cadunt,in sese habeat impliciq; appulsione ac repente percipiat, nundii ab ipsis exturbatur, at* excidit: hic vero qui in nobis est,qui habitu tantu est intellectus,solas a principio communes notiones proprias operationes,atque intellectiones habet,quae eius qui est proprie intellecssus, quasi extremae resonantiae vestigia sunt. undecum ab affectuum turbatione reconfusione liber ab annexis sibi facultatibus sese sustulerit,suisti iuris iam essectuspropria persectionem receperit: tunc unamqua* intelligibilem rem simplici appulsione compronendere etia ipse potest: non repente tamen atque in aeternitate ut ille quiproprie est intellectus Ad Dillatim,dc in tem re,ab alio in aliud transiens ictu dictum est.oportet enim . anim1 ex a ate quam habet cum intellectu tatellectuale aliquid in sese habere,cius que) quod stapra naturam sua est, partiri em esse: ut rerum productiones at prima causa conne xa quada serie progrediantur. M semper id quod inserius est,cum superiori connectitur, quandast, cum eo iamilitudinem contrahit. sicut post rationalem animam videre est no statim tiaturam oc corpus subsequi : sed medias quasdam alias vitas intercedere, quas perso
338쪽
ctiones atm actus. μ λεχέ is etiam ipsas esse affirmant: quae tamen separaria corpora hus nequeat, sed oc e certis illorum temperaturis existat,& simul cum illorum dis lutio,
ne intereant,atque evanescant. quae sane quonia inraginem quandam rationalis animae resserunt,ab eam sibi accommodata illustrationem consequuntur, cognitione quae sensu imaginatione fit,praeditae sunt.Quocirca nemo ab anima tantum prosectum requirat, Uti Perrectam intellectus operationem possit peruenire: ne in substantia quo* eius immutaricam concedendum situlonec enim substantia animae seruatur, fieri nullo modo potest,ut in eam operationum praestantia ascendat,quae superiori naturae adaequeturane cogamur postea fateri causatam a substantia errationem,superioris ac praestatioris cognitionisu subastatiae conueniat, causam extitisse, quod i ratione prorsus esse alienum nemini dubiu est. i odiadem est natura ita comparatum, ut unaquae* res modum eum proficiendi ac mensura eat,quae substantiae suae in consciitanea.Caeterum inquisitione dignu illud videtur, quomodo hic rationem concludens, reliquosi habitus praeter intellectum a principi'ru peraceptione seiungens,ires tantum prudentiam,sti entiam,*sapientiam connumeraricide arate vero nullam mentionem secerit. anfortasse dicendum est id eum fecisse, propterea φ αPrudentia, si arscirca eiusdem generis res versatur,eas.squae alio atque alio modo euenire Possent. de arte igitur tacuit,eo Q simul cum prudentia intelligatur . Sed qua de causa artere prudentiam inter veridieos habitus reponit scientia enim,α sapientia, intellectus erasiabiectas sibi res necessarias habeant, necessario verum dicuntiata vero re prudentia quomodo esse veridicae possitnt,cum circa ea Uersentur quaealiter, atque aliter sin habent,atq; roiccirco fine siros inentur interdum,alma vero excidant na alioqui sabiecta necessaria et ipsas habere eocedendum esses: quod instardum est. aestio haec re obiecta superius fuit. α quoda conuenienti modo etiam soluta:nune autem repetita hie est , ut alter1 solutionenaciscatur:quae erit huiusmodi.verum dicere his quom inplurimum competit: quippe caeorum quae ut plurimum fiunt,omnis ara, omniam prudentia similiter sit.quare ob id v ridicae etia ipsae dicendae sunt,quia plerunque verum dicunt: neque enim ex aequo Verum.
