장음표시 사용
361쪽
Qitationis sunt, quod est genus: Mersisti ipsim bonae 5c mals consultationis co stitutivir
atque ita genus bonae consultationis plane ac sine ulla ambiguitate explicatum est.
Sed bona consultatio consultationis rectitudo quaedam est.iccirco primsi quid sit,& circa quid uersetur consultatio est quaerendum.
Cum bene re male consultare disserentias esse consultationis siue cosilii dixerit:alterant ex ipsis qus est bene conssiliare,nunc bonae consultationi as,ibit. atque ait, in duae sint disseremtiae bene dc male bene bonae consultationis est sicut nomen etiam ipsum bonae costastationis,id est ιύβ υλ tir prae se fert: bene autem re recte idem est. bona igitur consultatio rectitudo quaedam consultationis seu consilii est.cum itam consultatio genus bonae essultationis sit,quaerendum primum est de cosultatione oc quia sit,& circa quid versetura ut Bae I . bonae constestationis definito, quid se bona cosultatio,id est quae sit bonae consultatiois essentia re genus nobis innotescat.vniustinusque enim speciei essentia genus iesium est:distereotiae vero qualitates quaedam sunt, quae circa substantiam existunt,qualisq; ea sit, determi
nant.quaerere autem circa quid versetur consultatio,nihilo minus ad cognitionem eius vis detur conferre: praesertim cum ammae nostrae habitus,atque operatioes ex subiectis rebus circa quas negocium habent,maxime percipi Bleant. IRecte etiam dixit bonam consultolionem rectitudinem esse quandam, propterea et tam de bono, et de malo recta dici consilla ratio potest sicut ipse in sequentibus declarat.
Quoniam uero rectitudo pluribus modis dicitur: non omnem rectitudionem esse bonam consultationem perspicuum est.incontinens enim prauus τ' quod proponit sibi ratiocinando uidere assequetur: ut ita recte quidem consultauerit: magnum tamen malum sibi compararit. At bene consultassie esse bonum quoddam uidetur. talis enim rectitudo consultationis bona consilitatio est,quae ad bonum assequendum spectat.
Po steau genus bonae consultationis inuenest,quod est consilium,seu consultatior spescificas disserentias colligit,inter seq; conectit,ut definitionem absoluat:primam rectit
dinem statuit. sed quia rectitudo aequivoce dicitur,quaenam sit rectitudo bona consultatio ostendit. vel enim bonus finis est,qus acontuitate proponitur, cosiuitatio recta ob id est, quia ad bonum tendit: vel licet finis bonus no si qui eonsultat tame accommodata ad eum consilia init,reetem coniicit quae ad eum consequendum conductura sint: ac propterea etiarecta consultatio est,quia recte ad finem propolitum perduein non tamen recta ita est, ut superior,eo Q est inutilis.in cuius exemplum incolinetem & prauum absblute sumit. quod
enim incontinens, ec qui alioqui prauus est,proponit ins quasi finem videre,id est edta rare quo modo asteqxii possit: id nullo paeto utile est siquidem ipsius appetitio ex prauo habitu progrediens couentanea habitui rem appetitam habeat,nec est.sed assequetur quisdem finem ratiocinado,utpote recte ad ipsem assequendum usus ratiocinanoe: atque in hoc reeie videbitur consultasse: magnum tamen malumi ex consilio accipiet, ac sibi comparabit: quippe cum malum sibi in deliberatione finem proposuerit,ex malom habitar eum uappetiuerit. non est igitur rectitudo consilii absolute bona c5sultatio: sed aliquid aliud as qdendum est, quo fiat planum qualis rectitudo consultationis bona cosultatio sit. iccirco ira quit, at bene consultasse esse bonum quoddam videtur, ecc. ita enim essemat eam rectis tudinem consilii quae ad malum finem perducit mini me esse posse bonam consultationem. costat siquidem inter omnes:idaa.hoc loco significare videtur: bene consultasse esse bonum quoddam: si naq;. . bene de bono apud omnes sumitur. quare talis reetitudo cossiij bona est consultatio,quae ad boni finis assequutioneni perducit.
Sed fieri tamen potest,ut salua ratiocinatioe id assequamur: quod opor
tet sacere,assequamur,per quod tamen oportesinon assequamur sed medius terminus salsus sit. quare nem eadem erit bona consultatio, qua quod opora solet quidem assequetur quispiam,non tamen per quod oportet.
