장음표시 사용
341쪽
suniculo dependens graue corpus est, grauia autem corpora ad uniuersi centrum tenduntae feruntur: et tur,ri seniculus quoque cui annexum plumbu est,adrectos angulos deseratur. atque ita fit,ut sdificatoria iuniculi directionem sequuta rectos parietes extruat.De rubrica item rationem resert sapiens. na cum ab utrisque ligni extremis capitibus redi porrecta suerit,est in causa ut detractis superuamis partibus quae obliquitatem faciebat ligna dirigatur: rediae liquidem lineae id acceptum referri debet, cuius applicatione direcito illaeisecia eit.simili modo quoque amussis columnis in altum erectis appossita in causa est, ut recta collocatione constituantur.propterea P recta linea ad rectum angulum cssiciendum ad perpendiculum ducitur.atq; ita fit,ut lentia cum rationes oc regulas unicuiq; arei eraro hibeat, ut ipsae quo partes sint,causa extiterit. Ide inscientiis videre licet. Geometra enim ubi punisti, linea superficiei, corporis desiniti ora admisit,nihil amplius deipsis inquirit: scilipsis quasi principiis usu reliqua postea demonstrat. tres siquidem distantias,seu dimesio/nes sumi longitudinem, latitudinem, et protunditatem ex quibus corpus: duas item Iongitudinem re latitudinem ex quibus superficies constituitur:tum Unam tantummodo longi tudinem.slatitudine carentem quae est linea, ius terminus ab utra parte puctus est, qui indivisibilis esse definitur.S apiens vero primum eo quo superius ostedimus modo tria tantum esse interuali tres ue dimensiones demonstiat,perfectamq; eam esse magnitudinem, quae tres huiusmodi dimensiones seu distantias admittit: dcinde euidens pronunciatum in hunc modum sumit. quod terminataliquid,eo quod terminatur ,simplicius est: atque iccireto co fit, ut omne quod terminat,ab eo quia terminatur una dimentane deficiat.qui enim fieri potest,ut terminus vel res terminatae sit in dimensione aequali vel plures re terminata dimensiones habeate atque ita demonstrat,superficiem quia corporis terminus est,Una ab eo dimensione deficere: ut quoniam corpus in tres porrigitur distatias,superficies duabus tantum longitudine & latitudine constituatur.simili modo lineam propterea v superficie teraminat, ab ea una dimensione deficere: Ut uno tantum interuallo praeditam euadere eam ne cesse sit. at punctum cum lineae terminus sit,quae in una rantum dimensionem porrigitur, omni prorsus carere interuallo,omnim distantia. at ad hunc modum omnes magnitu
num, punctiq; definitiones recte sese habere ostendit. Sicut igitur in his principia haberi isapientia conspiciuntur:ita in reliquis quom re artibus re scient is siquis diligenter consides , ret, principiorum inuentricem esse sapientiam reperiet. iccirco non aliqua in re sipiens,sed omnino atque uniuersaliter sapiens appellatur primi philosophus, qui theologus d est diuinorum indagator idem est: proptereat caeteris omnibus artificibus ec scientibus qui in aliquo sapientes singuli sunt, est in causa ut sapientes Sc sint,& cscantur.Cum autem in. quit Aristoteles sepientem non solum ea quae ex principiis sunt,cognoscere, d etiam ciesca principia ipsa verum dicere oportere, id alitedictoruna conclusionem subiunginqua ei, ficitur, ut cum sapientia habitus sit,re eius operatio,& quid inter eam εc scientiam intersit, nobis innotescat sesentia siquidem circa ea tantum quae ex principiis colliguntur,veritatem exercet,ca ad inuestigandas nueniendasq3 res sibi subiectas principiis ipsis utatur:de principiis vero quatenus est scientia,inquirere nihil potestat sapientia etiam de principiis vera o dicit,cum ipse in eo quod antecellit scientiae, confirmet ac probet.
Quare sapientia erit intellectus et Sentia:ac quasi habes caput scientia reo
riam prostantissimarum. Hoc auctarium quasi quodd m est,quod ex conclusione stiperiore consequiturasuo sapientiam esse habitum ex intelle seu oc scientia compositum manifestat. na eum intcllectus principiorum Ueritatis cognitionem habeat: scientia Uero ex principiis ab intellectu aceraptis propriassuas quaestiones dembnstrerisapientia quae 5c principia ut intellectus, ec qui ex principiis colliguntur, ut scientia,co scit, merito simul erit re intellectus 5 scies at atque iccirco in scientiis capitis vicem obtinebir, quia rerum praestantissimaru scientia est. so praestantissima siquidem sent principiarsi enim sunt causi eorum quae concluduntur in scientiis,quo modo praestantiora aloe honoratiora illis esse non debent principia igitur sunt caspita eorum quae in sti 'tris eonsiderant .sapientia vero quς scientus principia siuppeditar merito scientiarii etiam ipsa taput dicunt r.Tamessit, quod inquit sapiduam esse eaput habentem scientia iitelligi quo alio modo potest cientiae enim quia ex sese non habent
342쪽
principiae, sed a sapientia accipiunt, propterea decapitat s seu capite earentes iure appellari pollent: sapientia autem cum integra sit ac persecta,habeatq; ex se principia ccirco capitasta scientia dicitur,quasi habens caput, quae principia ipsa sui u.Sed non ab re,ut puto, erit,si quaeramus, cur habitus veridici quatuor tantum non fuerint connumerati, sed intellectus quinto loco adiunctus sit res cum sapientia intellectus sit 5c scientia,qui tantsimodo sciens est, a sapientiae integritate re persectioe in eo deficit,u habet quidem ab intellediu accepta principia,sed veritatem tamen circa ea non assequitur: qui vero ulterius progressus in s pientiam deuenit,etiam intelledium iam habet, ut circa principia verum dicere quot ipse possitiam igitur is,ut in sapientia intellectius continetur, sinaratim quasi diuersiis ab ea sit, fuerit eonnumeratus an fortasse quia cum sapientia ex intellectu re scietata composta sit, Ioprius oportuit ea quae tanu partes eius sunt, existerericinde ita ex Vm': ipsis eam costitui ratque eo magis, ψ separari utraq; ar se mutuo possitnt: ut simpliciter ac per se esse prius vi/deantur,deinde coniungi,ac sapientiam absoluere. fieri enimpotest ut aliquis intellectualis euadat,adeo ut circa prini, ia verum dicat,non tamen sit sciens: quippe cum ea qus ex principiis demonstrantur,nondum cognoscata ac propterea neque sapiens sit, eo v altera ex si pientiae partibus sit destitutus.sinuli modo sciens esse quispiam ab intellectione potest,