falsam,neque rarius verum sed plerunque obtinent: quod autem plerunq; fit, siverare id quod rarius euenit,merito debet a merito igitur inter veridicos hinitus etiam ipsae si
' Apientiam autem in artibus attribuere illis consimimus . vi absolutis, o simi in ipsis sint: unde Phidiam sapientem marmorarium , P olycletum statirarium sapientem dicimus,nihil aliud hic sapientis nomine si artis ipsius
Cum de tribus veridicis habitibus scientia, arte, prudentia docuisset,velletq; ad resis quos explicandos sapientia 5c intellectum descendere,considerationem quada de scientiae principqs in medium protulit: quaesiuitq; ad quemnam ex quinque habitibus principi
o rum inuentio ac cognitio pertineret qua ubi ex inductione ostendit, nulli ex reliquis qua tuor esse accommodata:intellectui talumodo asscripsit:eo . ipse esset qui ex sese principia pareret,& sciet is suppeditaret. atis. n.in praesentia esse existimauit de intellectu haec dicere: na caetera si de eo persectius agere voluisset,diligeti ore multo atq; exl sitore tractatione requisebat. inrae aut hic de in lectu inquit obscura quanda eius notitia 2lunamodo nobis ostendunt,atque indicant:quae scilicet ex operatione quada intelligitur,qua communta notiones percipi quae ιιίματα. Lauctoramenta appellanti circa haec enim intest
ctus noster versans intest ectualem quandam operationem prae se fert, dum simplici ea arepulsione id est medio, ac ratiocinatione vacante cognostat: quippe quae ad ea quae intestis guntur, percipienda media definitione minime indigeat. Vbi hoc declarauit Aristotcles, adistentiam explicandam postea transit: acprimum communi de ea hominum opinione sosumpta sapientiam inquit de artibus quoque dici Blere, ita teius nomen absolutissimis artificibus aliquando attribuamus:Unde Phidiam sapientem marmoratium,& lapicida discimus. Phidias enim eum esset lapicida apte marmoribus rerum naturas imitabatur:atque
inius quam exactissime fieri pro materia poterat,arumalium, plantarum liarum* uin
339쪽
omnium formas exculpebat. Polycletus item statuarius sapiens nominabatur: quia. etiam ipse in statuis e metallo effingenis erat peritissmus,quatenus subie 'amateria capiebat. Deinde differentiam subiungit qua sapientia haec quae in artibus est ob ea di stat,quae vere sapientia dicitur:m artibus inquies sapientiani nihil aliud essera artium ipsarum Virtutem. nulla. n.esia de causa in illis sapiens quispiam appellatur, nisi . in propria arte eam quam cutis subie 'a materia susciPrre potierihelionem absbluit. eiti quidam sapiens,utpote
in tali re talim materia perseetionem eatenm aissequutus, quatenus materiae ipsius natura postulabat. at ν haec sapientia virtus est unicuim arti accommodata,quae unaqua* prout singulis couenit abseluit,ac perficit: haec, ea eit,de qua sui ius dicebamus,cum dimeren I o tia artis*prudentiae ab Aristotele tradebatur . artis.n esse virtutem, prudentiae non esse ostendit: quippe quae ipsemet virtus sit,iaeo admittere aliunde virtutem pol sit.
Ceterum esse alios quosdam omnino,non ex parte sapietes existimamus,
net alia siqua in re sapientes: queadmodumquit Homerus in Margite:
v Is nec fossor erat,nec erat robustus arator,
Aut alia re aliqua sapiens .sic numina diuum Concessere.