Rectitudinem consilii posuit, neque eam omnem esse bonam consultationem ostendit: sed accedere oportere,ut ae bono fine quoque consultatio esset,si bona erat euasura. quia
362쪽
vero adhue etiam deest quid,aliam particii Iam adius trid est conuenientem insuper debore esse modum,quo finem de quo consultatum est,aiiequimur.nam quia duo sunt extremi termini,quae appetisur res,ec id quod appetit: modus quo extrema haec duo inter se connectuntur,terminus medius est. atque iccirco quasi in ratiocinationis collectioe hoc inducit: cuius scilicet conclusio vera medius autem terminus falsus sintd est vel quod subiicitur, vel quod denuncupatur,siue assi rariatiue,siue negative in quacii figura,vel modo id fiat . sicut enim in ratiocinatione fieri potest,ut licet conclusio vera sit,medium tamen quod as Iumistur sit falsum,siue in uno,siue in utroque interualIo id contingat: ita etiam ex prauo consulatandi modo euadere quadocv bonus hiris potest: vidiquis pauper cum sit,adulterium conisii xo mittat,atque inde diues efficiatur: siquis item in captiuitate constitutus ide faciat,&eo modo libertate donetur.quia enim re diuitiae pauperi,& libertas captiuo, esse bonum videmtur: bonum quoque videri utrique adulterium pollet,quoWille diuitias, re hic libertate est consequutus:at hoc falsiam est: quocirca si bonum de medio, quod est adulterium, d nucupetur oc praedicetur, propositionem falsam efficiet.Sed fortalia diceret quis iam fieri
non posse,ut in ratiocinationis constitutione salsium sit medium, quo quis bonum acquis,uit,siue diuitiae iue libertas id fuerit: sed modum quidem medium sumi, veras tamen esse propositiones.riam si Uerum est pauperem adulterium commisiisse,atque ex eo diuitem esse effecitum: quo modo medius terminus qui vere dc de altero denuncupatur, oc alteri subiiscitur,eisse falsius poterit fidem de captiuo,qui ex adulterio libertatem est adeptus, dicendum eo est. quid igitur ad haec respondebimus illud scilicet,non ita hic salsum esse medium dici aby Arithotele,ut vel factum non sit,uel per id agenti alicui bonum no euenerit: sed eo modo, ut Iicet bonum sit,quod per ipsiam euaserit,medium tamen ipsum bonum esse minime pose sit.vnde etia in secunda ratiocinatione falsum hoc concluditur:qisippe cum in secunda modus non medius constituatur,tal extremus re minori maior vero propositio quae communior est,falsa aliqua ex parte assuiuatur. Ut siquis ita dixerit: hic ex adulterio hon I adeptus est: omne id quo quisipiam bonum adipiscitur, est bonum: bonum igitur adulterium est.e ce enim salsius illic medius terminus inuenitur,qui pro minore extremo hic sumitur:ac per quoddam medium uniuertatus ec communius salsa maiori subiicitur. nam cum possit bonum aliquid modo tam bono u malo comparari: falsa quada ex parte maior propositio est, o que omne id quo quis bonum sibi comparat,bomim vise ait. Ree e igitur ab A ristoteleso cium est,medium terminum esse filsum, quo vera conclusio collecita suit: quando scilicet' praua actio fuerit,ex qua quod appetimus bonum euenit non enim nisum ei lemedium dactum est,m non sit: scit in non propterea quia bonum ex eo aliquid euasit,bonum possit apphilari. Uel igitur ita intelli una hoc est: velfuia quod appetimus bonum,modo aliquo vel bono ves malo assequi possismuses bono assequimur, num vere etiam de modo ipsbdenuncupabitur: si mal modus qui medius terminus appellatur,falso bonus dicetur. verbi causa, si diuitiis quis indigeat,& vel agricultura, ves mercatura, vel aliqua alia huiusmodi. honesta actione eas cosequatur: honestus modus ec bonus est: si octo furto,aut latrocinio eas sibi comparet:de tali modo salta honestas denuncupabitur,nam honestie quidem ac boriae rei consequutio est,modo tamen prauo & non honesto est effectarvi ita medius termia nus falsus re latur,cum de eo salsohonestiam ac bonum denuncupetur. falsa igitur etiam hic maior propositio est,quae omne id quo honestum aliquid consequitiir quis am, honostiam este ac bonum affirmat: siquidem assivi bonum possumus non Blum modo hone, sto ac bono, verum etiam non honesto. ut liquisde eo qui vel surto Uel latrocinio vel alia quo alio prauo missio diues euaserit,in' hunc modum ratiocinetur:hic qui diuitias assequistus est, honestam rem est assequutus: unusquiso qui honestam rem aliaquitur, modo ea bono atq; honesto assequitur: hic ipitur honesto modo diuitias consequutus est. at eas supto consequutus est: surtum igitur est honestum . hoc autem falsum est. quod ideo euenit, quia salsa quadam ex parte sumpta maior propositio fuit: atqi id in secuma ratiocinatione, sci quae talis est.hic rem honestam.i.diuitias furto acquisiuit: omne id quo quis honesta rem acquirit,honestum ac bonum est: furtum igitur honestum est. honestim hic re ianum. i. A, pro eo quod consert,atque utile est, sumitur.atque in prima quidem ratiocinatioe iris esse rem bonam ei qui egit collect um est,modo quo ea sint comparata , medio collocatorec sie verae propositiones suam assumptaeat in inda medius terminus pro minore era Eustrat. x i i
363쪽
32s EusTRATII IN MORALIUM A R i s T. tremo positum est, pro medio vero id quod ipse erat communius,atque uniuersilius : at*iccirco quia salso maiori fuerat si ibieetu falsam quom reddidit conclusionem.
