장음표시 사용
351쪽
legam ecce.n.rim qui sua cognoscit, in imum Veratur, prudentem esse excommuiti opi
utramaian nonnullis exemplaribus legitur.qui.n ciuiles res administratin ociorum sunt cupidi ct studiosi multis curis re negoces implicatur: quippe cuni multa tiruacuaria ea quae ciuitati conueniunt,non unum tantum, ut id quod prudens tractati
. Vnde etiam Euripides: intonam spacto ualeopnidens dicieret. Cui siesicebat inter alios militesu Negocio degere sine ullo,aequa*accipere
Partem bonorum caetero cum exercituet
. Nam curioses,atque agentes plurima Odere dies.
Euripidis testimonio hoeide firmat,qui in Philoctetestatici Quo nam pacto θce. enim Iambis Eui des verbis quidem manifeste, sed rebus tamen obscure prudentia
a familiariae ciuili videtur distinguere. indu in Philoctetem se a prudente diuersum esse estirmantem:eo ψ eum positi sine ullis negociis commoda laaprocurare,atque ita esse prude se ad rem publica administranda,ciuiles* res a ndas tramalit,ut Ioco prudentistiolius euaseritinarios inu,ob curas multas quibus ille distilagi consueuit,qui ciuiles res tractatatque Iroe est quod ab Euripide habemus, allium esse prudentem,& allium ciuit reto aed si reseria ipsias in medium quispia producat,circa quas utero horum versatur,integra horum disrarentia cognoscere poterit. Prudentia. n.a familiari ecciuili non subiectora tum discrepat,in ipsa quidem quae uni tantum utilia sunt considerat,iamiliaris vero quae fas miliae toti cotiducunt,ciuilis autem ciuitatis,quiq; in ea sunt omnium commoda consectas ruraverum etia s e inter se tres hi habitus uiuersi esse conspiciunturaquadoquidem sib/ipsis res specie quoque inter se disserunt. Prudens enim cum de propriis cura
priuatim id dat opera,vitam corporis,u animae saluti consulat: ut ec illud bene constitutu Meat: 5 anima recta ratione utens affectuum moderationem in actioibus prae se serat. Familiaris vero in eo studium suum exercet, primum ut domum bene constitutam habeat non tam stabilitate aedifieii ac firmitate si ventorum opportunis flatibus,tosim tempe, o rie adseuus,calorest pro habitantium commoditate tolerandos des e ut familis victus suppetat,ne vel laedatur ab aliquo, ves laedat quempia: tum incohabitantium quisque prosprium suum munus obtineat, pro animae corporis qualitate,pro aetate, pro sexu,qua tum ad imperandum,ae obe endum spectaucaeteraq; alia quae in iliis diuersitatem aliqua habem: siue ad studia cuiusque,sive adami 'um,siue ad cibi, potusq; rationem attinet. At ciuilis de legibus agit,atque id curat, ut optimae atque Utilissimae constituantur quae in ad mores ciuium iaciat,tum ad situm urbis sint accommodat s ut 5c eum sta timis,ec eum longinquis etia populis commercia facilia reddatur, quo necMaria comportari 6c exporta diommode pollini de moenibus item cura habet vinrma sint. 6 ad externos insultus tuta efficiat ciuitatem: tum sordibus expurgandis prouidet, ut non solum ad sanitatem ciuium sa o lubris aer conseruetur,verum etia ut nauias intus viae nulla coeni foeditate trans,intra i quinare ac polluere queannde aquis etia 5c balneis nihilo minus considera de usnestu reorum,quae praecipue ad cibum re potum Nctan expeditione:de bello item 5 pace, quis sicum ineunda societas atque amicitia fit,aduersus quos bellum gerendum:de iure,&insiuim,demira re honoribus quibus vel mali coercendi, vel boni honestadisiunnde artibus stem & sciet praescribit,quas distereo quibus abstinere,quibus uti ec quatenus ciues d Mant:caeterrisq; aliis huiusmodi:de iis tamen in primis quae ad pietatem,dcissi cultum, revenclationem spectat. Videmus igitur haee omnia quae tribus his subiecta flant, diuersa specie, indigere dc experientia,& cognitione,& tractationem si haec specie sunt diuersi,diuersae quoque 'ecie ipsae facultates erunt. In uniuersum enim quarum artium re scientiarum so inuerra Raecie subieci a sunt,eae ipsae quoque inter se specie sunt diueris. qua iis enim no/nulla videantur tribus his esse communiar modus tamen quo vel priuatim, vel communi in tractantur,diuersias ac varius cum in facit,ut diuersa etiam ipsa evadant. cuiusmodi sanctit ac pietas est,qui est habitus Deo, diuinisq; rebus accommodatus: quippe in omnea
hominea tam priuati a publice pie se germ ac res isse debem.
352쪽
uaerunt enim quod sibi bonum est: id* agendum esse existimant.
De prudelibus hoc quo in dicit in plurali numero,licet sirperius singulari ustis sis. na quς3rere quod sibi bonum eist,existimareq; id talummodo ei te agendum,neque superuacanesi quippiam, oc curiosum tradiare,multis uenegociis distringi, prudentis proprium esse discium est: ut si etiam multi idem habeant,prudentes omnes sint,non ciuiles, sed ciues tamen, ut in primo huius operis libro declaratum est.haecin. moralis nominata fuit,qua unusquis vel prudentior us obtemperas, vel ipse eruditione instruetus,atque ex sese ipso rerum ra 'tionibus cognitis mclior quidem redditur: non tamen adhuc idoneus est,ut praesidere ciuis rati, adminiit rareq; rempublicam possit: atq; ob id ciuilis nomen consequatur.
Ex hac igitur opinione euenit,ut prudeles hi sint: tametsi fortasse uniuscu, iusque bonum sine familiari S ciuili non est.