A liam esse inquit,sapientiam omiuno & non ex parte,id est non in hac ut illa materia particulariter, sed omnino,atque uniuersalit id quod communi etia opinione confirmat, cum inquit ei se alios quotiam omnino non ex parte sapientes existimamus aduerte auteΣo quo modo omnino & alia aliqua in re hic dictum sit. nam sicut substantia ipsa omnino atque ab Iute est reliqP vero quae vel in substantia, vel circa substantiam sunt,non esse abistute re simpliciter,ita esse aliquid dicuntur, ipsius. s.substatis aliquid: verbi eausi substantiae vel quantitas, vel qualitas,vel res eius, vel positio: Ut sedere, ocitare, ociacerer item vel este in loco,vel in tempore,vel aliquid aliud ex noue denuncupationibus seu prae dicationibus esse dicuntur:sic etia unaquae* ars cum subiectam habeat substati am,oc vesin ea Vel circa eam operetur aliquid,illud quod operatur quodq; vel in substantia,vel circa substantiam essicit,tatummodo cognoscit, ac percipit:id autem est forma ea quam in proν pria artis materia artifex ponit, atque absoluit: quae sanenihil aliud est, u accidens: ac proopterea non absolute atm omnino eit,sed est aliquid:virtusq; esus ac pereeetio non sapies o tiu absolute,sed quaedam sapientia appellatur. Sapientia vero absolute ac simpliciter, quae circa eorum quae sunt .subliantiarum cognitione versatur,non quod est ali quid,sed quod absolute est, hoc est non accides, sed substantiam cognosci iniemadmodum igitur in generationibus facimus,cum accidentis generationem non absolute ac simpliciter generati nem, sed quanda generationem dicimus:substantiae vero,generationem omnino,n6 quandam nerationem appellamus, propterea V ea est omnino, ac re Uera generatio,iicut etia
Aristoteles ipse nobis tradidit: eodem modo quoque cognitionem oc sapientiam, cum est accidentium, cognitionem quandam, di sapientiam quandam dicimus: quique ea est sapies, in aliquo sapientem, ac quendam sapientem vocamus. at qui circa substatutam at* ea quae per se substantia consequuntur,sapiens est,sapientem omnino ac simpliciter nuncupamus: substantias versast tuti praestantissimamq; sapientiam scientiam eius appellamus,quae theologia,id est diuina est. Nam substantia ex Platonicorum sententia est triplex,naturalis,disciplinaris,ec diuisna.quauis enim Aristoteles disciplinaremisi mathematicam circa ea quae per abstracti neni sunt,uersari assierat, id tamen Platonice haede re opinantibus non placet: propterea ες ea quae ex abstractione fiunt, senstite Usuis ac naturalibus sint inseriora ac deteriora, eo Q ex ipsis originem habeant,postin ipsa subsistantiabsurdumq; esse inquiunt, si dicamus, animam,quae natura ipsa re singularibus, naturalibus: rebus multo est praestantior,habere quidem in se rationes subsistentes, non tamen eas ante sensibilia rationali, atque animaliquodam modo insitas habere, ita ut materialibus sensibilibusq; ac singularibus potiores,ac so natura priores antiquiores'; sint alari a principio ignoratione ex generationis vinculo contracta sensu, a materiaq; abstractis s ciebus ac rationibus uti cogatur, quo qui in ipsa sunt. cognitionis igniculi incenduntur: qui quidem ex propria natura ab opifice inditi genera tionis pertur tionibus obseurati ita latent , ut nili adhibita purgatio sit, apparere nullo
modo possint: perinde atque ignis cinere opertus,qin primum usidiscussus cinis est,appo
340쪽
ret atque extat:deinde si materiam attigerit,in flammani ingentd saepenumero iiicendi consueuit. E st igitur absolute sapiens is quem diximus:quem diuersum esse ab eo qui quodammodo est sapiens, Homeri Margitis testimonio comprobat: id autem Poematis nomen est,cuius meminit non solum ipse Aristoteles in primo' Poetices libro, sed etiam Archiloschus,5c Cratinus: in epigranimatibus item Callimachus: Homeriq3 esse opus testantur. H omerus enim hic de eo sapiente intelligit,qui omnino est 5c proprie sapiens,& n' quo dam modo, aut aliqua in re, ut illi qui in artibus excellunt .potest siquidem re fossior in ipsis fodiendi opere optime se gerere,atque in eo sapiens appellari: arator item in arando similio ter: atque alius alia in re: sed unusquisque tamen ex his quadam tenus,quataq; in re est se mens. qui vero omnino ac proprie sapiens dicitur, longe ab his diuersus est. postea a haec di ioxit Aristoteles,concludit rationem,ac subiungit in hunc modum:
Quapropter exactissimam scientiarum esse sapientiam manifestum est.ia Pientem igitur non solum ea quae ex principiis sunt cognoscere,sed etiam circa principia ipsa uerum dicere oportet.