donee veritatem circa principia nondum assequutus vi. si autem utrasque Ueritates est
complexus,5c principiorum scilicet, re eorum quae ex principhs colli tur: is simul oc istellectualis est,utpote theologus,& sciens,quippe qui ea quae ex principiis consequuntur, ex principiis cognoscat. Mare necesse est, in unus iisq; ex veridicis habilibus separatim tosibi accommodatam rationem admittat. Videndum tamen est,nunquid diuina,& quae si is pra generationem sunt,praestantissima ac preciosisssima appellericirca quae praecipuum primae philosephiae midium versarem quae etiam principia omnium sunt, quae in generatione cadunci re vere sunt, Blom intellectu percipiunturtac propterea prsstantissima,aim honoratissima habenturia quibus philosophia oc intellectus hominum operatio veritatem cir/ca scientiarum principia accipita atqueincensum inde lumen praeuium ad cognitionem hohet,dum in principiorum perceptioire animae oculus adeo illustratur, ut medio carentem unionem terminorum in iciat, ex quibus medio carentes propositiones componuntur. Verum autem dicere circa principia quasi proprium sapientiae posuit, non Q scientiae quae a sapientia eadem accipiunt,circa ea uera non dican ed quia sipientia cum veritatem circa soprincipia primum comprehendat, se est quae scientiis eandem postea suppeditati Absurdum enim est,siquis scientiam ciuilem, aut prudeliam honestissima esse existimat: nisi scilicet homo sit optimum omnium quae in mundo sunt.
Hactentis diiseremiam,qua distat sapientia a scientia, exposuit: nunc quo modo eadem a prudentia distinguatur, ostenditaeonnectitautem orationem enim coniunetione, pro autesumpta d quod alibi etia sacere aliquando consueuit sumit autem ciuilem S scientia, eo Q ad ostendensam prudentiae sapientiae diuersitatem plurimum faciantabsurdum. n est, ii ciuilem sacultatem essestientiam dicamus: quod consequi apud eum necesse est,qui prus demiani esse sapientiam asta acinam eum sapientia ex intellectu ec scientia costituatur,pru dentia vero ciuilis sit:qui prudentiam esse sapientiam inqui in eam necessi talem incidit, ut mentiam ciuilem esse fateri etiam cogatur.id autem absurdum empropterea v scientia circa necessaria,ciuilis circa ea quae contii ni,versaturr ut fieri no pollit,ut quae inter se adeo in subiectis diisdent, conuenire ac coniungi simul queant.prudent ia igitur sapietia non est. Studio quidem digna, atque honesta prudentia est, non tamen praecipue,ac maxime,ut sapieritia ad quod ex eo declarat,m cum prudentia circa ea versesur quae homini conserunt: si homo optimum omnium esset,quae in mundo sunt, prudentia quom esset honestissima omnium,studioq; maxime omnium dium: sed hoc non est, ut ipse etiam procedendo ostedilrrestat igitur ut sapientia prudelitia eue nullo pacto possit.
Nam Malubre& bonum hominibus ac piscibus diuersum est, album au. Forem & rectum idem: sapiens quoci' idem, prudens diuersum esse omnes asse uerarent. id. n. singula quod circa seipsum quod bene se habet,considerat,prirdens esse dicerent,eij scipsi committerent.
343쪽
AIterum argumentum hoc est ad diuersitatem sapientiae 5c prudentiae con probada,ex diuersio oc eodem sumptum.diuersi enim salubre re bonum,eiusdem album di rectu ut si exemplum producit.nam diuersi generis animalibus salubre est aliud atque aliud: bonum item simili modorvi hominibus di piscibus cibus enim salubris, aut victus,aut quippiam huiusmodi hominibus aliud aliud pistibus est: propterea uitia cum constitutio ac te raratura utrorunque diuersa si diuersa quoque eme ea necesse est,quae diuersis temperaturis conducunt.& bonum eodem modo: num enim hic intelligit,non quod c6muneat alvsolute,sed quod proprium Unicuissi bonum est:quippe cum hominibus quatenus hominessent ac terrestria animalia, num sit in terra vita traducere: piscibus,qui aquatici sunt,con ira in aquis. alba aut rectum non aliquibus album sit 8c rectil, aliquibus muti me,sed idesemper sis omnibus Ita quom sapiens apud omnes ide esie omnes ast erarent: prudens vero non idem apud Oes,sea aliud atm aliud.illud siquide est prudens,quod considerat in/uenit cnon eligit boni quod accomodatum sibi est: α recte ut consequi id possit, procurat. idq; esse prudens unum quod* iudicaret:& si c6mittere alicui salute sua vellet, ei pro culdubio sese crederet, tuod sciret bonis proprium oc recte cognoscere,oc recte sibi comparare,ut quemadmodusibi,itati ipsi siIutem optime procuraret. Atin haec est tota hora verborsi sentetia age vero singula etia,si alicubi eri)lanatione aliqua opus est, particulatim rerpendamus. NAM si,inquit,salubre oc honu hominibus ac piscibus est diuersiam 5ce.ci Cum velit ostendere solentia apud omnes esse eandem, prudentia vero diuersam,atm im de sapientiae re prudentiae differentia manifestarer quo nihil noui hae in re assertum ab eo esse cognoscimus,salubre re bonum assimit,album item 5c rectum: illa,eo ψ natura apud diuersbs diuersam habent:haec,quia pro diuersitate naturarum non immutatur, sed semper apud omnes eadem permanent. si igitur in istis liquit,ita res sese habet,nihil noui suspicari debemus,si sapientia ec prudentia eodem modo inter se distin uiat: ita ut sapientia eade seni per sit,prudentia vero pro uniuscuiusque utilitate oc comodo immutetur,ac Uariet.sapientia enim cum praestantiissimarum rerum scientia sit,sicut res sibi subiectae nullam mutatiosnem admittunt,sed stabiles semper sunt Oropriam* naturam perpetuo seruant,ita ipsa stabilis semper atque eadem est. Prudentia autem cum utilitatem uniuscuiusque spectet,quae diuersia apud alios atq; alios est: iccirco via quom apud alios alia Ac non eadem esia se conspicitur. Quare sapiens idem esse omnes dicerent,nihila; aliud u ea quae sunt,quatenus si int,oc sui gaeorum principia scire. prudens vero no idem,sed aliud at* aliud pro utilium ac conserentium varietate. na licet dum utile appellamus,quasi una quanda rem generat in eodem vocabulo significare videamur,multa tame in sipecie utilium diuersitate reperimus.
