장음표시 사용
311쪽
LIBRVM s Ex Tu M. et 3 sa suas operationes exequuntur: hae amem in brutis quidem erum sunt,at ratioe pror 'sis absunnin hominibus nullam propriam habent rationem, sed ea tamen sunt natura, ut rationi alienae possint obtemperare: cui cum parent, virtutum opera edere consueuerunt: cum vero ratione neglecta operantur,illis quae prorsus sunt irrationales similes plane eu
dunt. Rationales igitur facultates tam quae cognoscendi u quae appetendi vim obtinent, irrationalibus longe esse potiores,nemo nisi prorsus aratione alienus negaret.neque qui sepiam est,qui aut has contrarias inter se eisse inficietur: aut si praesi leat ratio, sibiq; irration ira appetitiones subiicia hominem idoneum ad virtutes exequedas effici: si siccumbat au/tem incitationesq3 illarum sequatur,in Vitium manifeste delabi. Ad corporis prsterea vox o luptates appeterulas ex qualibus facultatibus incitari consuevimus quae frui ipis maxime appetiit: non ne irrationales harum vero voluptatum abstinentiam qua vel prorsus ipsas repudiamus,vel moderate admittimus,in quibus facultatibus inuenimus nonne in ratio palibus si tur in irrationalibus ad corporis voluptates vehementior incitatio efficitur: in rationalibus ureo vel integra affectuum sublatio, vel eum ratione 5c modo affectuum temperatio existit: quo modo melior existimari non debet vel impatibilitas vel mediocristas,uinimmoderata assectuum incitatis,ec cosensio nam ita immoderate et promitare ad concubitus serri , ut ec in adulteriare in marium fisos eoitus delabamur, irrationale prorsus effrenatum que aesuriosum est. quod cum fuit homo,non video quo pacto id quod pessimum est,non sequatur, rationem penitus destituaturiatque ob id inter ratione et o carentia dc bruta animalia connumerandus non sit. Immo si verum dicere volumus, bruta. ipsa prauitate excedere censendus videtur is qui rationem assectibus subiicit, idq; quod iratura est praestantiu deterioribus facultatibus ita in seruitutem addicit,ut quicquid illae ap/petiuerint,faciat.Reliquum igitur est, ut mum omnium,turpissimum sta esse eum omnes fateantur,qui pessima sectanda esse instituit: ea que docet, quae hominem natura ratio natem cum eratione ipsa exsurbant,tum peiorem etiam brutis ac ratione carentibus resdunt. Accedit ad hoc, quod nemo est quis eruditionis aliquantulum particeps sis,qui tres esse generales virtutes ignoret, fortitudinem,teniperantiam,& iustitiam, quae praeside te ea animi iacultate quae sapi iracundiasque ec cupiditatis incitationes moderante, αυmini. Sed quo modo temperantia erit,si cupiditas freno rationis subiecta non fuerit temμ3o petantia vero sublata quo modo esse possit iustitia non videor cum cupiditas rationis mos deramine reiecto neque quod sibi,neque quod illi conueniisseruet: sed dominium quod ratio in ipsimi natura habet,ae seruitutem quam ipsa erra rationem exhibere debet, proris repudiet: ut 6c nuptiae alienae violentur ex insatiabili furore erga mulieres: oc naturae etiaipsi viministratur, dum maribus perinde ac foeminis abutuntur r&alienae res iniustae ras antur ex nimia lucrandi appetitione. Adde qum prudentia quoque ipsa tollitur, cum ab irrationalibus iacultatibus subiugatur ratio,deorsum que in intemperantiam,atque amemtiam trahitur. quod cum si sortitudo quo ue ipsa evanescit,quae ex iracundia freno rati nis moderata existit. nam cum ratio ita assecta sit,turpiter que asiectibus succumbat, inlacitur, ut neque ipsi suo naturali statu uti possit, clim imperandi omnem auctoritatem o iam amiserit: neque iracundia rationin subiici tanquam dominae amplius patiatur,tas iis perium etiam ipsa detrectet, effrenis que ad quodcunque incitata literit, seratur: exini : ique libidinis relaxatione ac licentia praeceps delabatur. atque ita efficietur,ut neque virtus vlla Usquam existat: neque homo ex operatione homo sit. Vel igitur ii qui vos inuosam vitam summum bonum esse statuunt, in eius que fruitione felicitatem ponens dam censent, virtutes hominis esse eas fatentur quas commemorari: siq; id iaciunt,sibi ip/si aduersantur, cum virtutes esse concedant, & contraria tamen Virtutibus vitia prael rant: vel virtutes este vllas penitus negant: quam opinionem omnibus qui metis fiant compotes, esse contrariam, ac recte sentientibus aduersari nemini dubium est. Sed dicent sor so rasse, qua de causa summus rerum opifex irrationales has lacultates naturae hominum insdidit, si ex illis operari homo non debebat: atque ita operari,is quam maxima posset ii tentione in ipsis uteretur, quo persectiores ex vehementia operationis atque intentione facultates ipsae redderentur ad quod in hunc modum respondemus: lacultates has ita nastura esse comparatas,ut operari duobus modis possint. vel enim rationi obtemperantes,
312쪽
274 EusTRATII IN MORALIUM ARIs T. vel rationis imperium respuentes id faciunt.cum igitur obtemperat rationi rationis etiam ipse participes quodam modo ac ratiotiales emunturiatQue ut hominem dece operationes omnes exequuntur suas: cum rationem repudiat, vin solum brutis conuenietes aditos nes emciunt,verum etiam peiores longe quam bruta ipsa esse conspiciuntur , cum praeter propriatii temeritatem,rationalem quoque animae partem,ac sapientem secum adiunc tam
ad scelera ac flagitia excogitanda adiutricem habeant: secum que eam in perniciem praecis pitem tralaant.lllud praeterea aduertendum est,unumquodque quod perficitur, ab eo peraiectionem suam consequi, quod praestantius illo ipse sit, quod perficitur: ad idq; attrahi, atque attolli: rationem vero irrationalibus sacultatibus longe elis praestantiorem. qui fiet igitur,ut peiores ac viliores perficiantur si lion ad praestantiorem facultatem fuerint redu/ i o Aae, atque illi subiectae, sed eam ad se detraxerint ac sibi subditam reddiderint nam sicut