Vnde euenerit,ut prudentes eos eisse dicamus,qui quod tantum sibi bonum est quaerui, hic ostendi nex illa. antedicta communiispinione. qui enim a principio hoc opinati sunt, posteris quasi per manum eam tradiderunci qua tamen ipse approbare minime videtur, da inquit,tametsi fortasse Ece.aperte enim his verbis signi at, he eum qui tamen id quod sibi, bonum est, quaerit in familiare, ec ciuilem referre: quasi ex se id nequeat cognoscere, sed ad eius connitionem ope illorum indigeat. na cum familiaris dispensator unoquoque qui in domo runt, sit prudentior, singulos uocebit,quidi utile ipsis sit,manifestabit idem faciet ciuilis illis qui in ciuitate degunt. Iccirco inquit, absque familiari ecciuili uniuscuiusque bo, num esse non posse, eo Q singuli ad id quod sibi bonum est cognoscendum familiari arte, et ciuili indigeant: quae sane utraem praestantiores morali sunt,& ea quae unius solius bonum considerat. C aeterum hoc a principio fortasse necessarium est: non tamen fieri non potest, ut spatio aliquo temporis ita ditat aliqui atque erudiatur,ut ad bona sibi per se comparanda absque illis idoneus euadat. Vel igitur hoc modo locus hic siitelligendus est: vel quia ho .mo natura est Bciabile, ac zregabile animal,spectasse Aristotelem ad huiusmodi hominis' natura credendum est:di seq; prudentem per se Blum no posse proprium bonum sequutum virtutem exercere nisi vel in ciuitate vel in domo degat. Ita enim Blum,sineq; vlla hominum societate vitam traducere, vel diuinum supraq; hominem,uel homine inserius ac
Praeterea uero quomodo proprium unius iusque bonum administrare
oporteat,obsciariam est,atque iccirco considerandum.
Hoc etiam argumento necesse esse ostendit,ut prudens in s etate dFatinam cta oporteat eum proprium suum bonum administrare.i.disponere, Ac tractare, ia autem quo modo fieri debeat,incertum sit, cic obscurum:conseseratione ec essulto opus est,quo id quod dubium re incertum est,patere possimi consideratio re consilium secietatem requirit. so cietas autem vel familiaris, vel ciuilis est.recte igitur dixit ieri non posse ut sine familiari, ciuili prudens cognoscere quod ini bonima est, Ualeat.
Huiusce autem rei iudicium quoque illud est,quὀd iuuenes licet geometrici 5c mathematici,atque in eiusmodi rebus sapientes evadant: prudentes tamen euadere non uidentur. Idem a signo confirmat,rei ipsius operationem in medium producens. Verum enim,inquit,id esse quod diximus, hoc est non posse quempia prudentem esse,suaeli; priuatim uti litati prospicere,nisi in societate degat cum hominibusq; prudentibus in aetione vertauri atque inde peritia quadam consequatur: inde cita perspicuum est,q, iuuenes homines prospterea esse prudentes non possunt: quia non satis multum tempus vixere, ut callere quiues rint peritia rerum particularium,quae inconsuetudine hominum 5c c5mercio agi consue/uerunt. ne autem quisbia in tempus solum,& aetatem,non in negociorum imperitiam causam cur iuuenes non sint prudentes,reserat,quasi id aetatis imbecillitate tantummodo conν Fotingat: operationem circa scietias eorum in medium profert, geometras oc absolute mathematicos eos effici posse assirmans: quippe cum natura eorum in tenera etia adhuc aetate i nemo eo praedita n ut dissiciles ac subtiles mathematicarum contemplati oes percipere valia:atque inde pateat,non esse breuitatem vitae impedimento ipsis, ne prudentes evadania
353쪽
sed quia prudentia non nisi longa experientia singaearum rerum, sensuisti expositarum comparari consueuit:dum in ipsas tractassis multa dc agimus oc patimur,multa item videmus,&audimus: ex quibus omnibus habitum prudeliae acquirimus, quo nostra serum hona inuenire atqueeligere,expedireq; etia rationibus accommodatissimis possumus. hoc enim non alio modo confectuimur, v ex longo rerum vis,dum in hominum consuetudine re so/cietate versamur,obseruamusque linguia: quidl ex qualibet re vel inobis,vel ab M is facta
euenire soleat,subinde aduertimus.
Causa autem ea particularium est prudentia,quae ex experientiat no f pnimbis innotescunt: iuuenis autem expertus non est.experientiam enim temporis asseret Iongitudo.
Causa,inquit,cur iuuenes fieri mathematici posῆnt, prudentes non possint: ea est,q, misthematicae disciplinae scientiae sunt, scientiae autem uniuersales re intellecquales. Mati Gales: atque iccirco facilius mente ac ratione animae nostrae comprehendi queunt: ut non multa ad eas percipiendas temporis mora,ac IOnginquitate opus sit. prudentia vero circa partic Iaria versatur,fim experientia nobis innotescunt: siue ut alia lectio habet,quae ex experientia prudenter eniciuntur: id est quae prudenter sigillatim fiunt,dum homo multa experiensetili particularium actionum consequutus est.locoar. huius particule α γίνετα ἐμοτ ρι- a.quae fiunt nota ex experientia,seu ex experientia innotescunt,/α γινεται pisiiluc ἰ lo ι- . i. quae fiunt prudentia ex experientia,reperitur. Propterea igitur iuuenis agere prudenter inquit, quia nondum tam multum temporis spatium vivendo expleuit,ut rerum quae sigillatim re aguntur &dicui utar, peritia adipisci potuerit. EXPERIENTIAM enim temporis asseret longitudoIrafferetrin futuro dixit,ut iuuenes quasi ad prudentiam consequendam adhortetur,atque incitet: vi temporis processu multarum rerum experie tiani acquirere,atque ita in prudentiae liabitum nitantur peruenire.