uod autem inquit/id enim singula ciuod circa tapsum 5 cnta est intelligendum, atque ordinandum.singula enim ex iis quae sanr,si quid sit prudens, perpenderent: illud esse profecto prudens allererent, quod considerar, id est percipit ac cognoscit id quod bene se hohet, id est bonum est circa stipsum,& quasi circa se id continet utilis et commodi cognitio/ne: ci etiam salutem suam curandam comtrutterent. Dixit autem singula neutro genere quasi ultra homines intellectionem protendens, ut irrationalia etiam simul compiciere, tur. siquidem illa quoque et,quodcvmp inter ipsa prudens esse quispiam diceret, in tutelam sese committunt d sequuntur,ad id tendunt, quasi per id salutem sint consequutura. Inde enim fit,ut inter ipsa scemina mares sequi, di ex voce eorum, ex motu,ex depen
Vnde etiam bestias nonnullas prudentes esse inquiunt,quaecun* in uita
traducenda prouidendi habere uim quandam uidentur. Prudentia esse ha tum quo unumquod quod sibi bonum est considerat,comuni πιmorae confirmat. quail communior haec prudentiae ratio est ad omnia pertinens,quaecunm facultate quada prouidendi esse praedita videntur. Ubicunm enim communem ho nil opinionem de re aliqua inuorimus,ea quasi certa ad rerum qinesitarum comprobationem vucontra mu' Inquit iacitur,adeo prudentiae esse proprium , ut unumquodat quod sibi ho num est consideret,ut bestiis etia id homines attriabuere sol iubestias enim nonnullas pr dentes esse inquiunt.quaena quaecunque in vita traducenda habere prouidendi quanda mcultatem videnrur. bestias autem appellat absolute omnia irrationalia animalia: inter quae Eustrat. V
344쪽
nonnulla ea natura esse praedita rniuriuntur, ut sibi, salutiq; suae prouideant:siue magnitudine 5c viribus praestent, siue parua, atque imbecillia admodum sint.vrsi enim Iatibula inu est. hyeme enim cum praedar itque animalia minora capere non possiliat, contenti sunt ijs quae deposuerunt. simili modo apis 5c sormicar illa mel in alvearibus recondit,haec insub, terraneas cauernas fructus congerit,ini prouidet,ut quo tempore vagari extra non licehit , intus praeparatum alimentum habeat. Item aranea telas contexit, quibus ad victum sibi comparandum bestiolas irretiat,ac venetur. Dixit autem 'tidetur/& prouidendi vim io propterea Q non proprie ipsis neque ratio inest,neque prouidentia,sed proprietates quas,
clam Ueluti extremas rationis notas,ac resbnantias quas m natura insitas habent
Perspicuum autem est ciuilem Sc sapientiam eandem esse nullo modo posse. nam si eam quae circa sibi ipsis utilia uersatur, sepientiam dicent,mων
tae erunt sapientiae: non enim una est quae omnium animalium bonum conssideret,sed singulorum diuersae. nisi scilicet una quoque sit medicina circa omnia quae sunt.
De eadem re rursiis inquit, non solum prudentiam a sapientia,sed ipsam quoque in uno Dersum ciuilem sacultatem a sapientia distinguens. est enim prudens etiam ciuis qui suas in vilius utilitates tanquam homo inquirit: prudens item ciuilis est,hoc est ciuitati praesidens, qui illa constituit re sancit,quae publice ciuitati conduculu. nam si sapientiam dicent etae cis uilem facultatem, eo quod ea quae sunt publice ciuitati utilia, considerat, multae erunt sa' pientiae: liquidem singulae animalium naturae pro sua quaeque proprietate peculiaria P
clam commoda habent. proprium enim bonum secundum naturam unicuique est . sicut etiam medicina pro diuersitate naturarum uniuscuiusque alia atque alia est. propterea Qvaria est animallium temperatura, atque iccirco varium quoque id est, quod naturae sino gulorum conuenit. Videtur autem hoc argumentum eandem vim cum si riore haberer iiiii Q illic peculiaribus, Sc proprie magis de Prudentia egit,hic communius ta ut civilem quoque facultatem complexus sit. 3
QMdd si hominem ceterorum animalium optimum esse dixerrint,id nihil refert: quandoquide homine alia natura sunt longe diuiniora: ut ea quae stat manifestiis ma,ex quibus mundus constitutus est.