Praeterea fieri potest, ut multo tempore aliquis, aliquis uero cito consitI, tans quippiam assequatur.ergo ne* illa adhuc bona coluitatio est: sed ea reo
ἡ etitudo, quae secundum utilitatem & id i quod oportet, Sc sicut, & quan
ia haec quae dicta sunt, nondum ad bonae eonsultationis definitionem absoluenda sitfficiunt: adhuc nonnulla adiungit:id est mensura ipsam temporis,quae Uniustinus* rei consultationi consentanea sit: thona tandem euadat coiisultatio.quippe cum fieri possiit , ut re io, longiore ec breuiore temporis spacio de re aliqua cosultatio perficiatur. si enim quod citius deberet, tardius qui*iam consultando assequatur: quantum quidem ad stiperiora spe stat, bene consultasse etiam ita videbitur,in eo tamen non bene,i plus temporisu Oportebat, in consiliando consumpsit. Quocirca quae longiore u oporteat tempore fit consultatio,no dum bona cosultareo censenda est multi enim sunt, qui vel ob ingenii tarditatem, vel ob animi timiditatem aliudq; huiusmodi quippiam raniores esse fit,plus temporisu neces le sit, in consit is conterere consueuerint: aloe inde sine eo quem sibi proposiacisit,aut prorsus mastrentur,aut non persecte aut si persecte,non sine periculis tande potiatur. atque hoc ipsum omnino,plus temporis Q oporteat in consiliis terere, vituperabile est,re bonae consultauoi non conuenit. Haec ubi dixit,resumit superius dicta,atque inquit, eam consili rectitudinees Ie bonam consultationem,quae primum utilitatem finis in se habet:deinde modi honestatem,quam significat cum inquit/sicut oportetntum temporis idoneam ac conueniente moram,qua verbum illud quado prae se fertina quod ait/secundum utilitatem oc quod oportetridem utraq; quis diuersis vocabulis videntur significarer ut ita intellisemus secundum utilitate 5c id quod oportet appetere. vel/quod oportet quod graece diciturno δω id exν primit quo est opus,id est quod conducit, α confert.
Fieri item potest,ut&absolute bene consultet quispiam, S ad quendam finem. bona itaque consultatio ab Elute ea est, quae ad finem ab Alute: quaese
dam uero bona consultatio,quae ad quendam finem spectans perficitur.