Nam illud etiam consideratione dignum uidetur: quid sit,quo d puer fieori mathematicus potest, sapiens, aut naturalis non potest an quia illa per abstra istionem stant: horum autem principia ab experientia sumuntur : Nhaec non credunt quidem iuuenes sol dicunt: illorum unum quod quid sit,
obscurum non est. Postea i iuuenem non posse esse prudentem dixit, eo Q prudentia Oc longum tempus,
ec mi illa rerum experientia requirat, id quod nondum iuuenis consequutus est: iuuenilem aetatem ad mathematicas disciplinas percipiendas esse satis,ad prudelia vero acquirendam non est Calter2 similem quaestionem subiungitadignumq; videri consideratioc ei se inquit, causamq; inquirendam,cur mathematicus puer euadere possit,sapiens,aut naturalis scienseriae peritus non possit.causasq; ipse huic res duasassignat: unam,. mathematies disciplinae
per abstractionem percipiuntur: sapientiae vero,& naturalis scietiae principia ab experientia sumuntur.id quod ita intelligendum est. Mathematicae scientiae imaginatiuae ac cogit - tiuae cum sint, in imaginatione re cogitationenostra consistunt:in imaginatione, quae res ipsas format,atque exprimit: in cogitatione, quae easdem ratiocinando examinat,ac perpen. iditaef.n.mathematicas per abstractionem cossideramus, id est dum absti ahimus ipsas a amovemus a sit biectis tundamentis in quibus insuncisormamusq; eas in nostra imaginavi facilitate absq: materia & corpore a sentia susceptas.sensus n.cum sine medio ipsisutpote sensibilibus occurrat,earum species in imaginationem traducit. imaginatio vero quasi quνdam tabella in se eas recipiens c conseruans cogitationi, ac rationi subiicit considerandast quas cogitatio quasi animae oculus intuens examinat ac perpendit,quidq; ipsae situ quaeq; ipsas consequatur, inuenit: rationesq3 ipsarum assagnat, ac reddit. hoc autem in numeris magnitudinibus fit, quaeres mathematicis disciplinis subie stae fiunt. Geometria n.circaso magnitudines verisur,figurasq; quae in his existunt,considera planas scilicet, solidas: planas, Ut triangulos,quadrangulos, inculos,atque huiusmodi: solidas, lobos, cylindros.
354쪽
re, quae φsis in eonnexione conueniebat,non ut corporibus ab Iule, sed ut talibus cordio/ribus,quatenus.sanina abus quibus cum erat coniuncta,sunt accommodata.ves materiales
quidem sunt atque imperfectae sormae,utpote subiectis indigentes ad subsistedu: sed quia tamen subiecta ipsa perficiunt, dum acetrus cuiusda atque operationis admodum dignae ipsis causam exhibent,qua ante formarum harum susteptionem priuata erat:propterea substantiales fiunt,& naturales,quippe quae natura principium habeam, quae oc subiecta formis,ec sormas iubiectis reddit accommodatas. atque hae sunt irrationales ec naturales vitae,5 siis qua alia forma est, quae his correspondeamdde ψ ipsa quoque natura huiusmodi est,quippe quae firma est materialis, a subiectoq; minime separabilis,ae cum materia definitur. I io circo neque hae per abstractionem,neque superiores possunt c5siderari: illae quidem,prospterea q, cum persectionem ex sese habeant,in seq; fundatae sint, nullo subiecto indiget ad bssistendum,a quo abstrahi atque amoueri cogitatione possint: hae,quia cum in subiectois1t, ab eo separari nullo pactio queunt,ita ut sine eo admittere definitionem non possint equus cum animal sit irrationale hinnibit subiectum habet in definitione comprehensum.
homo item cum pro composito sumitur,quemadmodum naturaliter definitur, biectum in definitione connexum habet:animal enim est rationale moriale intellectus ac scientiae capax. atque animal quidem sub corpore animato collocatum est,quod tanqua materia anismae subi jcitur:mortese autem comoris naturae proprium est. naturaIes Uero omnes definistiones coniuncta cum formis habent subiectas naturaliter assignentur.nam si absque sit, Σο iectis sumantur, imperseetae sunt: ut illa quae irant cile inquiens vindictae appetitum initaliud adiunmt et quia Bbiectum non comprehendit,impersecta est. non enim est reciprosca,id quod definitioni necessiario debetur pol est enim fieri ut quis vii dictam appetat,nul la tamen irae perturbatione incitatus sit . si igitur reciproca esse debet ac persecta definitio irae,ita constituenda est. ira est seruor sanMinis circa cor ex appetitu vindictae feritor si guinis circa cor ex materia ex appetitu vindictaei forma Rimitur. sanguis siquidem qui circa cor est,re febri subiacet,qui seruidus praeternaturam morbus est, re irae, qui appe tens assectus est,natura que animali insitus. Ex his igitur substatiales sormas siue peri e sint, siue imperfectae, neque esse ex abstractione, neque dici posse manifestum est . Atque haec eidem hactenus dicta fiant , ut cognoscamus subiecta mathematicarum scientiarum so ex abstractione esse: naturalis vero oc primae philosophiae,qus per excellentia sapientia appellatur,minime. o modo vero sapientiae α naturalis principia ab experietia sumatur, restat considerandum. Experientia autem hic non ex consecta significatione ratione caren/tem peritia,sed negociosam cognitionem appellari existimo,quaeq; ex applicatione ad res, auimaduerfionem comparatur. hoc. n. cc nitionis genus mathematicae, quae sicut dictun est,per abstractionem fit,oppositum cst. vi igitur circa naturalium formarum cogniti nem operari vult,ut hinc exordiamur, in ijs quae a natura fiunt, dium situm exercenea autem materialia sunt,ei particularia. in enim hominem uniuersaliter, sed queda hominem facit natura: equum item no Uniuersalem,sed particularem,& ex reliquis naturalibus viatis