anima rationalis nunquam perseetionem consequetur suam, nisi ad intellectum reseratur, ac per eum ad Deum sublata illustretur: sic nunquam neque iracudia neque cupiditas perssectae unquani essici poterunt,nisi ad rationem reductae ab ea moderatae ac meliores redadantur. non enim in excessu operationis ipsarum persectio est: sed in eo quod rectae ratios ni tanquam mensurae ac modo subsiciuntiir, atque ita per participationem fiunt rationa/knquemadmodum etiam anima rationalis dum intelleeluius re diuina fit, persecta euasdit. Unumquodque enim quod ad aliquid aliud se prsstantius suscipiendum idoneum est, cum id suscipit, persee um efficituraeum non suscipit, in impersedio suo statu permanet nquo quidem solet proficere i non proficiat. Errat igitur,qui in eo perfici irrationales irates allerit,dum magis ac magis intenduntur. Nam si irrationalium facultatum persectio in hoc consisti t,dum amplius earum austetur irratisialitas,atque intendit rui eiusdem re missione atque imminutione,id quod obtemperando rationi consediuntur, impersectio erit. si enim contrarium ex contrario existit,ex contrario quoque luet contrarium . at si
hoc fiet,erit irrationalitas ratione praestantior ac melior:quippe cum id ex quo persectio, eo ex quo imperfectio prouenit onse praestantius esse nemini dubiumst. Sed quid essed ratione magis alienum potest, quam si irrationalitatem rationi anteponendam cense mus nam hoc modo rationali etiam animae melius esset, si in i ipsi,& moribus,quam si diuinorum,Deiq; ipsius fruitioni inniterciutares que omnes in eo proficeret si ad peiora dolaberenturiat 3 ita nos quasi in via progressi ad id lade deueniremus,ut infima qusq; corμ 3opora,infimam materia omni incorporea substantia, od; ipso primo omnium,omnia 33υItra omnem comparationem supereminente, meliora esse existimaremus,ac praestanti
ra. Quo quid stultius esse, magis que impiumotest r Atque haec ab appeti tricibus Docultatibus Iumpta argumenta suntcirca enim assectus ac voluptates corporis sensius et imaginatio operantur: ec sortasse etiam peruersa opinio. nam intellectus & cc rationis in his opera,nisi quatenus ipsarum rerum naturas percipiunt, nulla prorsus est. cbio modo tur melius est in homo qui rationalis est,secundum irrationales cognitiora ac peiores uita traducat,atque inde a praestatioribus ac rationalibus recedens prorsus reddatur irronalis:
intellectus prerea re mentia seu cogitatio ceris cognitiora sunt: imaginatio Sc sensus incertae at ν erronem secundu quas qui viui se dii errore inuit,errasq; est.qui igitur secunduhas vivere,questa his iueunda lim se stati hortatur:erras legissator est,atqi ob id procul a Deo recedit.inio modo igitur veritatis prsnuciator.i. propheta,& a Deo erit, qui procul. Deo abest,tanti, erroris hominibus est auctor ocirca quis scopias ac finis summi opificis fuerit,eis animae ronali tum irrationale,tum Megetalem vita adluxit,coi deremus. Vtrum id secit ut qui ronales sunt ne stibus indulgentes temere Uiuat,atcpirronabiliter: an ut ita cum carne hae crassiore,& mortali,ac repugnate apta ais fieri colligatio posset si priore ob cam fecit, ipse opifex atabus nostiis esse in causa videbitur,ut in peius delaberentur: quippe qui peiora melioribus copulauerit,attv in corporibus nostris utram coluxerit. at hia est ablutdv.falsum igitur propositd ex quo M surditas c5sequitur cesendu est. Qua, reda igitur vera causa est huius in e e contrario in coniuncti 5is,quae bonitati ipsius opili socis eouenies dubitalione hac ditatuat.Na qui omnia ex bonitate sua creauit Deus, postuhaec quom mortalia ex materia eo statia, quae suapte natura ad malu contrahendum prona
sunt,produxit: δ ea bonitatis sua roni Q ordinis expertia esse passus est . sed alarum
313쪽
rationalium substantia seest,quae iungi corporibus ex corurariis rebus compositis pollenti
quia vero haec connexio sine medio nullo modo fieri terat, cum corpora ex rationali an. ma sine medio ullum bonum consequi,vllam ue illusti atione nequirent admittere: prospterea vegetali re sensua vita huic adiunctae siunt,quae mediae inter rationalis animae, ec corporis copulationem,mutuanis cognationem intercederent: ut ex earum operatioibus idoneum redderetur corpus ad asse erionem suscipiendam,quae ex ratide induceretur:quippe eum crastiores, materialesq3 nrans hae sint, i rationalis: quam caro autem et corpus si ib/tiliores a materiam remotior .rationalis enim anima eam naturam habet, ut re rubstanstia, ec operatione a corpore ferirari possit. hae autem cum ne v substantia nem operatione δ φ Narari acori oribus queant, licet in materi δ, re in siabiectis corporibus existant: Ela intellectione non reus 'c species s arantur et ut propterea inseparabiles persectiones d est ἐοπιλε ια nonullis qui de his a ,appellatae fuerint. Primus . tur ac praecipuus alumara harum coturustiola linis ilic est. Sed ne corpus ea causaar imam cosequutum ut ornaretur, honumq3 redderetur, idor tum potius ac peius hac coniiunctione essiceretundatae sunt Iem ae mand t Aline ec potiorem partem in naturali suo statu conseruarent,re peiore moliori subiiciendo meliorem sacerent. nam rationalis anima inuiolata atqueillaesa Guatur
oui ad ea quae praestantiora ipsas rec sublimora, conuertitur,id est ad intellectum, ae eum , ab ipsi*q; perseitur:ipsa vero irrationalespartes ad sese ducit ac trahit, ac per se ex urtutis exequut ad sublimiora quoquessia ac praestantiora attollit. Morum nihil salago sis illepropheta percipiens turpissima omnium, ac foedissima legibus sanxit. is enim est, quem Arabes, Aegyptii J'cris, terim omnes qui huiusmodi vitam traducunt,prophe r natum, ac legistatorem praedicant. saedus homuncio, omnis turpitudinis, at p obstre ii itis plenus:qui ne ea 'uidem abiis taui quae Sodomis re Gomorris c5tiger igni consumptis propterea quod ea quae iste legibus instituit, flagitia perpetrabant: adeo ut terra quoque ipsa quam gagitiosa obscoeuitate calcauerant, penitus conflagrarit,reda aq; in cinerem fuerit. Sed quid plura satis enim haec sunt ad iusiirditatem huius dogmatis refellendam: quippe cum neque i principio nostrum hoc propφsitum fuerit. Resu unus igitur rursus Aristoteli Ulixi. verba,atque o,ut incepimus,explicare tentemus.