Bonae consultationis definitionem iam videtur amnasse,cum rectitudinem cosilii tamquam genus, reliqua tanquam disseretias possierit,quae persectionem eius abstauunuquasi nondum esse queat bona c5sultatio,si aliquid ex iis quae dicta sunt,defuerit si videlicet vel finis qui proponitur, non sit utilis: ves modus quo finis comparatur, non bonus: vel temporis mora qua consultatio fit,longius u oportebat protracta sit. caeterum quia finis sumi du/pliciter potest,de eo etiam liue distinguit. alter.nabalute re uniuersaliter finis est ad quem omnia quae sigillatim apud homines recte efficiuntur,referri consueuerunt. quel cum ap petit,& assequitur homo,quatenus homo est, persectus inraditaquae est felicitas,quae tota quaedam persectio est,finisciet uniuersari ex omnibus quae recte Gllatim fiat,compositus. potestq; homo ad hunc spectans re recte consultare,oc non recte:recte sanc, cum ea quae vere felicitas est,selicitatem esse existimat: quael ad eam deducunt recte atque apte exero 'cet,ac tractat: non recte,cum 5 circa finem ipsum errat, quique non est finis inem esse pustat,ec vana quaedam re inania persequitur,quasi adsnem eum conserat . alter sinis est parsticularis a gulorum scilicet quae uniuersae felicitati subiiciuntur: potestq; aliquis 5c ad hile consequendum tam bene, inaese consultare.Hoc igitur est quod nunc a ,t.disse entiam. n. nobis tradit bonae sultationis absolute,quae alselicitat .iad finem eum deducit,qui absolute finis est:& bonae consultationis particularis .suae ad singulas partes felicitatis consultantem dirigit. nam tum de fine uniuersati,id est felicitate, tum de simis finibus posse quempiam ec recte opinari,ct peruerse,inde constat:', qui diuitias, ves voluptatem cora ris, vel sanitatem,vel aliquid aliud huiusinodi esse felicitatem opinantur, sicut a velitate aberrant:ita cum ea quae sibi comparare student, tanquam finem ac signum sibi proposive,
rint,in quod omnes vitae suae curas ac rationes coniiciant,vane at* inaniter laborem in consultando impendunt. qui vero contra operationem animae ex virtute in vita persecta atque
integra hominis finem esse statuunt,ij ita&de fine recte seruiunt: θc cum omnia quae sigillatim
364쪽
tores etia priuatim evadunt. Haec enim inquit Aristoteles, Ut nobis declaret,ilaut est unus communis finis ad quem particularia omnia utilia reseruntur,alter vero particularis:ita ab teram esse communem ec uniuersalem bonam consultationem, aIteram particularem: ut
sta communem finem,haec particularem spectet.Cum autem in principio huius sententiae item posuerit,dubiam huius orationis intelligetia secit. Uidetur enim ita dixisse eo quod quasi a superioribus dependeat oratio,alteram quandam differentiam huic defrutioni vestit adiungerercum tamen persecta meo quidem iudicio definitio iam sit: diuersaq; haec a si io perioribus consideratio subiungatur,qua eum qui bonus consultor abselute est, a particitari distinguitur. I ta enim inquit. fieri praeterea potest ut oc absolute quispiam bene conssiliet, Sc ad quendam finem. bene absolute consultare ad communem finem: bene vero ad alis vid consultare ad quendam finem attinet, qui tamen cum sit pars comunis,ad eiust persectionem faciat, bonus etiam ipse est. est* absolute bonus consitator is qui re communem finem certo cognoscit: ec ea quae ad ipsium perducunt, recte exerceubonus vero consul stor ad aliquid,qui quod sibi utile est, tanquam finem proponit,rectem ad eum consequens
Si igitur prudentiu est bene consultare,bona consilitatio rectitudo ea esse Eb secundum utilitatem ad quedam finem spectat cuius prudeno
Haec definitioni parti Iaris bonae Multationis videntur esse accomodata.quia enim de agendis rebus proprie omnis consultatio est agedae vero res sunt particulares,atq; ideo circa particularia omnis est consilitatio:definitioni bonae consultationis adiungenda est lise particula, ad quendam fine .sed quia etiam prudentium est bene costultare: opus est, ut in hac eadem definitione prudentia quoque assumatur: ut persecta atque integra bonae comistatiorus definitio euadat,quemadmodum ab Aristotele exponitur, ad hunc modum: Resctitudo irae secundum utilitatem ad quendam finem in stat, ius prudentia vera existismatio est in quaneelitudo quidemut genus sumitur opposita obliquitati,& peruersitati.,o propositum finem, id quod quaerimus consequetidiam inepta,atcν aliena prorsias est Isecundum utilitatem additur,vi at, ea eostii rectitudine distinguatur,quae ad malum ec inutile spectat: nam ea quos pol quidem esse rectitudo confit l,quippe cum ad eius rei quam sibi proposuit, licet noxiae re damnosae acquisitionem conserat: ut siquis de furandis
δἴenis rebus consultet,modumst idoneum ad is dirigentem inueniat. rectitudo enim haec quoque consit 3 est, eo Q ad finem propositum de quo consultatio est,deducit ac dirigit:Gest tamen bona consultatio, propterea quod necat illud de quo est consultatio,bonum est. Praeterearad quendam finem positum est,ob communem consultationem θc uniuersalem, quae non quendam Sc Unum, sed communem 5c uni uersalem, eterosq; alios complectentem finem resticit. Cum vero postremo adium tur, cuius prudentia vera existimatio est 46 differentiae in definitione locum obtinet,quae cum ipsa etiam bona consultatione reciproca estnion seciis ato in hominis definitionerintelligentiae scientiae capax . omnis
enim lmna consultatio talem habet finem cuius prudentia vera existimatio est. Omne item quod in consultationem cadit, cuius prudentia vera existimatio est,id bonae consultationis snis est.nam quia prudentia certa ac non errans ratio eorum est,quae appetuntur, atque in consultationem veniunt: propterea fit, ut omnia quae es dei: beranda proponuntur, honesti.