quodq; simili modo. Qirare is qui non rationali modo.i. logice,sed naturali naturalia inura o stigare proposuerit: principia cognitionis ex eam laribus sumet, quae sensibus exposita
sunt.atque ita fiet, ut naturalis a sensibus expositis incipiens propria contemplationem rei scientia tractet:dum Una cum materia de formis considerat,materialibus* rebus rationastes vias ac methodos applicat.materialia na ac sensibilia primum animaduertit: tum unis
uersalia ipsis applicat: atque ita propria artem ac stientia constituit.ab hoc siquidem atque illo homine exorsus,atque unumquemque ita se habere opinatus,considerationem de omnibus postea uniuersalem effici re quod sensibile est in artem,ac scientia redigindunt ratio illis per contemplationem accommodatur,qus per experientia a sensibus luerunt subiecta. Atque in naturali quidem scientia hoc modo principia ab experientia sumuntur.In sapiens tia vero cuius stubiecta minime sunt sensibilia,sed diuina,& immaterialia, sensumst, excos o dentia,quo pacto hoc idem fiat,quaerendum videtur. A n in hac quoque ea quae quantum ad nos attinet,prima sunt, non natura, perceptionis principia nobis eisciunturnicet enim in
diuinis prius iratura sit quod producitu quod producitur,quod perficit u quod perso tur, quod custodit quam quod custoditur,quod illustrat quam quod illustratur,quod purgat quam quod purgatur,ac demum quod exuperat, quam quod exuperatur: nobis tame laon
355쪽
m est D Itas,ut statim a principio priora comprehendere ac percipere valeamus et at* ira ex eorum notitia posteriorum rationes inuenianatis: sed cognitioni nostrae prii num illa sese Diserunt,quae extrema sunt. haec autem in corporibus consideratur, sunt'; sensibus obuia, ac particularia. Quocirca particularibus his animum intendentes,liorumq3 varietatem, constitutionem,connexioneni,ac dispensationem admirati, rationaliat in intelle ali contem Platione ad proxima causam recurrimus, ac stableuamur: atque id tantisper efficimus,quos ad ad primum,unum omnium principium deueniamus: ut in sapietia quoq; principium cognitionis a sensibus expositis rebus ac particulat ibus per experientia sitan perspicuum sit. rod vero imini, dc haec non credunt quidem iuuenes, sed dicunt talem habet sensum: iuuenes cum de naturalibus ec diuinis audiunt,quia nondum ob aetatis breuitatem conue= 1 omentem ipsis experientia consequuti si ini,dicere quidem,Sc pronunciare quae audiunt,possiant: sed res tamen ipsis percipere non possunt: in mathematicis aute non ilum verba ipsa Proserunt, erum etia quid sit unumquod*, cognoscunt: quippe cum non multo opus sit tempore ad ipsa intelligenda.no credere autem ipsbs ita accipiendum est,ut his quippe quae non percipiunt,nulla certa persuasione acquiescere eos intelligamus. iuuenes ero .i.νεους appellat hic pueros,ut ex principio quaesiti huius manifestaticum inquit: cur puer fieri mathematicus potest ecc. puerum vocans eum qui vel prope pubertatem est, vel est iam puber, vel hanc aetatem paululum excessit.
Praeterea error in consultando uel circa uniuersale,uel circa singulare con, tingit. uel enim omnes aquas ponderosas esse prauas, uel hanc esse pondero zo
H oc ad superiora resertur,ubi clicebat communis boni cognitioe esse opus,siquis quod sibi bonum eu,esset intellecturus: ut qui sibi ipsi ei let prudens,familiari, & ciuili quoci in
digere videretur. na qui consultat,is vel recte finem suum conie stat,uel ab eo errat oc precat. reeie autem coniectare, oc errare tam in uniuersali u in particulari p5t quispia. Quare tam uniuersalis boni ii particularis cognitionem habere prudentem necessse est. vnivcrsile autem bonum vocat commune:particulare,priuatum*propriss uniuscuius* . at propria prudentis:commune familiaris re ciuilis est E st igitur prudenti opus familiari ec ciuili: ut non Blum prπrii boni, erum etia communis cognitione praeditus de utroque redie possit consaltare.E xemplum uniuersilis & comunis boni ponit,omnes ponderosas aquas esse prauas: particularis ec priuati, hac esse ponderoiam, qui enim in aquarum cognitione erorat,promitare Utetur aquis: oc prauas saepenumero adhibebit, quasi nulla prauitate assects sint:&bonas,quasi prauae sint,reiiciet. Sicut igitur hic vel in uniuersiam,vel in parte errauita ei qui de bono consultat,vel in uniuersali, vel in particulati error cdtingetiquia vero co/mune u propriu oc particulare persectius est,quippe quod latius pateat,α particulare φν sum contineat:p rudes qui communis cognitionem adeptus est, persectior quom ipse erit: atque ita emetur,ut is qui priuatim est prudens familiaris 5c ciuilis cognitione indigeat, quae communem utilitatem spectata
Prudentiam autem non esse scientiam perspicuum est: est enim ultimi, siσcut diximus: quippe cum eiusmodi sit id quod in actionem cadit.