Obieetionemqtiadam sibi hic infert.nam eum superius ex eodem-diuerso sapientiae re prudentiae diiserentia ostenderita sapientiam inquiens apud omnes esse eandem,utilium vero ec conducentium considerationem,quae prudentia est,non eandem,scis pro unius Miuso natura alia,atque alia,quemadmodum medicinam:diuersitatemhi hanc prudentiae exanimalium diuersitate comprobarit,quae cum variae naturae sint, Varias quom habent pro
dum subiungit. sed quispia fortasse praestantissimum atque optimum caeterorum animas lium esse hominem dixerinatque iccirco habitum quoque,qui hominis utilitati prouidet, aenis elle praestatiorem debere, qui caeterorum animalium commoda persequunturiatin ita effici,ut prudentia sit sapientia: quippe quae omnium praestatissima speculetur.i .ea quae naturae hominu quae omniis optima est,conducunt.Cui respondens nihil id rewe,inquit: id est, ad demonstradu diuersas esse inter se sapi ' datum dicet enim illis animalibus sit potior noest, ad demonstradii diuersas esse inter se sapientiam Oc prudentia minime esse accomm homo,quae communi cognitioni exposita sunt: i habet sunt alia tamen in rerum natura, quae naturam habent homine longe diuiniorem ac Pla/tonici quidem Heroas intelligerent, daemonas, alias que huiusmodi naturas,quin etiam coelestia corpora supra humanam conditionem esie: sed Aristoteles hic sela ea assumit, quae sunt ni anilestillima, ex quibus mundus constitutus est: ea autem sunt coelestia corapora. unicuique enim ex his Graeci sicut animam, ec rationem, αὐellectum, ita prviso
345쪽
dentiam attribuunt: atque inde eius quod bonum singulis est,cognitionim, eiusq; appetistionem,& prouidentiam,& studium ad id adipiscenuum: id quod prudentiae propriis est: ita ut alia praeter hominum prudentia haec Ionge diuinior, ac praestantior reperiatur. Id autem dici de lentia minime potest: quia cum sapientia scientia re ilitellectus rerum itatu ra praestatitissimarum sit, dem est apud omnes,in quibus est. dc sii. n. aliquantulum immutatur,dum augetur quodam modo, et minuitur: eadem tamen italura est: non secus atque
album cum intenditur,ac remittitur. at prudentia,quia uniuscuiuis bonum quod c5siderare pollicetur,aliud atin aliud est,ipsia quom alia at* alia euasit .id autem in sapientia non fit. res enim natura praestantiissimae,qus cognitioni ipsius subiiciuntur, ede apud omnes sunt: tametsi magis vel minus coynoicuntur,pro diuersitate habituum, vel etia naturarum ill rum qui ipsas cognostunt. QMod autem corporum quae orbiculariter seruntur, prudentia
potior sit,& prouidentita,& demum bonum quodlibet quod in ipsis est,praestantius sit his
quae in hominibus conspiciuntur,ex corporea substantia alibi demonstrat,ab iis quae manifestiora nobis sunt,progrediendo. diuinis a.n. ni corpora appellat, generarionem omi ni re corruptione sit periora:atque inde perspicuum esse ostendit,ea tum animata esse,ium rationali anima oc intellectuali re prudentia praedita: at in id praestantiori modo,u humane naturae conueniataeo quod absurdum suturum sit,si praestantiora corpora inseriori l)us este inferiora cogamur fateri: id quod fiet,si anima carere ea dixerimus. quod enim anima caretam malo deterius atque inserius esse,nemini dubium estalia quoque multa his longe plu=E. ra afferre solent q,qui coelestia corpora,eorum qi vires commendant, nostrisque esse longo praestantiora opinantur:de quibus conliderare nunc superuacuum existimo.
Constat igitur ex iis quae die a sunt, sapientiam esse rerum praestantistio
marum natura scientiam &intellectum. Superius osteriait intellectium qui in nobis est,diuersum astientia prudentia esse, ex
eo q, neutra harum principiorum habet cognitione, ille vero habet: dcinde de sapietia age re aggresuta,eandem quom ascientia quidem re prudentia discrepare declarauit,simul laymen a principiorum esse percs tricem, Sc eorum, quae ex principiis demonstrantur . nii cautem ex iis qus superius dixit, ipsius colligit definitionem: ex illis inquiens esse manifestu, sapientiam ella rerum natura praestantissimarum re scientiam ec intellectium: quatenus scilicet de principiis verum dicit, intellectum: quatenus ea scit, quae ex principiis colliguntur,
scientiam.Ut autem ipsam sepra eam qus coiter scientia vocatur, tollat,addit rem natura
praestantissimarum: vel principia praestantissima ac preciosis lima appellans, prae iis videliscet quae ex ipsis dempnstrantur,quibus tam ut sint, j Ut co8noscantur, in cauta sunt:vel diiuna ipsa hoc nomine significans: quippe qitae ec incorporea sint, re materia careant,ex seseci; sibiistant, niludq; quod potestate sit, in se habeant,sed adius Planesint. semper.n.sunt,nunaquaq; ex eo statu in quo fiunt, in alterum immutantur: id quod in Uno quoq; horum quae generationi sunt obnoxia ieri quotidie videmus. na quae generationi ec corruptioni subiacent,cum semper potestatem sibi annexam habeant,nunu possunt consistere: sed continuo fluxu talisperseruntur,quoad postremo e priore statu penitus exturbata in alterii traseat. ait hoc merito materiae euenit,quae quia pura potentia est,nuim ea forma quam adipiscitur,est contenta: sed altera semper appetitisi.n. in aliqua certa resisteret,ac firmaretur si sit prorsus potentia,nultuq; actum in se habeat,proprietatem suam minime seruaret. Diuine autem res cum sint prorsus actus,atmiccirco a materia penitus ab littae,nunquam in alitici ab eo quod sunt,immutari queunt. In quibus versans sapientia merito ei intellectius aerearum natura praestantissimarum scientia appellatur: intellei ius qinde eo Q intellectuali modo operans intelligibilium, quatenus cadere in cognitionem hominis potest, perceptione acquirit: scientia,quia etiam medio Utentem cognitionem comparat,efficitq3, ut quando opus fuerit,rerum harum naturas ratiocinando percipiamus. ειό Anaxagoram&Thalem atque huiusmodi homines coem ignora re ea qtiae sibi utilia sunt,uiderint,non prudentes,sed sapientes esse dicunt: ac superuacua quidem,& admiranda, Sc dissicilia, & diuina cognoscere ipsos asserunt,sed inutilia tamen : propterea quod non humana bona inquirunt
346쪽
prudentia autem circa humana bona uersatur, atque ea quae in consultatio