sint atm utilia: & modi etiam quibus fines ipsi propositi obtinentur,honesti ac bones sint, adfinesq; accommodati et quippe cum ab habitu honesto ac bono priisentiae administrentur. opus igitur est ut bonae consultationi haec 'moediiseretia addatur,quasi proprium quodadam substantiale,quod ipsam ab habitibus iussis distinguat,qui habent quidem reliquas diis,o serenuus , sed carent tamen prudentia, quae verum de fine ipsorum existimet ac iudicet.ae propterea fortasse in principio huius sententiae ite posuit Aristoteles,quod est επι. tia; adhuc, propterea,eo Q bonae consultationis definitio aliquo adhuc indigeret additamento:quo stilicet ab ea quae absblute bona consultatio est,quae finem uniuersalem spectat, sesiungeretur:illusq; tantum assignaretur, q'sigillatim hominibus in quaestioli eae delibo Eustrati x iiii
365쪽
magnitudinibiu ageret 'circa quas geometriae negocm est quarum sanealis semper motu carentsumniobiles in Bostatuta at* immutabiles sunsicinusmodi sunt elestia corapora: υt ipse quo' A ri stoteles in libriS de cinio demonstrat .n.licet quantum ad Iocilaistinet,moueantur:in substantia tamen eodem modo semper sese habent. addeq, in loco etiaratione partium dutaxat mouentur: quantum vero ad totum spectat,stant,& lora non mutant. circa magnitudines.naam pla S u selidas versetur geometria: planas quidem,ut cir/ Ios,triangulo quadrangulo caetera q3 huiusmodi figuras,quae quavis sint magnitudo nes,in superficie tamen sola consilierantur,ne' persectionem eam harunit,quae magnitudinibus conuenit. tria. n. Omnia sunt, di ter omni M. quodq; tribus interuallis siue dimensi
nibus distat,omnino ac prorsus dimensibile, ae magnitudine persectum est. quemadmoda ipse quom in libro de coelo ostendit. sblidae nai Pirae sunt globi,cylindri, bi,coni, pyramides similesq; aliae magnitudines, quae quia tribus interuallis praeditae sunt,longitucine atitudine,& profunditate: Elidae vocantur. ex quibus nonnullae sicut coelestes, eodem mos do,ut inquit,semper se habentiniant: substatia immobiles.quaedam vero etiam fiunt,orituturq; quodam modo re intereunt: ut magnitudines quae in generationi re corruptioni o noxiis subitanti' eximantide quarum neutris consideratperspicacia, sed de quibus dubitas rhoc consultare aliquis potest.Virtutum habitus operationum quae ex ipsis procedunt ae
prodeunt,causae sunt raupiccirco quatenus causae , natura sunt priores ipsis operationibus: quanta tamen ad nos attinet,operauon priores si habitus propterea habentur,quia sensu το percipiuntur.operationes. nan rebus ipsis existunt, circa quas versantur: res vero seiuibus expositae sunt: atre ita fit,in res in quibus operationes suas exercent habitus, cognitionem nobis habitusi asserant.Ea de causa res,circa quas perspicacia versatur,assumpsit,ut ex ipsis habitum eius nobis patefaciataeirca ea.n inquit perspicaciam versari, de quibus dubitaret quispiam, atqt consultaret,id est circa ea quae in nostra sunt potestate: quI ex aequo etiam euenientiasseu possibilia dicuntur,quia non magis euenire,u non euenirepossunt. de his.n. dubitamus:de his quaerere,& conruitare consuevimus. ut in subiecto perspicacia cum prudentia conueniati quippe cum prudelia quoque circa ea quae ita postulat euenire, operati nem suam exerceat.nectenim de necessariis quispiam perspicax vir consiliaret, ne de hs quae euenire quidem aliter atque aliter possunt, sed non ex aeqtio, veI plerum, vel raro. 3 Q haec siquidem υtraque siue conssiliet quispiam, siue non consultet,eodem modo nihilo misnus sese habebunt:ut puta,an dies sit cum s di est super terram: an post ver ςstas succedenanqui nascetur infans,quinque digitis praeditus nascetur, necne . haee enim omnia Sc diuinae prouidentiae re naturae siunt, ad nostra vero potestatem nihil attinent.de illis autem re quνrit re consili tat unusquisque,quae ex eius inquisitione Sc consultatione dependet,ital pose
sunt euenire,ut consultauerit. at phaec sunt circa quae Perocacia versatur.