Auctarium quasi quoddam subiungit,quod ex ηs quae modo dixerat,consequi necessa
rio videtur . nam superius quoque prudentiae oc scientiae disserentiam ostendit: quia tasmen etiam nunc iuuenem esse prudentem non poste declarauit, eo quod ad prudentiam consequendam experientia opus sit, qua iuuenis caret: nam quae in actionem cadi int,ciryca quae prudentia versatur, particularia fiunt: particularia autem experientia percipiuntur: hii consequitur prudentiam a scientia necessario esse diuersam. tum quia scientia circa uniuersalia, prudentia circa particularia munus situm exercet: tum quod tui lenis,quia prit dentia dc longum tempus Sc multam experientiam requirit,essici quidem sciens, dum est iuuenis, potest: prudens non potest. o
Vnde etiam intellectui opposita est.ille enim est terminorum, quoru nutata ratio est: hsc ultimi,cuius non est scientia, sed sensus,neque is propriorum:
sed eiusmodi,quo sentimus,in mathematicis triangulum esse ultimum. sistet
356쪽
enim etiam illic: sed hic sinit sensus magis est qui est prudentia: Te species
altera est. Sicut illis quae superius de prudentiae 5c scientiae differetia dixerat d quod modo expla/muimus,addit ametitum adiunxit: ita hic ijs quae prius de prudentia Sc intellectu exposita sunt hac quasi appendice annectit,qua disterre prudentiam ab ii uellectu demonstrat. Ops posita enim ei se prudentia insuit quantum ad Rabiectum spectat, intellectui quoque,non secus ac scientiae.Sicut mima scientia diuersa est prudentis,quia illa circa uniuersalia, haec circa particularia versatur: ita quom ab intellectu in eo distat,m intellectus terminorum, i o ipsa ultimor uni perceptiua est Terminos aurem,id est ορους appella vel rationes ipsas desnestiuas,quibus mathematici in sua qui scientia uti consueuerin:exempli causa,cum vel arithmeticus,quid sit numerus,aut quid sit impar numerus,aut quid par,definit: vel geometra,quid punci us sit,quid linea,quid superficies,quid corpus,quid circulus, quid triagulus, caeteram huiusmodi,quae definitive ac terminate sumi apusipsis sellant. Veligitur deis tutiones has, vel prima principia absolute terminos vocat.omnia.n. scientiaraprincipia teramini quodam modo suntatam dum resolutione utimur unc inquirere desinimus quid ex principiis magis proprium sit, cum ad ipsa usque ascederimus.Cum igitur termini duobus modis sumi possint, ratio quo quae terminorum nulla esse dicit in ,dupliciter intelligetura aut ratio scilicet qua quae sit uniuscuiusque res essentia,declaraturi aut causae assilia alio, ac rato tiocinatio:na virom modo re principia non essent principia, sed in infinit iam ellet propre' diendum ec scientias non est e scientias cotingeret.Diuersa est ergo prud&ia ab intellectu, eo Q primorum est intellectus qui sunt termini: intimorum vero . sensibilium re particularium prudentia est:disserunt enim inter se subiecto: ut re quod circa prima,& quod circa
ultima versatur,virum A idem esse nullo modo possint. In eo vero prudentiae & intelloctiis subiecta conueniunt,q, Vcraque scientia non admittunt: na i in terminorum,nec p sensibilium rerum & particularium ulla scientia est.sest diuersa tamen ratione id euenit: in instelleictu sane', quia termini supra scientiam sunt: in prudentis,quia quae sensibus subiacent, oc particularia, inseriora sunt,u ut scientia percipi valeat ratoe iccirco sensu solo cognostui tur.C erum cosiderandum id videtur,cur in subiecto intellectus pluralli numero est usus,so dum inquit terminorum ipsum esse:pruderiae asit subiectum singulariter exposuit,em ultimi prudentia asseretis: cum tamen singula re particularia plura uvniuersalia numero sint uniuersale enim in unoquot genere unum est, ad quod particu laria plura utpote ab ipso contenta reducuntur.an sortasse id factuna est,quia prudentia in operationibus non de omnibus simul particularibus agit,stis unum aliquod numero sibi sumere sigillatim consueuit, de quo conlideret,cuiust exequutionem procuret: intellectus vero uniuersale semper ii telligit,quod quavis unum sit, quia tamen multa in se continer,multa esse videri potest: vi merito de hoc plurali numero, de prudentia singulari usus iit.Sensus vero, inquit,non prospriorum, sed quo sentimus &c. id est sensiam qui circa prudentiae subiectum operatur, non ita appellamus,ut eum,qui in unoquoque sentibilium genere propria operationem prae se o sert:quemadmodum circa colores visum,circa sonos auditum,circa odores ollactum, gi stum circa sapores,tactum item circa ea qus tangi possunt: sed eum,qui particularia absolute percipit,& ea in quibus sensitia cognitio operari consueuit. Siquis. nale bello quodam, aut de pace quada consultet teri ne debeat,nec neroc si fieri debeat,quo pacto, aut qua ob causam debeat: & si non debeat,similiter inquiranis G de re quae unius Micinus sensi is prospria sit,ab eoq; solo percipiatur,tas de absolute ac communiter sensibili consultat. ius res exemplum in mathematicis vltimum triangulum ponit. na quavis mathematica scientia deris agat quae triangulo per se insunt,idos uniuersaliter demonstret: vltimus tamen triangustus, id est individuus & singularis non scientiae, sed sensui obiectus est:atque id non quia cosior,aut sonus, aut quippiam aliud sit,quod uno aliquo sensu iudicetur, sed quia tantummo. so do est particularis . nam eum cse senuit expositum his declarat quae in hunc modum PDdit: sistet enim etia illic .esse. n.vltim uni triangulum sensu perceptibilem,inde constat,u illic quom i.in mathematicis ab uniuersalibus & iis quae reliqua continent,ad singularia, recontenta descendens quispia sister,ubi ad ultimum aliquid deuenerit: quem ad moduin cae' ictis ominbus fit unis uniuerstibus ad particularia descedit aliquis. sistat, ni in extremis
357쪽
3to BusTnATII IN MORALIUM ARIST.