'Ria autem sunt,quae in anima actionss, ac ueritatis dominium habent: sensus,intellectus,&appetitus sed ex his sensus nullius principiu adii nis est. id quod perspicuum est exeo,. bestiae sensum cum habeant, a stionis
Adhuc de altera rationalis animae saccitate quae circa ea quae esse aliter possunt,uem' turbis est ratiocinatrice lix agit. nam quia sensua cognitio particeps quodam modo etiam ipsa est iudicii quod in materialibi is,ali terq; alias sese habentibus versatur: ipsam quoque lucemimeras,tria elle in anima inquit,quae dominium acti 5is ec veritatis habea senium, Q intellectum,& appetitum. non quod sensus in actiones vim aliquam exerceat,sitisq; praeddeat : sed quia cognitionis etiam ipse species quaedam est, verum que in quibusdam percis pere potest dum circa materiam re contingentia operatur,circa quae intellectus etia actis ui negocium est. I ntellectus vero ipse generaliter sumptus in necetiaria,& ea quae continingunt,suam partitur operationem. agit enim,& contemplatur: agit circa ea quae esse aliter possunt: contemplando vero ec circa ea quae esse aliter possunt,artificiose ac probabiliter,ed circa necessaria ac stabilia scienter cognosci tappetitus autem oc sensus ipsius ec ratio
nis.i. activi intesiectus quasi minister quida est:quiise cum ille appetenda ec sit eda proponat,materiaq; operandi, id est iucunda dc molesta ipsi offerat: ratio vero quae eligeta, ille repudiada sint,iudicet atq; utrisq; his conuenientem modsi praescribat. Sensum aut non esse actionis alicuius causam,bestiaruma. brutorum animalium exemplo declarat, quae liscet sensu sint praedita, nulla tamen exercere actione possunt. na cum sentiant ec iucunda,et
molesta,quaesul vecta sensibus sunt: ea quae molestiam asserunt vel fugiendo,uel repugna Dac vindicando reiiciunt: quae vero oblectant, vel ad sese attrairendo, vel persequendo
314쪽
Evs RAτII IN MORA OvM ARIs T. pppetu it et ut nulla in ipsis,quia ratione vacant,esse actis possit. actio enim in iis est in quisbus est consultatio quae quod eligendum est proponit, ad quod postea appetitiis incit rut .itulli igitur actioni praeest sensus et sed totum in ipsas dominium intellectus obtinet, atque appetitus: ille,dum ex consilitatione iudicat, atque inuenit id quod appetendum estiliae,dum apprehendit ac persequi uir, quod intellectus esse melius iudicauit ut in brutis carentibus ciue ratione animantibus η petitus cognitioni re iudicio irrationali'n rationa. libus rationi intellectui activo inseruiat, ae ministret. are sensum nullius actio esse principium, recte dictum est. Nam quando etiam in ratione praeditis quae sensui im ima videntur,persequitur appetitus,rationis iudicium tunc cessat:wqui natura est rationalis, quasi ratione careat, ita operatur, brutum similis euadiudum secutiatim sensiam, quae cognitio est irrationalis,vitam traducit.Cuiusmodi sunt gloriosi, auari, libidinosi aevoluptarii: qui ea duntaxat quae percipere sensibus queunt,appetere consueuerunt,eorum
nulla cura habita quae intellectu percipiuntur.
Mod uero in cogitatione Hirmatio et negatio est,idem in appetitu perosequutio est,&saga.
Rationem nobis tradit,quam habent inter se in actionibus cogitatio re appetitus, tundem que differentiam: cogitationem, id estis is initis appellans intellectum activum, hoc est contemplationem quae operatur, eum quis de eligenda re iudicat.omnis siquido icogitatio de Mero re falso inquirit: t hoc resellat, illud comprobet . appetitus autem inhoni persequutione, di mali ruga veriatur. quando igitur de agenda aliqua re inquisitio Deris,lvina ne sit,nec ne,cogitatio ipsa ratiocinando id colli uappetitus vero si bonum id fuerit apprehedit ac persequitur:si malum,fugi atque arcet atque ita appetitus ad cogit tionem tanquam dominam ministri rationem obtinet, seu discipuli ad magistr1: cum quid aut mandet,aut doceat cogitatio, ipse excipiat,ut aut bonum eligat,aut malum sugiat,arii mitet. iccirco inquit quod in copi tatione est ammatio re negatio , idem esse in appetitu persequutionem ac fugam: hocm,scut cogitatio quod ipsi bonum esse ex ratiocinatione. visium fuerit, ei te bonum assirmanita appetitum quod bonum est, persequi: quod eiusmo/di esse cogitatio demonstrauerit . sicut item cogitatio esse bonum id negat, quod non esse num collegerit: ita quod mini non est,iligere appetitum. Haec autem ue hominibus ijs dicuntur,qiuio ratione re iudicio vivunt.
Quare cum moralis uirtus habitus electivus sit, electio uero consultatrix appetitio: propterea oportet,si modo electio proba est,ut 8c ratio sit uera,&appetitus rectus:&eadem & illa dicat,& hic persequatur. Atque haec cogiis ratio seu mens,& ueritas activa est.