nem cadunt. Rursius cipientiam aprudentia esse diuersam quada alia communi opinione confirmat, quam homines de viris iis habent,qui consensu omnium sapientes fuerunt existimati: cuiusmodi est Anaxagoras ec Thales. Ecce enim hi sapientes dicuntur,sed non prudentes. pro' pterea v ignorant ea quae sibi conducant. nam cum in cognitione eorum quae hominii vita excedunt,occupati fuerint: commoda vitae o utilitates neglexerui.Hi enim,inquit, super uacua, oc admiranda,ec disiicilia diuina cognoscere dicuntur. superuacua, quia praeterea sinat, quae praesenti vitae conserunt:admiranda, quia communem hominum cogninione Ioexcedunt:dinicilia, prUterea Q labore multo ac studio opus est, antea ad ea percipienda attingere quispiam positudiuina autem seu daemonica,quae ιριώμονια graece inquit, iccirco quia animum a corpore cui natura addictus est,meditatione alienantes, in eorum cogi titio/nem venire consueuerunt: atque ita supra hominem elati quasi geniis scit daemonibus simi/les videntur euasisse. haec aute sunt naturalia, re disciplinaria seu mathematica, re in primis theologica: quae sane a sapientibus cognoscuntur,oc humanae vitae inutilia flantatam qui ea sectantur sapientes,non quaerunt bona humana, sed quae sitim supra hominem: quae autem sunt supra hominem,ad prudentiam de qua hic est sermo,minime pertinent: haec siquidem
circa humana bona verΩtur,quae etiam in consultationem veniunt, cum aliter atque aliter contingere,&euadere in traq; partem queant.Sciendum tamen est reperiri saepenumes et oro apud veteres nomen prudentiae pro qualibet cognitione sumptum,etiam ea qus rerum natura praestantissimarum sit: quippe cum Deo quoque eam attribuant. Quemadmodum Plutarchus Chaeroneus,cum in hunc modum inquit:non. n.argento aut auro beatum nu vmen est,nem tonitruis oc fulguribus est munitum, re potens,sid scientia, ae prudentia: A Beera enim omnia quibus indigent homines cum exhibeat Deus, intellectum re prudentia is quae proprici ipsius sunt, quibusq; Utitur, non exhibet. neque enim hic Plutarchus de eo lis vhitu intelligi t,qui de iis quae homini Utilia sunt, recte conlultat: sed de singulari ac simplici rerum cognitione: qua prima ipsa causa omnia etiam ante si fiant,cognoscit ac percipit.
Prudentis enim id maxime opus esse dicimus, ut recte constillet: de illis autem consilitat nemo, quae euenire aliter nequeunt: neque de hs quoru finis 3 aliquis non est,at p is eiusmodi, ut agendum bonum sit.
Idem ostendere vult, sapientiam. scum prudentia non esse eandem. superius inex subi ctis viri in rebus hoc declarauit. nam eum diuersae sint res, circa quas sapientia Oc prudemtia versantur, diuersos etiam inter se esse habitus ipsbs necesse est: vi in terrimensoria renumeraria arte, id est geometria re arithmetica videre licet. cum enim numerus diuerasius a magnitudine sit,diuersae etia ipsae inter se artes necessario senusiquide altera circa nusmeros, diera circa magnitudines munus suum exercet. nam si illae scientiae quae licet cir ca idem genus versentur,idem tamen alio, atque alio modo considerant, diuersae inter' se sunt: multo magis eas diuersas esse inter se existimandum est, quae diuersa abselute habent . , subiecta hoc autem quod dico,tum ex arithmetica Oc musica, tum ex geometria ec astros nomia patere poterit. arithmetica. 6c musica circa numeros utraem versantur: illa tame in se ipsos considerat: musica,tantummodo quatenus se mutuo respiciunt. quis enim sit par numerus, quis impar:quis item pariter impar, quis impariter pari quin etiam quis primus re incompositus,quis secundus&compositus,ato huiusmodi,numerorumper se considera/tio est,quae ad arithmeticam spectat. quae autem se consonantia quς per quatuor voces fit, quae per quila; p, quae iten per omnes,quas δ' iac τεπιι ν,δια πέντε, 6c δια πατων vocant: numerorum alia contemplatio est: quatenus. sinter se habent proportionem,siue sesquiter/tiam,sive sesqualteram, siue dupla.hae igitur duae artes quavis idem subiectum habeant,qui numerus est,sunt tamen inter se propterea diueris,quia altera numerum per se,altera quas , , tenus ad alium sipediat,sipeculari consueuit. eodem modo quo geometria dc astronomia 'circa idem genus utraeci , quae est quantitas,negocium habent: quia tamen altera in statu, altera in motu eaadem considerat,propterea diuerta inter se artes euaserunt.Superius igitur
sapientiam oc prudentiam inter se diitare hoc modo demonstrauitatunc ex vitiis. i.siilue
347쪽
LIBRVMs Ex TVM 3o' et in operatione dis antiam earum manifestat. consis Itatio.n. prudentis operatio est. Dile autem re non posse aliter sese habere ex ijs sumutur,quae subiecta habitibus fiant. cola igere autem rationem in hunc modum possumus. Prudelis maxime opus esse dicimus res consultare: iens quatenus sapiens est, non consultate sapiens igitur quatenus sapiens eli,non est prudens Vel econtrario, prudens igitur quatenus est prudens sapiens non est: utriuνn. isdem afuimptis colligi in iecitnda mura pol.sapiente vero non consi altare,ita probatasapiens circa ea Versatur , quae elimire aliter nequeunt rat de iis quae euenire aliter queunt,constillat nemo: sapiens igitur non consultat. quod Uero inquit mem de iis quorufinis aliquis non est t* is eiusmodi ut agendum bonu sit ,alterius rationis propositio est: Io addenda 33 eit altera, i integra ratiocinatio eniciatur,in hunc modum: cir qtiae versatur sapiens,eorum finis agendum bonum non est, eorum autem unius uu i quae prudens considerat,fim s agendum bonum est: restat igitur,ut sapiens esse prudens non pollit: quatenus ridelicet sapiens est nam fieri quidem posivi idem homo viris p habitibus praeditus sit:atinita ex alio tamen,atcp alio habitu sit oc sapiens re prudens.non.n.quia in uno & eode utrimhi habitus reperiuntur,propterea unum este tantummodo eum cense dum est: queadmodum iam geometriam, arithmeticam,licet in uno simul es Iems lint, nam tamen oc eandem eue scientiam assirmamus: nisi scilicet ex accidenti. Agendum bonum dixit,propterea
φ sapienti quoque contemplationis oc studii finis quidam est,alioqui frustra omnis in ii quirenda veritate susciperetur labor: sed is tamen contemplatio φra,rerumo; ipsarum co=Eo mitio ac perceptio est,non agendum bonumagendum siquidem bonum est,quod actioecomparatur.ab a 'ione autem diuersa contemplatio est.