Sed unde hac conclusionem collegit ex eo videlicet, u is qui in unaqua arte abiblutus est,sapiens in ea cile dicitur.nam similiter quoq; ille in uniuersali cognitione erit sepies, qui in uniuersali sapientia est absolutus: ea autem non solum eorum quae ex principiis demon' stratur,sed principiorum quom ipsorum cognitio est:quippe quae etiam circa ipsa verum dicat.quid est autem circa principia verum dicere,nisi habere rationes quibus ipsa etia com mprobentur sunt enim nonnulla principia, quae licet probatione aliqua indigeant, non nccesiario tamen ab iis qui in unaquaque scientia periti sunt,ratione ulla comprobatur, sed perinde ac concesta sumuiuur: exi illis ita sumptis quae ad unaquai scientiam in stant,demonstrari consueueruntat sapiens cum reliquis omnibus cognitione antecellat,singulis 'absolutior,ac perseetior sit, horum etiam principiorum si aliquo modo opus est, rationes asii Agnat. Scientiarum enim principia triplicia sunt: nonnulla enim audiorameta seu dignitates, alia supposita seu suppolitiones,quaedam postulata appellantur. Auctoramenta quide,qusQuόματα a Graecis cicuntur,ea sunt, quae etiam apud discentem ex se auctoritatem,oc ii de consequutuur,neque ulla extrinsecus, nisi sola in verbis explicatione aliqua adhibita certa ac nota omnibus sunt.ut illud, quae cidem iunt aequalia, inter se quoque aequalia esse necesse 3o est.Cum vero non certam habet notionem auditor, sed statuit tamen ac concedit ita esse: id suppositum dicitur. circulum etiam talem esse figuram ex communi notione absque disciplina non habemus,sed ubi audimus tamen, sine demonstratione concedere c6suevimus. Hostulatum autem vocatur, cum& ignotum est,quod dicitur: & id sine concessione ulla a dietis ita quasi ab eo petiuerimus, postulauerimus,sumere solemus: v omnes re 'Qsa culos aequales inter se incideclarat autem non inesse supposita in animo discentium illi qui de aliquo huiusmodi tractare studuerunt: Ut Ptolemaeus,cum definitionem corporis recte sese habere ostendit. Posito erumpuncto eum in tres partes fluere posie demonstrat, lonAgitudinem,latitudinem,& profunditatem. atque ita quia ex eode puncto pluresu has tres excogitare fluxiones non licet, fieri non'poste inquit,ut plures etiam ii tres distantiae ac diν mentiones existant: atque hoc modo persectam esse corporis definitionem asserit, quscors
pus habere tres distantia seu dimensiones constituit.Possumus igitur Mel sic intelligere de eo qui omnino sit sapies,ut diximus, vel hoc altero modo. Prima philosophia,quae eadem theologia est ars artium, dc scientia scientiarum appellatur: atque id propterea, quia arres re scientias sola ipsa constituit,dum earum principia quae demonstrationem iid admittun quando opus est,declarat atm emticariatque ita inicit,ut illae ex ijs quae ipsa suppeditarit, proprios consequi fines possint. Exempli causa in fabrili oc aedificatoria arte perpendiculain, ocrubrica, aerectangulum trigonum quod alpha seu alphadium a Graecis aliterae Asimilitudine,amussis a Latinis nominatur. ac perpendiculo quidem utitur aedificator: idq; tantum de eo cognostit,certumq; apud sese habet, ad recta erigenda aedificia id instrumen/ istum pera esse accommodatum: quae autem causa siucur funiculus annexum plumbum domittens ad dirigendos parietes conducat,illud vero quatenus. s. artifex eiusmodi est, ignos rat. sed sapiens huiusce rei causa reddita cur perpendiculli ea vis sit, principi um aedificatricis
artis constituiuat ob id ut ars sa quom constituatur,est meiqr. nam quia plumbum diuniculo