Ideo circa eadem quidem circa quae prudentia,uersatur: idem tamen pruo dentia Sc perspicacia non est. prii dentia enim prsceptiua est: quid enim age dum aut non agendum sit,finis est ipsius: petiyicacia uero iudicativa tantii,
modo. idem nanque est perspicacia dc bona perspicacia: perspicaces si quide
etiam bene perspicaces sunt. Postem subiecto perspicaciae attributo eam 5c quid esset ostendit, εἴ ab aliis habitibus
Zi in huiusinodi rebus operationes suas non edunt,separarit:nunc a prudentia quoque di inguere eam vult.quauis.incirca eadem ec prudentia re perspicacia existanudistinctae tamen inter se sunt,quia diuerso modo utraem eadem tractant: id quod oc in scientes re artis
bus plerunt contingit. entiae.n.oc artes nonnullae inueniuntur,qu licet circa ide subi ctum versentur,disserunt tamen inter se non aliam ob rem, nisi quia aliter atque aliter cir/ca idem operantur: scienti aequidem,ut geometria, ct astronomia quae circa magnitudinesso vires p negocium habent: sed illa motu carentes: haec quatenus mouentur,considerat: Ut itearithmetica ec harmonica, quae licet de numeris ut in agant: illa tamen per seipses cotemplatur: haec,quatenus se mutuo proportione quadam re iciunt.Ex artibus vero huiusmodi sunt,pictoria & textoria: loribus.nxtraeci utuntur, sed illa opinῖat at* effingat imagines: haec ut laneis,aut sericis,alijsq, similibus vestibus varietatem in gat: circa lutum
366쪽
33o EusTRATII IN MORALI UM ARIST.
quo fietortia 6c figulina opus suum exercenti altera tame ipsarum animalium formas imitatur: figulina vasa tantummodo ad usiam hominum fingit. Prudentiam igitur praeceptiua ac mandatricem esse inquit,cum finem eum habeat, Ut quid agendum,aut non agendum sit, praecipiat,ac mandet. quid enim agendum,quid item no agendum sit,inueiu t:: una id quod agi debet,agere:ab eo vero quod non debet , abstinere iubet . perspicacia autem iudicatrix tantii est .i.illud quod oc inuentii 5c mandatu i pruderuta est,tammodo percipit ac iudicat. ita ut ne de sit, primum prudenti a inquirere ec inuenire quod honestum ec utile est,id praecipere: deinde perspicaciam iudicare,ubi perceperit,ec consilitationem esse bonam, α rem ipsam: hoc est tam finem, i modum quo exequutio ipsa fit.Qtiod vero ait idem nan pest perspicacia ec bona perspicacia id est σύνεσιο - si ἔπεσία ob disserentiam consultationis i ψα bonae consultationis dictum videtur. neque enim inquit,sicut in illis consultatio erat Vnus,quae bonam consultationem re malam consultationem,id est soβωNρω Uri κακολλιαν complectebatur: ita hic quoque perspicaciam genus bonae perspicaciae oc malae esse cesset dum est. nam cum perspicacia omnis nus habitus sit,qui quod consultatum ac madatum d prudentia est,recte percipit ac iudicat,an bene consultatum ac mandatum a prudelia suerit: ut perspicacia aliqua prauitatis particeps inueni atur,fieri nullo modo potest. Idem austem elle perspicaciam & Donam perseicaciam ex iis qui ea sunt prsditi,declarat. pero caco enim, inquit,etiam bene perspicaces sunt: quippe cum esse omnino nequeat, ut qui perspiscax est,male perspicax etiam sit.
Neque uero habere,neque acquirere prudentiam perspicacia est: sed sicut R 'perspicere dicitur discere,cum scientia quispiam utitur: ita quoque cum opsenione utitur ad ea iudicanda de quibus prudentia est,alio dicere:& iudicans da quidem recte: bene enim Sc recte idem est:Winde nomen hoc uenit perospicacia,qua bene perspicaces homines sunt,ex ea scilicet qus in discendo consistit. discere enim saepenumero perspicere dicimus.