Bonus autem conssilior ab Iute ille est qui quod optimu homini ex age. dis rebus est coniectura assequi ratiocinando potest.
Cum prudentis proprium esse dixerit bene consultare, prudentilii ipsam circa ea versari, quae euenire aliter possunt: at iccirco a sapientia esse diuersam,m Q illa necessaria dsit a xat considerat,at* ea quae cadere in consultationem nequeuntrconsentanee nsic quid sit honus consultor,definita inquitm eum esse eius quod optimii homini est ex agendis rebus co/iectatorem idonum ratiocinadorin qua quidem definitione coniectatorem idoneum, seu qui coniectura aitiequi re ut genus,reliqua ut disserentias posuit. ac genus quide prudenti m tam ab intellectu u a sipientia,Sc scientia statim distinist: quippe cum coniectare nihil aliud sit,u meditari,& considerare, Sc ratiocinari, quo modo proposita res recte possit agitati administrari: quoru nihil tribus illis habitibus congruit. illi.n.circa necessaria ver/santur,c5iectura Uerocircaea,quae aliter atq; aliter euenire possunt. God optimii homini est/vidiiser a positu in definitione ab artiu effectis prudentis, prudentiaeci; fine seium git .sunt.n.bona et illa quidem, quae a bonis artibus emcinnatur,utpote utilia dc comoda homini,queadmodii est sedes, elisa indumentsi , arm huiusmodi reliqua r sed nihil tamen in ipsis optimii e Ii nisi Glum id quod ad prudentia sipectat,assectus in homine ratiot ita subiicere,ut ipsa princeps ac domina irratioalis partis reddatur.na agenda bona ea diretur,quaei' perficiuntur 'cuiusmodi est fortiter in bello se gerere, cupiditata oppugnationi re sistere,imperanter agere e similia:quom saneomnium optima ac praestantisti mum illud est, 'eo prouehitur uis tin impatibilitate,affectunq; omnium si blatione deueniat rre licet natura vinctus corpori fit, extra ipsum tamen proposito ac meditatione excedar. Ratiocinado aut definitiones postremo adiunxit,eo in ratiocinandi vis pars ea animae est, quae agedis rebus praesidet:arm Vt hac quom parricula prudentia a tribus illis, quos modo aximus, veridicis liabitibus distinguata quippe cu in illis no activus intellectiis,quae est ratiocinandi faculias,sed contemplativus operetur. R ecte igitur nim boni consultatoris habitus tum ipse bonus consultator definiretur, si ita diceremus: esse habitae quilae eum qui roes nando idoneus sit ad coniectandu id quod homini ex agendis rebus optima est: bonum aut - . consultatore, liti ipso hoc habitu praeditus sit. sed Aristoteles homine cui inest habitus to co habitus ipsus definiuit.Qtremadmodum.n. bonaconsultatio prudentiae sitimina praestantia est: ita bonus consultator prudentitim omnium est supremus.
Adde quod neque uniuersalium tantum prudentia est,sed opus est,ut sino gula etiam cognoscat: est. n activa. at actua circa particularia uersatur.
348쪽
Alia haec pientis re prudentiae disserentia est.sipientiaen.uniuersalia cognostit sempera
prudentia vero cum circa agendas res versetur, liabet quidem regulas uniuersales tam mos
rates a ciuiles, secundum quas re vitam traducere priuatim,& publice ciuilia tractare opus est: sed considerat tamen particularia,in quibus.fac tiones exercet: quandoquidem omnis actio in particularibus existit. neque tamen in regulis tantummodo est uniuersale et partis culare,uniuersale ina,quod consideratur oc dicitur: particulare,quod essicitur at ν agituri sed in rebus quo p ipsis utraq; conspiciuntur. na bonum uniuersale est , ne cognati inter se diissideant, semtionibusq; agitentur: quiq; hoc sc opinatur & dicit,utrum uniuersaliter iacit. at non debere hos aduersus illos dissensione moliri,verbi causa vel populum Atheniensem inter se,vel Athenienses aduersus Lacedaemonios id iam est particulare. i o
Hinc fit,ut nonnulli etiam nescientes nonullis scientibus adtiiosiores sint:& in reliquis illi qui sunt periti. nam siquis leues quidem carnes cognoue rit, faciles concoctu esse,&salubres , quae tamen Ieues sint,ignoret: is proofectio sanitatem non ciet: sed ille essiciet magis,qui auium carnes esse leues 8c si lubres sciuerit. prudentia uero adtiua est. uare uel utraque,uel hanc potius habere oportet.