Hoc ex praecedente consequitur . nam quia appetitus ad mentem ac cogitationem spocta ab eaq; occasionem sequendae aut tu endae propositae rei accipiupropterea virtutem electivum esse habitum inquit. scientia enim habitus quidem quoque ipsa est,sed non et cetritius: non enim circa ea vertitur,quae esse aliter possunt,qusq; in consultationem cadun circa necessaria, quae semper eosem modo sunt, licet nullus circa ea quippiam egerit. quorum quidem periectionem,id est veritatem eo oscere in nostra situ est potestater ut autem ipsa hoc modo sint,aut non sint,non est in nobis. multos praeterea habitus etia a natura habemus, iusinodi stant Sc sensius .virtus tamen talis minime est,sed in nostra potestas te est eollocata,re ex eleetione proficiscitur, utpote electione di studio nostro acquiista. Eleetionem quoque desinit, eam esse appetitum consultatiuum aula e .eleetio silidem vis appetitiuacii situ, appetitus et est:consultatiuus vero, quia praecedente consultati os ne operatione sua iungitur, ac melius mori anteponit . Tria enim sunt quae in actioni aeolis erantur, voluntas,electio,& consultatio. Volutas boni absolute appetitus est quae FRin diuinis substantiis exactam boni ipsius habet comprehensionem,quod ex sese etiam sine ullo consultationis adminicula appetit; id quod iccirco fit quia in diuinis nullus prudentiae desectus reperitur .anima autem corpori alligata, atque ex eo perturbatum mentis intularum adepta, fer/que ignorauri prudentia maxime indigeat, cum volt quidem bonum.
315쪽
sed timeat tamen ne in errorem aliquem delabatur.)rocirca consultat,ac deliberat: atque inde ubi bonum inuenit , id non bono anteponit,atque eligit.ut apud ipsam inter Polunta item 5c electi ionem media consultatio intercedat: quae id quod Voluntas confuse appetit, ipsa distincte in quacunque PrVOsita re agenda denudet,atque aperiat: electionem que ad ipsum id eligendum incitet. iniam ob rem concurrere duo haec necesse est, Ut scilicet oc ratio quam mens nostra constituit, Vera sis,qua siue bonum esse bonum, siue malum esse malum o stenditur: oc appetitus etia sit rectus: ne si peruersus luc ierit,id minime aps petat, quod ratio persequendum est demonstrarit, siti ad contrarium praeceps deferas tur r id quod saepe in perturbatis fieri consipicimus. inremadmodum in Medaea, itiae lis ro cet ex ratione cognosceret malaeisse ea quae erat perpetratura et ab irae tamen appetitu suo perata ea fecit quaeratio mala esse demonstrauerat. o modo autem erit appetitus rectus e fi electio scilicet proba,ac bona sit, id est ex virtute facta, quae melius peiori an teponat. nam esectio cum VPetitus sit consistativus, ut dictum est, si bona fit atque ex virtute, illud prorsus appetet, quod vere bonum consultatio esse collegerit. Mare quod ratio bonum esse affirmauit, id cum bonus est appetitus constillativus persequitur. Atque iam mens oc veritas activa est.
Contemplativae autem cogitationIs & non activae neque esse stiuae bene&male esse, est uerum Sc saluam: hoc enim totius cogitatiuae opus est: sedro activae Sc cogitatiuae ueritas est, quae appetitui recto consentanea sit.
Cum in duas partes cogitationem re mentem diuisierit, quarum alteram circa ea quae contingunt, alteram circa necessaria versari divit rillam que ratiocinandi, hane sciendi facultatem appellarit: ratiocinatriciέque proprietatem iam explicauerit, nunc de ea agili quae scientiam assere. in illa enim non in eontemplatione sella finis erat, ut fatis inueniste veritatem fuerit: sed oportebat appetitum etiam accedere, qui demonstratam rem perses queretur,& actionem, quae bot .um cognitum atque inuentum exequeretur. quandoquiscem eius acquisitio in nostra potestate est. nam cum esse aliter poli it,ut efficiatur,nostro studio indi et . cuiusmodi esse ea quae ad temperantiam spectant, manifestum est. iccirsco Oecies illa mentis ac veritatis activa fuit U Iata.Conteniplativae autem cogitationisso re mentis quae neque activa neque esse stiva ea, bene oc male se habere contemplationis terminos non exciti, sed eousque tantum progreditur. bene elum sese habet,cum vesrum inuenit: male, cum errat,& sallitur.ut squis de figura teres inquirat, obibe,an tympani, an lentis formam habeat. hic enim ubi globosam eam esse inuenerit,acquiescit, ac fastis habet: neque ei amplius est opus aut globum facere, aut terram, vel quippiani aliud excolere ad veritatis demonstrationem. Adiunxit autem hic Aristoteles activae effectiauam, eo qu6d etiam ipsa circa ea quae contingunt, operatur, Sc circa ea 'uae in nobis sunt; opus suum efficit, cuius causa videlicet prius rations consideratione vita fuerati id quos
in aedificatoria re fabrili huiusmodii altis videre licet. Cum vero dixerit renc Sc male se
habere in contemplatrice nihil aliud esse quam verum resalsium:subiungit: hoc enim tos o rius cogitatiuae opus inteo qu5d tam veri inuentio, quam aberratio in falsitatem inrisque cogitationis & mentis partivus est communis. Unde etiam insere sed activae& cogitatis uae veritas est, quae appetitui recto consentanea sit. in ea enim cogitationis parte quae non in Meritatis inuensione sistitur,sed insuper requirit,ut ex appetitu consultativo,quae est Hesctio, aliciti id agatur: bene Ac male se habere in ero ocialso non consistit, sed actionem quoque sequi aliquam necesse est: t in ea veritas consentanea, id est consentiens re conueniens sit appetitui recto.ita enim re cum inuenta est veritas,bonum ipsum agitur: quppe cum activum bonum, num sit:& cum appetitus rectus est: ne contrarium eligat, quam ratio collegerit, sed illud ipsum plane quod vere suerit demonstratum.