M*vltimis necesse est. eum.α cogniciuarum facultatum duo sint habitus,utra*.sextrema, tam prima, q vltima: cum ab inseriori parte sursum ascendimus,intellectus vltimus est, eo et usque ad ipsum,atque ea quae ab ipsis cognoscuntur,asceta fit: sensus vero primus,eo in an hoc ascendendi principium sumimus. Cum autem ecotratio a superiori deorsum descendimus,intellectum,quaeci; ab ipsio percioiuntur,prima,ac principia statuinius: sensum voro,&quae sensu capi possunt,quae sunt singularia ac particularia,vstima: quippe cum ad ea postremo deueniamus. Cum autem sensum hoc modo dicimus,no unum aliquem ex parsticulatibus,ut visum uditum, eterorumq; huiusmodi aliquem, sed absistute commune sensiim intelligimusandiuisibili enim aliquo ultimo opus est,quod contraria in sensibus, ac diuersa genere iudicare possit. quemadniodum ex li causa in visu fit.lux enim cum in aere roogat. um ad suscipiendas visibilium rerum species idoneu reddit: ipsas ille susceptas ad pu/pillam traduciupupilla sensiuo spiritui, spiritus communi sensui desert: qui cum imparti bis iis sit,ec eontraria comprehendere, ec quid ea inter se disserant,potest iudicare. I dem in auditu,idem in ollaeiu,idem in reliquis omnibus sensibus enicitur. s E D hic sane magis sensus est,qui est prudentia:ille species altera est. I tuta ea quae in actionem et consultationcicadunt,particularia esie,& sensui exposita iam declarauit: circaq; ea versari prudentia ostendit,ut ratiocinaci facultate continenter attingatur: nunc quasi comparationem facit persensionis particularium, eius scilicet quaecum prudentia,& eius quae absolute fit, id est comus nis sensus. id enim significat cum inquit,/eiusmodi quo sentimus/hoc est communi sensu, quo nobis comparatur,ut sentiamus:vn .n is est,ta ad omnia quae sub sensi is cadere pos Eosunt,comunia. nam diuisio in quinque pro sensibilium rerum diuersitate euasita quibus communis sensus indiget,ut eos Di instrumenta habeat,quibus ad diuersa genere percipi edaviatur. Iccirco communitatem hanc quasi qualitatem quandam sensui huic attribuens,non dicimus,inquit,sensum propriorum sensibilium huic vel illi,qui videlicet per senistium aliquod instrumentum operatur: scis eiusmodi re talem,quali abs blute oc communiter senti/mus. Hunc igitur qui cum prudentia sit, propterea madissensum esse inquit,quia in ratio/ne & consideratione essicitur ille autem ratione 5c consideratione omni caret. quanto ita id quod est cum ratione, praestantius eo est, quod rationem non admittit:tato prudelia postior sensus est eo qui rei alicuius proprius est.vnde et ille sensus species altera ac diuersa ab
hoc est; irans . acraticinale Acirrationale liner se distanti . so De bonaeonpultatione. Cap. IX.
1 Am uero quaerere & consultare inter se dissmint: consultare enim quaero re aliquid est.
Posteasi de quin* habitibus. i. prudentia,arte,scientia, sapientia, intellectu iam docuit, qui veridici sunt:de nonnullis aliis agere proponit,qui etia ipsi in natura hominum conssilerantur,quatenus ex ratione operari consueuerunt. nam sicut in activarum operationum tractatione nihil omisit, quod ad absblutionem ntegritatemq; doctrinae attinere videbatur: ita in intellectivis sibi esse iaciendum existimauit. De bona igitur consultatione primum a/ 4ogit. atque eo modo in his tractandis progreditur, quo in superioribus habitibus usus est. prius enim unumque horum ab alijs separat ac distinguit,quibuscum habere quandam ilitudinem videntur:deinde propriam unicuim rationem,ac reciproca assignat. QMoaniam autem de prudentia proximo loco dixerat, cui proprium est recte consultare: iccirco de recta consultatione primum sibi essedisserendum duxit. sed quia recta c5sultatio sub consilitationem absolute reserturide consultatione absolute pauca quaedam anteponit . at quia homo ad inquirendum Mut ad consultandum etiam idoneus est, suntq; inter se similes ii quisitio ecconsultatio:ante omnia inquirendi oc conssiliandi disterentiam tradit:ato uno uersalius quaerere u consultare esse inquinquippe cum unusquisi*qui consultat,inquirat etiam: non econtrario qui inquirit,etiam contultet.consultatio enim de agedis rebus iis so γquisitio est:at inquisitio non tam de agendis rebus est, ide aliis quoque quae in contemplationem veniunt. nam dum quaerimus, an dimetiens lateri sit cometiens,necne:an item luna in umbram terrae incidat, nec ne: non de agendis rebus inquirimus, sed de hs quae ad cons
emplationem spectant. quare consilitatio cum sis inquisitionis species , inqiuuio qua
358쪽
dam esti&conssiliare item quaerere aliquid est'.
Oportet autem de bona consiliatione quidnam sit, statuere: utrum scien Misa aliqua,an opinio,an bona conie statio,an aliquod aliud genus.
Cum erucinuae recite cPsultare,necesse sit, ei qui de prudentia egerit, de bona consultastio tractatio nec ria est. Ideo ubi de prudentia dissertationem abnitiit: conuenienter quid tu bona conssultatio, exponitorius tamen quid non sit, ostendit,ut ab li sitibus nonuIIu nos iplam due inguat, quorum aliquis idem esse cum ipsa non diligenter rem per dentibus videri possiet: quos etiam enumerat. Vis Scientia quidem non est: non enim de iis quae sciunt,inquirunt. bona au'tem conssiliatio , consultatio quaedam est . qui uero consultat quaerit, & raotiocinatur. Ante omnia binna consultationem a scientia seiungit ratiocinado in hunc modu: Sestia non quaerit equaerit autem bona consiliatio: bona consultatio igitur non est scientia. esidi ratiociiratio in I nda figura, ius maiorem propositionem ita cofirmat: sciens scit ea quem ilia sunt: de hs autem q' scit, non inquirit quispiam: itare sciens de scibilibus non in Urit. amue haec in prima figura conclusa ratio Aminorem vero sicam Pt: bona consultatio cosultatio quaeda emat qui consulta quininquaerit igitur bona consultatio. Verba A quo utitur hic Aristoteles cum inquit/βου τίς εω id est consilium quoddam est zo seu consultatio quaedam est dem est quod βάλευσου signi Dcat,quae non est inquisitio, sed appetitio. Q d vero ait ratiocinatur medius terminus est, quo eum qui consultat,quaerere demonstrare possiimus: vitalis ratio euadat. Qui consul, ω,ratiocinatur:qui rat cinatur,inquisitequi consultat igitur inquirit. Dixit autem non im de iis quae sciunt,inquirunt ad scientes reserens orationem: ut sensiis sit bonam confli tati nem non me scientiam inde patesim scientes de iis non inquirunt,quora fiunt scien' transtulit: quia scientia cum in anima insita sit ,
tet . mentes vero ipsi extrinsecus operarieuidenter conspiciuntur.