Idem probat prudentia. s. circa particularia maxime versari, ex causato causam demo strans. na quia circa particularia magis est prudentia: iccirco nonnulli nescientes uniuersa/lia,id quod arti magis est accommodatum,nonnullis qui ea sciunt,magis idonei in aetidis ς obus sunt. periti enim. i. qui experientiam sequuntur,ignorantes uniuersalia particularia trae are consueuerunt: atque ob id adtuosilares,hoc est in actioiubus exercendis aptiores sunt. scient es asst vocat eos qui rationem re artem sectanturam v causas eorum quae Sit,cognoscant, quas qui experientia tantum nituntur, atque ob id experimeruarii appellati ignorant. recte vero diximus ex causato causam hic comprobaruna ut nonnulli nescientes,id est era Ierientia tantum nixi,quibusdam scientibus,qui. svniuersales ratiora sine ulla resperitia calent,ad agendum magis idones sint, illud in causa est:q, prudentia circa particulara singula versatur. prius autem posteriori confirmat,quia cauliatum si causa ex iis quae in particulas ribus aguntur,nobis notius est, atque euidentius. quod ait oc in reliquis illi qui sunt pes ritii intestimonium, oc comprobatione huisceres positum est: .s in uniuersum declaret, experientiam in unaqua*re adactionem exequeda magis esse necessaria. Subiungit. naio e ciuili,sed e medicina sumptum exemplum, ut non in prudentia dutarat,quae ciuilis virtus est,sed in omni quo*actione verum hoc Asse cognoscamus. ait enim, siquis cognouerit leoties carnes iaciles adconcoctionem esse 5c salubres,quaelia vero sint leves, nesciat: is sanit,tem n5 essiciet: eo Q uniuersaliter id nouit na cum quales sint leue ignoret,quibus uti deo beat ad sanitatem Ut leuibus,ignoratratq; ita vel nullis vescetur carnibus, timens ne malis aloe insalubribus utaturi vel graues quasi leues 5c faciles sint, assumet. ille autem qui particularius ab experientia didicit auium carnes esse leues ac salubres,faciet sanitatem. H ucusque maior propositis est,ex particularibus constas, v.factionibus pyrriculare u uniuersale magis neclaariti sit. Deinde minorent inseri,prudentia videlicet activa esse, α in actionibus 4o existeresostea conclusione subiungit, ita tamen ut reiicere rationem veritus esse videatur:
υH Qtra. inquies habere oportere eum qui agere vult, oc prudentem virum, uniuersale.s re particii lare,id est rationem re expetientiam: vel hanc potius.iaexperientia,quippe cauae particularia cognoscat,actionibusq; magis sit acc5modata. Sed nihil ab re sortas te erit, ii rationes has in figura 'llogisticam resoluamus. Prudentia activa est, atque in actionibus existit: omnis autem actio in singularibus ac particularibus operari conseicitur: prudentiam tur in particularibus ac singularibus operat .hoc ita collectum rursus tanquam propolituostii mimus . prudentia in particularibus re singularibus operatur:at in omni habitu qui in particularibus re singularibus operatur,experietia ratione utilior est: utilior igitur prudentiae experientia u ratio est. Atque hae uuae* ratiocinationes sunt in tertio modo primae
Esset autem quaedam etiam hic architectonica ac princeps.
Osoniam prudentiam dixit rationem esse quae versaretur circa Particularia,at operMtionem
349쪽
tionem in actionibus ederet, ratio autem abstracta est a particuIaribus: iccirco esse inqui etia hic,id est in actionibus architectioni carvi ostendat.s quo modo se habeat ratio ec otii, uersale ad experientiam ct particulare.ratio sirit fidem dc uniuersale cum no habet experientiam adiunctam,architectoraice statuit distraxatinc praefinit,agere tamen ob imperitiam nopotest: m vero adest: experientia,utriti potest tam definire,u agererestur simul oc architectonica reactivae
Tque est quidem 5c ciuilis priidentia idem habitus:essentia tame ipsis ut L eadem non est.
adem quidem est ciuilis re prudelia in eo vultiust munus est tam ne consultare, 'id quis homini optimum est,in agendis rebus ratiocinando comestare: quia tame pri dentia eius est qui per se est prudens aq3 ipsius commoda com ectat, ciuilis aut ea quae publice ciuitati utilia sunt,considerat: iccirco ratione quada inter se disteriant.prudentia siquis dem ciuilis etia ipsa coniectatrix est, sed eorum, ut dixi,quae ad publica utilitatem spectat: quae Uero non ciuilis,sed moralis est,ea unius tantummodo hominis emolumeta consectatur. ut haec ciuis,illa ciuilis hominis prudentia siti ita ciuis etia est unusquis*, qui in ciuitate degens quae comodas lipsi sun coniectat, atque id studet,ut sibi seli virtutes ciuiles exer.. ceat: dum vel prudentioribus obtemperat,vel inscit ipse, rationesq; habet eorum quae agit atq; operatur,quae ad persectionem humana eam deducant. ciuilis autem vir est,qui habet quidem quoque ipse artem,quo modo tractare rempublica oporteat: sed procurat tame, ut in omnibus quod optimum ciuitati est,essiciatur. sicut ipse etiam in princinio huius oporis Arist'teles docuit .propterea inquir,non eadem tamen viriso e alia est.quoritati habituum subiectae res sint diuersae,eos habitus inter se quoque esse diueris necelle est.
Eius autem prudentiae qus circa ciuitatem uersatur,altera est ut architectonica ac praeses,quae est legislatrix: altera ut particularis,quae communi nomine ciuilis appellatur: atm haec activa est consultativa. decretum enim utpote
extremum agenda res est. Cum diuiserit prudentia in specialam S communem,specialemq; comuni nomine prindentia,communem ciuilem appellarit,eo Q comuniter de ciuitatis utilitate consultet: hanc in uniuersalem re particularem nunc subdiuidit: uniuersalemq; architectonica & legist, tricem vocat, particulari autem nomen commune imponit. triuilem proprie nuncupat. ita sicut superius prudentia quae rationem absque experientia habebat,architectonicam appelIauit,utpote iis qui circa singula agians, praeli sentem, modosq; agendi praescii bentem: ita hic legislatricem quae in uniuersum regulas statuit,secundum quas illi qui ciuiles res admi/nistrat gere deben architectoitica vocataeo v quae agenda sunt,agentibus praecipit,ipsa vero, luatenus elusinc test, actiones nullas tradrat. particularem vero comuni nomine cla is uilem appellat,quae etia iudicialis dicitur.quae commune nonae proprie habet,propterea o ipsa est quae proprie ciuitate administrat 5c agit particularia. na legislatrix ciuilis ea de causa nominatur,quia constitutionis ciuitatis in uia est.communes.n.leges habetes homines secundum eas inter se conueniunt congregatur:atque ita ciues, ec ciuiles evadunt.altera
autem ciuilis proprie oc iudiciaria dicitur, quia talis re ipsa & operatione est: tametsi mestius est,ut ciuilis 8 iudiciaria appelleti ira quippe cuni non tam iudicia,qcosilia, u magistra/
Ucosultas particularia agit, ad institutasque leges ac mores reducit. D E C R E T V M enim, utpote extremum,agenda reSest.I quia est id quod extremum aliquis iudicando vel col. sillando decreuit,quid in proposita re Videlicet agendum sit non Ut uniuersale,sed ut extremum θc particulare uniuersale si uidem in actionem cadere nullo modo potest.