16 Elemo igitur actionis principium est,unde est motus,non cuius causa. He
ctionis uero appetitus,& ratio quae alicuius causa est. In activis virtutibus, operationibusq; ipsarum,quae proprie actiones dicuntur,ma lisceonsiderant cogitatio quae et ratio priuatim appellatur, electio, re appetitus. qua igitur
316쪽
rationem inter se haec tria habeat, nunc ostendit.eIecstionem* esse actionis causam inquit ec causam quidem non finalem,quae est cuius causa aliquid fit,sed essectiva. unde. n.est motus,ea effectiva causa est. na ex electione gignitur actio,atque essicitur: vhLn.haec id quod
a ratione demonstratum est,honum opposito malo anteposuit,operamur,atin agimus.electionis item causam appetitum esse dicit,ec rationem quae alicuius causa est. At vero superius appetitum ut genus electionis,oc rationem ut disterentia constitutrice sumpsit,quando electionem esse appetitum consultatiuum definiuinquo modo igitur nunc ec appetitaec rationem esie causas electionis essectrices inquit materiales enim potius vel utraecudisci possent, utpote totius, quod ex ipsis constiti, partes: na quod ex partibus constat totum, forma est in materiam id est in partibus hs ex quibus costituta est,consideraturrves si non io utraeq; materiales, saltem altera materialis, altera formalis dicenda erat.in desilutionibus.α genus materiae,disterentiae formae lent corre odere: ut hic sibi constare Aristoteles misnime videatur. An fortasse superius appetitum ut electionis genus sumpsit,propterea m irrationalibus 5c rationalibus est communis: electionem vero,eo quod in solis ratione prata ditis reperitur: est enim consultativa et tanquam speciem ei supposivit. H ic autem emciei, tem causam electi Gis esse appetitum inquit iccirco,quia re aliqua appetibili proposita prius quidem appetitus ipse,quae est res absolute appetibilis cupiditas qusda,excitari consueuit,etia absque ratione: deinde ratio incitationem eius atque impetum cohibet ac moderatur, ratiocinado atque ostendendo an recte ac pro dignitate appetiuerit. atque ita postea es ctio subsequitur,ab appetitu origine sumpta,& a ratione quae veritatem circa rem appes zotibilem demostrarit.na sic inicitur,ut electio appetitum ut genus,rationem ut disserenti alia se habeat, non illa quidem inquirentem ac ratiocinatem amplius quale id sit,quod appetitus persequitur:id enim iam inuenit, atque ob id subsequuta est iam electio: sed consul, tantem,ut eo quod appetit potiri etia valeat. N a facultatibus 5c poteths quae supra animae substantiastini,cum extra materia sint,nulla opus est consultatione: quippe cum illa tanta velint,quae vel re necessitate possunt,in quibusq; nihil est,quod absblute contingere aliterqueat. animae autem quae tum materiae & corpori innexa est,tum facultates irratioses adsiunctas habet,ambiguitas,dic ignoratio acciditractionesq3 eius in eo versantur,quod esse, ac non esse aliter potest:vt periculum inde sit, ne in prudentiae inopia cepenumero delabastur. ocirca consultatione, ipsi opus est,qua modum inuestiget, quo rem appetibile vel 3 oconsequat abselut cives consequi facilius possit. Cum dixerit autem electionis principium appetitum esse 5c rationem,sudiungit quae causa ali cuius flanti ea rationem 5c mentem sis gnificet quae agendis rebus accommodatur: quae non ad veritatis inuentionem in me tata progreditur,sed quae actionis, finis eius causa ratiocinatur: rebusq; couenit, quae esse aliter possunt,ad actionemq; Sc essectionem pertinent,na quae stientia assere cogitatio et ratio non alicuius alterius causa veritatem demonstrat,sed in ipsius inuentione acquiescit iscutiam dictum est. Ex his igitur colligere possumus,duplicem in agendis bonis tam appetitum esse, u rationem. primus enim appetitus ille est,qui ante excitatur,quam ratio quippiam iudicarit,demonstraritq; an prjosita res digna fit,quae appetatur:qui quidem non' dum rationalis dicitur. secundus alter uib uitur appetitus cum ratione, quae electio etianuncupatur: qui postquam appetendum esse aliquid demonstratum merit,existere consueuit.atque hi gemini appetitus sunt. prima aute ratio ea est,quae bonu esse quod appetimus, ratiocinatur, lectionemq; solet antecedere: secunda vero,qus modii inuenit,quo id quod
iam elegimus,consequi etiam valeamus.
Vnde neque sine intellectu&cogitatione neque sine morali habitu ele,ctio est bona etenim actio,& quod item contrarium in actione est,sine intellectu& cogitatione,& moribus non existit.
Confirmat hic id quod prius dixit, pra ncipium essectivum electiois appetitu esse era/ sotionem ea, quae adactionem ut finem spectat:ostendit, hoc a posteriori, lecturali usus demonstratione. nam appetitum, inquit & rationem en electionis inicientes causas inde
est perspicuum,m sine intellectu, re cogitati oe,re morali habitu nulla electio estiis enim re appetitus ad rem ipsam appetibilem excitatus ac motus fuerit,ec intellectus activus de
317쪽
ipsa eadem re ratiocinetur,aeeolligat esse eligendar electio neque esse, neque operari VIIo modo potest.iiucllectum 5c cogitationem, id est νουν re M in hic ratioem appellat, oue de appetibili re ratiocinatur.cogitatio enim etia ipsa intellectus vocatur,quppe quae ipsitis
intellUus imitatio sit. Quod enim is qui pro rie intellectus dicitur,limplici appulli decogno Icit atque intelligit,id cogitatio medio usa rei ipsi accommodato explicat,ac compreshendit. Cii vero ait/neq; sine morali habitu de appetitu intelligit:propterea qucid ex nios . ribus euenit, tappetitus vel recte,Vel non recte operetur.cum enim mores boni fiant, re ctum, cum praui, peruersum esse eis 1 appetivim necesse est.)rare oportet in eleistione rata hogitationem,u appetitum inter sese conuenire,ut hic recte appetat, illa vere ratiocineturio ac demonstret. nain recte oc non recte actionibus absoeliis utriss esse nullo niodo potii recte sane,cum bene inra sese habent,non recte,cum nisedc peruerso
Cogitatio Vero ipsi nihil mouet,sed ea quae causa alicuius est,& activa. haec enim etiam esse Truae domnatur: quippe cum causa alicuius ficiat, unusi
quisque qui facii: nem finis absolute,sed ad aliquid & alicuius sit id quod M. non tamen id qubd agitur.bonii et iiiii actio finis est: finis vero ipsius est am
petitus. Iccirco Vel appetitiuut mellecstus,vel intellectivus appetitus electio est. Tale autem principium est Eomo.