Cum perspicaciam re prudentiam circa eadem versari dixerit: specie tamen inter se esse diuersas postea ostendit,eo m aliter atin aliter utrae circa idem operentur:prudelia videlicet quaerat di inueniar, quod fieri debet,idque praecipiat ac manderiperspicacia vero id recte , o factum esse iudicet: unde etiam sequitur,ut temporis differentia distinguantur.illaetium anste actionem re finem: haec postea i acta omnia sunt, existi .Quoniam vero acquirere prideiuiam,& habere prudentiam diuersum est:neutrum horum esse perspicaciam declarat. acquirere. nPrudentiam dicimus,cum nondum in anima est, sed comparatur re efficituri quod enim iit, nondum est. si igitur mandata atque essecta prudentiae perspicacia subsequis tur,quippe quae an recte ea se habeant iudicat: qui fieri pot,ut perspicacia sit acquirere prodentiam cum id prudentiae generatio sit,ipsami tempore antecedat. sed ne P habere pru/dentiam persi cacia inresset.n. idem cum prudentiar at esse diuersium quid demonstratum est. Preterea habere prudentiam simul cum prudentia est, ut neutrum neutro dici aut prius
aut posterius possit: perspicacia vero cum o attonis oc finis prudentiae iudicium sit,poste o brior prudentia est.q, si habere prudentiam re perspicacia idem est,essicietur, ut simul cimi prudentia perspicacia sit: atqi ita re simul cum prudentia, reposterior prudentia perspica/cia erit: at hoc fieri nullo modo pota habere igitur prudentiam,sc perspicacia idem non est. Accedit,ci, omnis habitus causa est operationis,quae ex ipse procedit: quare etiam prudentia ita erit. at si peroicacia operatione prudentiae sequitur,ltior operatio prudentiaeu per spicacia est: sed si operatio ex prudentia prouenit prior quoq; prudentia erit u per/spicacia. at habere prudentiam simul cum prudentia esse dictum iam est: multo igitur prius est habere prudentiam, i perspicacia. Atenim his ob icere quispiam posses, re dicere per icaciam esse habitum,quemadmodum prudentiam,de eaq; ut habitu hic agi , cum inquitiomus an habere prudentiam, vel acquirere prudentii idem cum ea sit: nunc vero a nobis pera , o spicaciae operationem pri identis operationi ac fini fuisse comparatam,ctim debuissemus de habitu loqui icut propositum in quaestionem fuerat. ad hoc ita respondedum est: si perspis caciae operatio prudentiae operatione re fine natura posterior est,necesse quo* esse ut ha/bitus persi caciae u habitus prudenti diu habere vel acquirere prudeliam, sterior sit
367쪽
qtra enim re habituum aliquorum operationes natura sunt posteriores, eadem re habitu, quoq; ipsi posteriores sint,neces e et t. nam si habitus sint vel simul cum ea re vel ea priores, Operationes vero posteriores: aut vani erunt, ut ne laustra esse videantur,alias quo p priores operationes habebunt. quae utracp absurda sint restat igitur,ut habitus ii quorum operationes operationibus ei finibus quorundam aliorum sum posteriores,posteriores quom ipsi illis es is sintrita ut habere quo*, aut acquirere habitus illos priores natura prius sit. id habere prudentiam diuersium eiie a prudentia, planum set,si singula consideremus,quae in manifestissima ex denuncupationibusa. categoriis continentur.ea autem esi sibstata dea nuncupatio, quae nobis ad cognitionem caeteris omnibus magis sese of t, atque exponitii q sicut igitur in liubstantiis,aliud est aurum,oc habere aurum:aliud pallium ec habere pallitualiud equus,re habere equum: di in caeteris omnibus similiter: ita in habitibus quoque,ec quaecum alia in subiectis substantiis essentiani suam sortita sint,res sese habet ii uersum. n. quid est icientia oc habere scientiam:aliud virtus re habere virtutem: numerus item dc his re numerum cliuersium est. illud enim rem absolute significat, quae Bbiectio indiget: hoc ec rem ipsam notat,& eam in labiecto esse declara icut in substantiis ecposiesso & posselibrexprimitur,id est aurum vel equunt,vel indumentum,ec qui ea posudet.Sed ad verba A ristotelis iam redeamus. Vbi haec dixit Aristoteles perspicaciae notionem nobis clastiorem reddit, scietia 5c disciplina assumpta. quemadmodum enim,inquit, mille qui docet,utitur scientia, discipulum ea quae ab illo traduntur,perspicere dc intelligere dicimus:ideto est graece συνιέ-:perinde ac si perspicere seu percipere idem quod disterest: ita cum prodens de fine,& modo agendi qui ad finem deducit, madauerit ac praeceperit:siquis sit, qui
propria opimone recte at ut debet,Vtatur,eum perspicere &intelligere dicimus,aequae ab alio dicuntur re imperantur recte iudicare. Bene enim Δc recte idem est .hoc adiunxit
propterea q, perspicax re bene perspicax idem est:at inde sumptum esse inquit perspicaciae nomen ,ex eo scilicet Q discere in scientia perlicere ae iii telligere dicitur. hic nan inprudentia dc perspicacia esse quasi quidam magister ec discipulus videtur: mprudes discat oc prscipiat:perspicax vel duille dicit, persipiciat oc intelligativel postea ana oc persecta sunt omnia, α bene consultata re periecta esse recte iudicat.nam siue ipse perspicax sit, qui ex mandato agat, ex eo Q perspicit quae mandata sunt re intelligit, perspicacia , cituriso siue alio agente ipse postea tum recte prudentem madam,tum recte actionem esse iactani perspiciat,oc iudicet,ix hilo minus persipicacia vocatur.atin hinc quoque quo modo u prudentia,& u habere vel acquirere prudentia posterior perspicacia sit,cognosci potestaQuis dem prudens magistro, perbicax discipulo persimilis est: priorq; est tam natura u tempore sciens discipulo,quatenus dc ille stiens & hicdiscipulus est.& acquirere scientia de habere scientiam priora quoque ipsa disciplina sunt. Ac perspicaciae qui nomen ex doctrina &disciplina sumptum,in his quos usurpari,ex eo confirmat,ir dis re perspicere dc intelligere saepenumero dicitur. Desententia. Cap. XI.