Iccirco ciuitatem administrare hi tantummodo dicuntur: hi enim perinde ac manuales artifices Bli agunt.
Ex hoc perspicuum est recte a iiobis dictum esse ea facultatem quae ciuilis propiae distur.i.particularem juiles res tractar cie eat .nunc quoque a philosepho idem di, De partibus prudentia. Cap. VIII.
350쪽
c turistaris rarea riuitatem legissatores non dicimus, propterea φ quatenus sunt Ieginatores,non agunt,sed regulas tantum quo modo tractada res publica sit,tradunt: sed Qti illi qui agunt,administratores, tractatorescia ciuitatis appellatur. na siquis re sit legissator ecagat,quatenus est legissator, erit architectonicus ac praeses ciuilis aaminist rationis: quate nus vero agit,erit ciuilis admini strator: quippe cit illi quoq; manuales artifices sint, qui arates ipses exercent,non qui quo modo exercendae sint, praescribunt ac docent si aliquis sit qui & doceat quo modo exercendae sint artes,re ipsas exerceanin eo v doce architeetiis: in eo v agit ae tractat particularia,manualis artifim Mocabitur.
At uero prudentia etiam maxime ea esse uideretur, qua circa seipsum&unum quispiam utitur: atque haec communi nomine prudentia appellatur.il larum autem alia familiaris alia legislatris,alia ciuilis dicitur: que huius es,
tera consultatiua,altera iudicialis. De prudentia diligentius adhue considerat,de habitibusq; ipsi cognatisa. familiari disi
satione,legillatrice,& ciuili. sunt n.hae inter se cognatae omnes,propterea Q omnes conficitatiuae fiant, circa eaq3 versantur,quae homini sunt optima:ineo vero differunt,q, prudZtia esse maxima ea videtur,ut ipse inquit,quae circa unum tantum Mersatur,vniusq; tilitatem coniectati unde etia commune habet nome, prudentiam proprie appellaturaia reliquae priadentiae quidem ob id tantum dicuntur,quia ea considerat,quae euenire aliter ati aliter possint, quaeq; in consultationem cadunt,hominiq; utilia sunt: quia tamen circa diuersa sudies zocta ersantur, non lai prudentia, uinter se quoque diuersae singulae euaserunt. ac diuersa pro subiectorum varietate sortitae iunt nomina. familiae. n.disbensatrix una ex ipsis dicitur, quia circa familia,resq3 ad ipsam pertinentes versatur. altera legistatrix,quae quo modo couitas administrata sit,regulas in uniuersum praestistit: tertia ciuilis quae circa ciuitates, e rum administiationes opus suum exercet.Diuidit autem ciuilem in duas,consultatiu1.seciuia se eo φ hae duae praecipuae in ciuitatibus partes stintraltera, quae utilitatibus publiscis prouidet aeconsul iustera,quae Mut bene se gerentes honoribus assicit in pecc1tes poena inflicta coercere consueuit.
Species igitur ' cognithnis quaedam esset,sibi si prospicere: sed disset entiam magnam tamen nabetiuidetur ille qui sita cognostit,in his* uersatur,
prudens :ciuiles autem ' negociosi. Disserentia hie docet eius qui in se est prudens, & samiliaris,ae ciuilis: vescuit horum
inquiens&cognitionem esse oc prudentiam,scis habere tamen non parua inter se diuersυ ratem dicet genere sortasse eadem sinu adeo ut quis ipsius bona co noscit niplisi iversitur, prudens: illa aute non prudens,sed negociosus se curiosus esse videatur:quippe qui ea quae aliena sunt,praetervi sua utilitatem inquirit. Atque huius quidem orationis haec est sententia: sed verba eti1ipia diligentius consideremusrprimum illud aduertamus,in no nullis exemplaribus legi, semes cognitionis quaeda esses in aliis vero cognitionis loco, prudentiae reperiti.si igitur legamus cognitionis pse hoc nomine prudentia quae circa una est ab aliis ita separabitur,ut soli ipsi conuenire nomen prudentiae intestigamus: reliquas vero eatenus cum ea communicare, quatenus cognitiones etiam ipta sunt. Oautem species
prudentiae quaeda essti legerimus,omninus his idem nomen prudentiae attribuemus: licet postea disserre eas inter se dicamus,pro diuerstate subieehirum rerii,& at is quae ipse Aristoteses progrediedo declarabit. Cavero ait sibiipsi prospicere id est graecem quod ipsi est subintellige unam est utile ut bonum ut quippia elusinodi: ut integra loquitio sit,quod sibiipsi utile est,aut bonum ut conducens prospicere, re cognoscere . sed masM1 tamen,inquit,ssifierentia habet. nam licet species eo rionis sit, quae sibi utilia sunt commoda, eognoscere:longe tamen disci epat Sc a familiari,& a ciuili: magisq; a ciuili. somiliaris itidis satio eosnitioni utilitatis unius assinis est,siquidem familiae dominus dum proprii commodi cura habet,omnium qui in domo sunt,utilitatibus consulinae quasi in se
caeteros omnes contineat,comuniter omnibus prouidet. Inquit autem,videtur esse prudo
qui sua tantum ctau vivo Nidetur communem opinionem hominum atq; existimationem significet.hinc etia patet ellius esse, ut sirpeti mognitionis*otius uirudentiae legamus. sogoso