Eo Disserentili duarum cogitatiuae specierum etiam superius dixinquati quoque ostet . Odubdiuidit m cogitandi facultatem,quae circa ea versatur, quae esse Miser possunt in activam,ocet Lectiori tum has eo inter se dista M,Q illa non ulterius G ad actiose ipsum finem progredituriesseetitia uero cum alterius causia operetur,suae operationis finem inlim,qui ad aliud quodda resemitavi quam rationem habet activa adstientia, eatisdem evectiva ad activam habeat neeesse sit.nam quemadmodum sciendi cogitatio verit iis inuentionem finem habet,nillil Φ Ulterius proceditractiva vero licet veritatem etia ipsi. lnveniat,non in ea tamen conquiescit. sed actionem et adiungit, ut id quod appetitus a clat,de qim et fuerat ratiocinam,aisequi possit. sic essectiva cum fine is operationis opus
id quod effecit, habeat, non eouis consistit, sed ad alterumsi ablimiorem persectiorem D, o nem spectat. verbi causa, aedificadi ars finem quidem habet domus aedificationem,sed diua
tamen quid domo ipsi praestatii Hac persectius spectat. quae est conseruatio, 5 salus eorsi quae in domo vel deponuntur,vel intrabitat. videturq; hoc animae hominis admochim esse accommodatum: nacumanimare separata a corpore fit,al smipsi annexis inuendi facul/ratibus, dum scilicet abui ullo corporis munere consideraturita coniuncta iidem sit Qtilistatisi Brum carisa,dum cum ipsis,& per ipsa extrinsecus operationes quassa edit: quatonus est separata,operationem stipra haec ipsa habet, verist rex propria Da persectione inuenit nil, im ulteritis requirit:quippe qus quod rationem finis magis subeat u veritatem ipssam, habeat nihil.quatenus vero ad corpus ipsum,vitas que reliquas spectam operatur, teas subiiciat sibi,in melioremm statam deduca prout conuenit uni assi , praeter Veritatis o inuentionem fines alios habet: non ip ipsi et hic veritatis indagatio atque inuentio satis non sit, sed ' aliae ad propria persectionem sola veritate non sunt contentae,sed di operationisbiae aliis,& actionibus indigent,ut ita sequi id quod melius est,possint,id est rationem: ne ad deteriora delapsae nobilitatem eius det tarpent,maculaq3 aliquam ei inurant.Cum etam fini natura materiales hae rationi adiunctae facultates, imittisq; ob id extrinsecus indigeatriccirco fit, t 5c actiones, oc fi ies actionum diuersi genere existant: id est cuius cinisa,et o.na artes multa necessaria ad Uita fabrefacientes inuentae sunt: id quod in essectivis vis dereliceton quibus finis cuius causa, est ipsium artis opus,ipsum it effectu. finis vero quo id est ob quem,est naturae nostrae mortalis necessitas,quae multis adiutraentis indiget: tunivi conseruetur, quod* exinanitum est CPleat,tum ne laesionem aliquam extriniec pa/so tiatur.exempli causa, panifica ars finem cuius cauia, panem habet: finem autem quo, ut ho/minem alat,ac mitriat.fabrilis item finis cuius causa,est vas,quod eius operationis erictio est,id est olla ut lebes. finis quo,est quantum ad hominis usum at in utilitatem vasa harespectant. necnon aedificatrix cuius causa habet domum,quae adificationis ipsius Si fabric tiois est finis: quo, hominis tutela,ut nocumeta ex aere ab eo arcear,alia Φ nonulla que e
318쪽
trinsecus ingruere, laesionemq3 afferre es aliqua pollent. Atque haec breuiter dicta luit, Ut propositae orationis scopum sumnatim colligeremus . nunc verba et ipsa diligentius per/pendamus. C o G I T A T l o nquit, ipsa nihil mouet occJdixerat aetionis principium effectivum esse electionem,electionis vero appetitum re ratione quae causa alicuius esset, rationem cogitationem rementem activam appellans: ne igitur quispia omnis conitati nis finem esse alicuius causa opinetur, omnem cogitationem habere aliquid quod ad alterum Dem praeter Ueritatem moueaucogitationem ipsam inquit absolute per sese Mium isnem veritate ipsa persectiorem non habere, ad quem aliquid moueat, cuius respectu mo/tionis principium sit: sed ubi tamen ad agendum se transtulit,aelium comtationem euadere,iunc* electionem mouere,ut agat,atq; id quod appetit,assequatur: de quo scilicet am o , rea quom veritatem ipsam indagaverat,suerati ratiocinata. iccirco inquit mn ipsam com i orationem absolute mouere,sed eam tantum quae causa alicuius esseb& a 'iuaa.quae veritatem ob finem aliquem ab ea diuersum inquirit, atque inuenit:quae et activa propterea discitur,quia praeter veritatis inuentionem actionem quot exigit,ad emam electionem mouet,atque incitarivi ad finem eum perueniat,quemratiocinando expete tam esse docuit. H R C enim liquit,etia esiectivae dominatura,ae tua cogitatio,quae ecratiocinatio,& ratiocinatrix cogitatio dicitur,effectivae et cogitationis principium est. etaei tua vero ea s. quae opus quod est ab operationediuersum, pro fine habet: iusinodi omnes sunt,quae Ese Metiuae artes appellantur: ut statuaria, aedifiratrix, labrilis e caetergri us singulis diuerasus ab operatione finis est statuariae statua,aedificatrici domus,fabrili lect ici,aut sedile,auti . mensa,aut quippia tale. Q U I P P E cum causa alicuius faciat, unusquis is qui facito c. Σo finem inquit effectivae, id est opus,* effectum ipsum ob quod non est op ratio absolute, quod scilicet sutipsius causa minime est,neque in seipso