Ned neque coniectatio est: quippe cum & absque ratione, Sc citum
,. qui . Dona coniectatio sit: Iongo autem tempore con tent. Vnde aiunt, cito agenda esse qus consultaueris: tarde uero ac diu consultandum.
Paconicistare reconsilitare habere inter se quandam assinitatem Uidentur,eΟ anterem nor utram coniueuerunt,ad quam tam qui conssiliat, si qui coniectat, respiciun Dri potvi a vi ide esse re coniectare re consultare quispia existimaretrac propterea recte virum tacere ident quoque esse arbitrareturahae de causa a bona coniectatione bona consultati nem hicesia distinguitdistinctio aut penes tenipus sumitur. Inetint enim,bonam coniectationem absit ratione ei te est sine rati nis meditatione ac consideratione, di breui tempo. refieri:eum vero qui consultat,meditari, ac diu, multumo; deliberare:cum prudentia quae ad rem conducat,indigeat, ignoretq; a principio quo modo rem de qua consultat, perscra o re, atque exequi eataquae sane diuersa inter se sent. Proverbium prarierea vulpare in tollimoruum adducit,quo monemur,tardea.diu actor tempore consultare, cito vero ea quae clecreuerimus agere debere: eo φ eonfiuitatio longo indiget tempore ad modum con 1tit dum, quo equi rem ipsam valeamus:actio autem celeritatem requirit,neque rera manarum instabilitas est,re quae in consultationem venerat, immutata inuentus modus in ipsamassequendam ineptus reddatur. Hoc prouerbio in consilis ad Nicoclem utitur et
Adde m solertia 6c bona consultatio diuersa inter se sunt.BIertia uero bo
Aliud armamentum,quo bona consultationem at coniectatione bona dii tersim esse osteriit,ex parte,seii specie b'nae coniectationis sumptum. ubi .n.quasi concessum solertia essedinam quada meciationem posuit: per id postea bona consilitationem re bona coni clauonemidem non esse colligit.si enim essent idem,quia selertia bona quaedam est coni
359쪽
istatio, solerti 1 esse bonam etiam quandam consultationem necesse esset: at hoc non emnon est igitur bona consultatio bona coniectatio idem. Non esse autem solertiam bona conssultationem,ex Blertiae definitione manifestum est. Solertia enim inconsiderata medii as gnatio est: medium vero appellant causam, cur quod in conclusione denuncupatur Praesdicatur,in subiecto inest.na cum interrogatus quisipia,cur id tunc insit,in pssiderate 5 ii praemeditate causam ali ignarit: is solers esse dicitur. exempli gratia,si sorte quis interrost tur,cur qui ex tali circulorum descritione existit triannulus,aequilaterus sit: nulla conta ratione α meditatione adhibita resp5deat, propterea id esse quia duo eius latera vili squa/lia sunt.hoc modo.n.causam solerter assignat. assinnatio aut inconsiderata sine meditatione sit: na vero consultatio consultatio est: at consultatio omnis est cum meditatione:omnis autem meditatio longa quadam rei oris mora efficitur: longa igitur quadam teporis mora bona quoq; consultatio fiat,necesse est: quod enim caret consideratione oc consultauosne, siub considerationem re consultationem reduci nullo pacto potest. A t vero solertia esse
honam coniectationem patet. cito enim solertia cum recta coiectura medium assignat.nem
tamen qui quodlibet assignat,solers est: sed qui eam quae proprie rei causa est,sine consido ratione reddit. id quod non modo in iis quae in contemplationem veniunt,verum etiam in agendis rebus st.ab eo enim qui de actionibus examinatur,ratio exigi gestarum rerii conssuevit: quam si in promptu haber,recte'; assignat,sblers etia ipse appellatur. Quapropter opus est ut qui cum ratione degere in vita proposuerit:is rerum quas egit,in promptu hasbeat rationes, paratus* sit ad eas iquis requinerit,optime reddendas: quo se integruatque innocentem probare in omnibus queat:alioqui probus esse nullo modo poterit.