conquiescit, sed ad aliud respicit d. quod tan9 praestantiorem superiorem finem refertur: cuius etiam esse dicitur, eo ιν ob ipsum factum esse nemo ambigat. aedificatricis enim finis cum sit domus,ex se perseerionen5 habet, sed ad hominis usum,utilitatemq; re icit, illius* est utpote ob ipsum facta.Idein omni Aecta re videre licet. Aetiuae autem finis non est huiusmodi, sed satis est dataxat, ut finis bona ipsa actio. perituso; aprincipio hoc existit:ut qui appetit, ec bene appetendo,ec bene demonstrando,ec recte consultando,ec demum sicut debet, operationem sua petiiciendo, ne agat. I C C I R C o vel appetitiuus intellectus,vel intellectivus appetυ tuseleelio inaese autem principium est homo. inromam ab appetitu,inqui incipit et O soctio, intellectumq; habet ratiocinativum,atque activum,qui appetitui ipsi prsest,dum primum ratiocinatur atque examinat recte ne ille appetiuerit,deinde Eligit ae consultat, quomodo appetitam rem consequi possit: iccirco Electio vel appetitiuus inleslectus diceretur rquippe quae appetitum tempore praeuenientem,intellectum subsequentem habeat:ves ap/petitus intest editui .idem enim utrunque est: siue intellectus ponatur ut genus, ct appetistus ut disserentia subiungatur ad cotemplativi distinctionem: siue anteponatur appetitus, generisq; vicem obtineat,differentiae vero loco subsequatur intesIectus, quo ab appetitu solute qui inesse etiam brutis natura consueuit,distinctio aliqua esilaiatur:ita ut tres et et ionis definitiones habitu ac respectu diuersae, re subiecta autem eaedem sint: immo vero Lprima oc tertia solo nomine inter se dissierant: nam quod in prima est consultatiuum, id in o tertia intellectivum dicitur qui enim appetit cogitat, atque intellisit, habitum ipsum pro fine habet, cuius causa intelligi ratiocinatur,ac consultat: non erum cognitione sed acti nem sibi proponit. Uod vero inquit tale autem principium est homo eiusmodi habet sententiam: Ex iis quae operantur alia stipra electionem operantur,quaecun* rationem hum' na excedunt,ut Deus: quae item inter intellectum N anima sunt, viresq; in anima constitulas exuperat. omne enim quod elisit,consultauquod consultat,desectu prudentiae consul, tu.Deus autem re intellectus prudentia non caret, neque apud se quivi quod contingat, sed necessaria omnia ae stabilia habet. quae vero carent electione ratione etia carent. solus autem homo operari ex electione natura potest, principiumq3 sc causa eorum est quae ex sora Aciuntur. iccirco opinionem hanc sequutus,primum principium ec causana operationum quae ex lectione fiunt, esse hominem inquit: quippe cum nessi ante se, neque post se quippiam habeat, quod electione in operando utatur. sicut enim iam diximus quod eligit, ratam consultat: quod autem consultat tum ratiocinando operatur,tum circa ea consulta' tionem
319쪽
Nihil autem est eligibile, quod fietum est.uerbi causa Ilium expugnasse cIisit nemo. non enim cosultat quispiam de eo quod factsi est,sed de eo quod siturum est,esse aliter potest. quod autem sustum est,quin sidium sit, fieri
nullo modo potest. De ii, quae lectioni subie 'a sunt, hic loquituriostendito ea esse eiusniodi,ut euenire
aliter atque aliter possint,ae fiatura si ae a de necetur is consultat quispi 1,neque de iis quae antea facta iam sint. q, si de his non est essultatio,ii teleetio erit: quippe cum unusi io ci l qui eligit,consultati docti MI VMeet consultatium appetitus electio ipsa definita est. o modo igitur erit eligibile id de quo nulla est consultatio quorsum enim consiliaret quispia de re iam facta, ct de aliquo ex 's quae necessista sunt, de quibus saneconsultat nomo vanam omnis consilitatio est De factis igitur oc necessariis nemo qui sapit consultatiatque ob id etiam neque huiusmodi quippiam elisti.na si ubi eli electio, ibi est consulta. tio: ψhi non est consultati o, neque clectio sit, 'ecesse est addeeuaq, si de tu quae euenire aliter possunt,sinuq; in nostra potestate electio est: seri autem non poteli ut quod factum est,no sit iactum,quod factum est, eligibile nullo modo erit aluius autem exemplum Troiae expugnationem pom .quis enim nunc est,qui expugnare eam urbem eliga quae multis ante seculis fuerit e renatar
o Iccirco recte Agatho inquit: Renans sola hac ipse priuatur Deus: ' Vt ficta minime insecta possit reddere.
Tragicus Poeta fuit Agatho: ius hic meminit Aristoteles,m consentientia cum ipsis scripserit. Unde etiam dictum eius laudat. ia enim, inquit,haecita se habent,propterea et Aotho recte dixit,adeo necesse esse ut quod iam fictum est,no possit esse non factum: Ut de Deo etia ipso dicere audeamus, in licet omnia possit,utpote omnium causa, eo Blo ta/men priuetur,ut quod iactum est, tacere quin iactum sit, nequeat. nam vel Deus est causa etiam rei factae r omnium siquidem tam quae sunt,quam quae fuerunt,causa est: unde si id quod factum est, ita tolleret,ut sactum non esses,tollere etiam ne ipse esset causa illius,posset: velfi res factae non est causa, causa omnium non erit: quae utraque absurda sunt, fictim nullo modo pollunt.
Vtraru igitur intellectivaru partiu opus ueritas est. QIocirca stiundu
quos habitus utraw maxime veru dicet, ii utrarus p uirtutes erunt.
Diuisit superius intellectum nostrum in activum, ec cotemplativum: hos* differre ii, ter se subiectis rebus ostendit,u alter circa ea quae esse aliter possunt: alter circa neces laria tantum versetur. sumpsit praeterea separatim activum quo S recta ratio & prudentia consideratur: de eo: ea disseruit,quae ad notionem eius explicanda satis fueruntarum de om/nibus intellectivis habitibus dicere proponit,quae omnes ad intellectum abistute referu tur: o iccirco sumit id quod omnibus hi, commune est,quasi finem ipsorum, quod etia. 6 opus appellat. Inquit igitur,cum in duo intellectus noster diuidatur, in activum,ec contes' platiuum,utroru horum veritas finis est.oportet igitur statuere secundum quos habitus propue utral ex his partibus intellectus verum dicet, qui etiam virtutes utrarum harum sunt: ac de omnibus iplis postea disserere.Sed dubitare aliquis posset,quo modopartes has rationalis animae dicat:cum anim unum quoddam sit ex incorporeis, quae en a seNrabilia acorpore sentina si incoreoreum quoddam per se est anima, proculdunio etia indiuidua erit: si indiuidua,quo modo partes habeat quaerendum est. An ratione corporis indiuidua anima dicituraquemadmodum et caetera omnia incorporea quae post prima causim sunt nam per se etiam illa in compositione considerantur,ex diuersis'; ranu partibus constituta
sunt, ac compositaesim etia destas in ipsis dicatur, per participationem habere deitatem cliisso cuntur:nihilq; ex ipsis est,quod ita sit Deus,ut nihil aliud sit.Wnus vero Deus hoc ipsum per se est,quod dicitur Deus,aliudq; nihil: licet omnia simul,quatenus est causa omnium, sit. At ex iis quae post ipsum sunt,quicquid Deus dicitur,aliud quid essentia cum sit, parti cipatione esse Deus dicitur: ut sit simul oc deificatum & deitaλα particeps oc participans. ecce iam tibi compositio: quae si est partes quo p erui ex quibus totum componitur. Q si
320쪽
ea citiae supra aut mana sutat, excepto primo omnium uehor composita sunt omniarn ultomagis anima crit composita. noli est igitur abiurdum,si partes etiam habere eam dicamus: quippe cum non secundum diniensionem, ςontinuitatem quae incorporibus est,eas esse intelli Samus, sed eo modo quo natura comparatum est,ut incorporea componantur. Habimum intellectualium munieratio: quod scieritia qua lauii proprietate . tap. vi.
S Uinsto igitur altius principio rursus de ipsis dicamis. I
Quoniam prior unaquaem substantia sua ipsius perseetione esticum dixerit iam de su
stantia duarum animae partium, id est rati ocinatiuae,ac contemplativae quantum ad propo situm est itis: nunc de utriusq; harum persectioedocere vult. ac propterea resumit oratio,
nem,quasi de iisdem, partibus scilices intellec tiuae animae habenda sit: id quod re verba ,sa altius oc rursus nobis intelligendum esse ostendunt.na quae de utrius p ipsarum vini
tibiis ac persectione traduntur,de ipsis his dicta essenenum dubium est. ia
Sint autem ea quibus anima affirmando aut negando uerum dicit,numestro quin y: haec uero sunt ars,scienti prudenti sapienti intellectus. nam ea istimatione&opinione fieri potest,ut mentiamur.
Vnius aliusq; rei quae est vel fit ubstanti a exprocessu ab e stiva causaeonsi teritur: persectio vero exc5uersione rei ad illam dum ψ illam accedere affectat namq; quatenus licet,imitari studet: ut sicut illa est perfecta is exi 1 ipa res persedia ea scilicet qus ipsi comuem l periectione efficiatur.Ideo anims etiam neces le est oc partibus eius,ut ad illam es cientem causam conuertatur,illami bonis habitibus 5c operationibus imitetur . sicut iotur submintiam intellectivae animae facultatis cognouimus,alteram scilicet eius partem eue' contenapianuam,steram ratiocinatiuam,atque nanc circa ea qus aliter possunt euenire llam circa necessaria versari: se debemus quoque habitus illarum cognoscere, quibus oporando perseet fiunt,causam suam persee ione imitantur, atque ita boni ipsius fruitione percipiunt. ob hoc enim ut estent produciae Lint.Enumerat igitur quot sint nabitus,eosminquit esse numero quinquerquos et nominatim exponit.tot autem eos esse prorsus neque excedere,neque deficere, ita ex diuisione manifestum fiet. Intellectitiam animae iacultate duas habere partes dictum iam est,una,quae eirca ea suae contingunt,altera quae circa nocessaria versaturiquae in iis quae contingunt,versariar,subdiuisa in duas et ipsa distribuituri mes,ae tua re effectivam: quarum altera prudentia,altera ars nominata est . qus Uero in necessariis versatur, tres admittit partitiones: quaruna Una scientia,altera sapientia, tertia inν tellectus appellaturac praeter has quide artes nihil inueniri amplius potest. qui d autem unaquaeq; harum sit, quidl a' caeteris differat, procedens disputatio explicabit. Sed haeeliacient aluc verba et ipsa particulatim Videamus. S I N T aut,inquit, ea quibus aia assita mado aut negado Uerum dicit, numero quin p. Quia primus Aristoteles de intelle stiva anims facultate haec inuestigauit quin*,in qus ad summii ipsa distribuitur: propterea sint, inquit,fidenter hoc discipulis suis praecipies. vero ait quibus aia affirmado vel negado veru dicit id ad sensitiuae disterentia posuit: immo fortasse et opinionis.na qui recte opina/tur,reete53 imaginatur,vel sentit, ni non errat,verum et ipse dicere,hoc est verax et te. i. ἀλόνθόνιν dicetur: non eo tamen Q pronuiiciet aliquid,sed Q bene prout essentia cognostistis facultatis requirit,assectus sitat in loquutione re intellei hioe veritas affirmatione viistiir 5c negatione: vereq3 affirmat,aut negat in Ut quo ex iis quae suerat connumerata Addidit autemrexistiniatione re opinione/5co ea de causa, quia sui la ex his quinque da in propria constitutione sua manent,mentiri nunquam postulata existimatio νero in uniuersum 5c opinio fallit ac mentitur nonnunquam: quemadmodum siquis aut pedali magnitu dine esse selem opinetur: aut luna dum terram illustrat, sese habere totum lumen existi/met. Verum in hoc dubitare aliquis pollet: primum, quo modo Uerum dicere anima affiromando,us negando intelligatur quasi fieri posnt, utinali quo etiam alio orationis genere
u in Bla enunciatione veritas reperiatur:cum tamen neque optatio, que iniperatio, necFvocatis,neque interrogatio admittere ullo pacto veritatem aut salsitatem queant. Deinde qua