Neque uero bona 'consultatio opinio ulla est. sed quoniam errat, qui mole consultat: qui bene, recte id facit: bonam consultationem esse rectitudinem quandam perspicuum est: quae tamen neque scientiae est, neque opinionis. stientiae siquidem neque rectitudo ulla est,neque error: opinionis autem ue
Diuersam esse bonam eonfialtationem ab opinione ξc scienti hic declarat. quia vero bonam consultationem opinionem nulla esse dixit: υuith; sesentiam cum opinione coniunges 3 re,atque ita simul ab utrisque bonam constillatiotiem separare: quoddam aliud qliod bonae consultationi proprium ei in medium inducit,cuius opinio re scientia expertes sunt. ea est rectitudo: quam inesse bonae consiliationi ex contrario, id est mala consultatione demon' strat. mala consultatio enim Sc bona cosultatio sibi mutuo aduersanturi similcmodo errorec rectitudo. si igitur mala consultatio est error 5c peccatum: bona consultatio rectitudo proculdubio erit: quadoquidem si uni ex contrariis contrarium inest,alteri quom inesse alterum necesse est. tiocirca bona consultationem esse rectitudinem iam liquet. Non esse autem eam nectite scietiae neque opinionis rectitudinena,ita ostendit: tactis san quia scientiae sicut non enerror, ita neq; rectitudo est: na contraria circa subieetum veIsbecie ves g nere idem existiti: genere,ut album oc nigrum circa corpus:omnis.n.color in corpore con gospicitur: specie,ut morbus ec sanitas in corpore animalis. si ergo rectitudinem admitteret scientia,admittere etia errorem pol serat errorem non admittit:neque rectitudinem igitur admittere ipsam dicendum est. nam quavis scientia, quae ex iis quae per se infimi alicui, uas tenus ipsum est,suntq; prima, re causae conclusionis,cognitio est: atque iccirco necessaria, atque eiusmodi ,quae nullo modo aliter sese habere queat:esse rectitudinem ipsam asserere pol imus. rectitudinis tamen pacem eam esse nunquam silebimur.si hoc enim concede remus, rectitudinem esse rectitudinis,ac simili modo motionis motionem, generationi generationem concedi neceste essem quae fieri non posse in naturalibus disputationibus ipse Aristoteles demonstrat.nam si etiam esse rectitudo dicatur, neque sic errorem admittere poterit: quippe cum alterum ex contrariis alteri subiici ad subsistendum prorsus nequeatat spvero opinionem non ita admittere rectitudinem, sicut bona consultatio, ex eo prohat, 'opinionis rectitudo veritas est: siquidem recte opinans ille ec est, εἴ dicitur,quivere opis
natur: ut veritas quoque opinio recta sit.qui autem recte consultat, non necessario verax
semper est: potest enim aliquando de salse quispiam recte consultu in dedita opera me
360쪽
tiatur ves apud inimicum,quo in errorem ipsum indueau vel apud amictim,quo O E meso aliquo re calamitate eripiat, ac liberet.quarum rerum exempla in historns multa reperiuntur. ac sunt vident huiusmodi consilia bonae consultationes, nam'ad utilitatem cons lentium spectat, α recta ob id ipsum sunt. opinio vero recta cum falsitate esse niaelo pacto potesti uni di isset aut meqtie vero bona consiuitatio opinio adiunxit , ita Oroptereau, Omonum diuersa sunt genera: aliae enim cogitationis nostre sunt conclutiones, quae ex nece trils pronunciatis consectae verae re necellariae inualiae a sensu re imaginatione ortum nauem,quae falsae sunt Lepenumero:quemadmodum cum remum sub aqua fractu aut ruum eue opinTur: cum integer ipse α rectus sit,nostra vero visio aquae agitatione ac . ao Ilucrem lorae 'i nee atur. multi enim errores imaginationibus 5c sensibus accidere consuesuerunt, ut opiniones etiam quae ex Ipsis errantibus existunt, errantes ac salta quoque ipsae mactant. ut autem scientiam cum opinione hic coniunxit, eo Q multae opiniones scieti sint,cum scient is in eo habent communitatem.
A ccedit,ci, definitum iam omne id est,cuius est opinio.
Alia disserentia opiniolus a bona consultatione haec est.opinio enim ves affirmatio est. vel negatio persecta iam acdeterminata.hoc naque significat hic/definitum est persectumicilicet ac determinatum esse, id est ad terminum iam atque alablutionem deuenisse. na vero consultatio, recta inquisitio est, qua ad rem nonuum determinatam ac pesiectam proRedi consuevimus.
*o neque sine ratione bona consultatio est: cogitatione igitur est Inferior: quippe cum nondum sit enuntiatio. nam opinio non inquisitio, sed
enunciatio iam est. E i dem argumentisim habet hocilicet alio modo dictum si similiter enim bona communionem nomum esse absolutam: opinionem vero iam esse perfectam ostedit. sumitur rationem quae fc bot consultationi,&opinioni communis est:inquit'; non sine ratione esse Donam consultationem.'nde quia non est absbluta oc persecta, a cogitatione defici eam interior esz.Conclusionis autem modo ita inquit, cogitatione igitur inferior est peramae ac si ita ratiocii tabona consultatio ratio perseria non est:cogitatio est ratio perse , o cta: na igitur consultatio cogitatio non est. tunc enim cogitatio dicitur ratio, cupropria, conclusione iam suerit absoluta ac persecta. at bona conssitatio dum fit,existit: propterea norulum enunciatio,sed ad enunciationem.Linirmationem,uel negationem progressio est. quo cum peruentum est,non amplius est consultatio,atque iccirco neque bona costatatior sed ad opus iam de quo consultatio est habita,prodeundunt est. Unde etiam no est opinior propterea v ea non inquisitim,sed enuciat o,id est vel amrmatio lana est,uel negatio. i. circa bona cosultatio & cogitatione inserior est,cum sit quasi generatio quaeda, ac motio, e Dropterea imperfecta operatiorcogitatio vero in rationis operatione persectionem sua habeat.& opinio non est,eo Q opinionis persectio in enuciando consistinid quod,sicut sae penumero diximus,in bona consultatione non inest.
Qui autem con sultat, siue bene,sive male id faciat, quaerit aliquid, ac raν
tiocinatur. A bona e ltatione ad consitatationem transiit, ut eam genus bonae consultatioms esse ostendat, i substatialibus disserentris additis, absoluere desinitionem eius possit. nam ea quoque quae de bona consultatione hucusq; dixit,ob id dicta fiant, ut genus ipsius inuenire/tur.quae enim v ipotenat cite genera ipsius,ut bonam coniectationem,ut icientiam ut opinionem re acit: quaesivitq3 acurate quid nam esset re vera,sub quod tam genus reduc retur. Connectit autem cum superioribus orationem: genust hoc bonae consultationis abna cum inquit,eum qui consultat He bene, siue male id iaciat, quaerere 3o Mi quidas: at dii 'rissimulae consultationeni ab opinione distinguit, Sc diuisionem ipsius coni ultationis facit, in bonam,sc malam.quibus commune esse utrisq; asserit,quaerere alis quid ac ratiocinari: id quod proprium generis,id est cosultatiois est, ab opinione5r aliena illa eni m est enuciatis,sicut dictum est: atque ea vel finita,ves infinita, quae non in quaeredo ampliua aut ratiocinado versatura me igitur re male consultare diuisiuae differentiae coiis