o TAm quae uocatur sententia,qua bene sentientes,&habere sententiam quos
I dam dicimus est aequi & boni uiri iudicium rectum.
Sententia quoq; una ex iis est quae circa eadem veratur, circa quae ec prudentias circa particularia,ec ea quae esse aliter possunt,sunt'; in nostra potestater quemadmodum etiationa consilitatio re perspicacia, propterea ubi de prudentia ec recta ratione,bona ite comsaltatione,& perspicacia docuit: nunc de sententia, Δ consensione seu es etia agit:& quest utra ipsarum,definitim quia nonnullos tum habere sententiam una esse bene sentietistes ec ad consentiendum seu ignoscendum idoneos dicimus, cum de aliis agentibus tam re/rum si personarum habita ratione recte iudicarint: ideo opus fuit,ut cum de vimitibus insso quiramus,quid sit quoin unumquodq; horum consideremus. Vnde Aristoteles cum de prudentia dc recta ratione tradidisset,i in haec omittenda esse censiuit: quippe quae propo/sitae tractationi coueniant,ne manea ac deficiens praesens disputatio aliqua ex irarieta vis deretur.Inquit igitur,l A M quae vocatur sententia occoac primum esse in nobis quanda virtutem quae sententia appellatur,ex eo ostendit,st sententiae nomine uti consuevimus,ca
368쪽
312 Evs TRATII IN MORALIUM ARIs T. hene sentientem aliquem dicimus,& sententiam habere aliqua de re. non enim nomen hoc sententiae temere ita in ore hominum versaretur,nisi res etia aliqua inueniretur, ' mid suisset impositum. atm ita esse sententiam ex communi ipsius nominis Usmatione de rat. Deinde quid sit etiam sententia,definit,cum statim subiungit,eam aeν' re boni viri r istum iudicium este. iudicium enim genere tam sententiau perspicacia est:ideo quia i ictu iudicantis iudicium est,necesse suit iudicantem quom in delinitione assumi,quo quid dii terret sententia a perspicacia cognosceremus. perspicax enim quatenus est perspicax, non ex aequitate,sed ex perspicacia iudicat. perspicacia vero operationis oc finispruden aiaduersio atq; intellectio eu,qua re id quod fac tum est, esse laudabile: 5c modu quo acta res est, honum fuisse,ati accommodatum ad finem propositum percipit. Reetum autem iudicia io dixit,id est verum: quippe cum fieri possi,ut aequus bonus vir circa rem aliatram erret, arcu iccirco de ea non recte oc vere sententiam proserat. Quis autem sit aequus O bonus,et quae aequitas,satis in superiore libro explicauit philosephus,ubi etiam de iustitia docini caeterum cum utraem hae perspicacia.s5c sententia operationum re finium pri ntiae it clasint, obscurum est e fortas te adhuc posset,quid inter se differat .nam licet Aristotcles in a finitione sententiae aequum re bonum virum assumpserit,nihil tamen amplius addidit: I subsequendo, quo modo sententia aequi boni viri iudicium sit,tantummodo a larati. Qirocirca sciendum est, perspicaciae illud solum munus esse,ut finem qui propositus fuerit,recte se habere,ec modum bene re accommodate ad finem consequendum assumptum sui G,re rectam demum sutilia prudentiae praeceptionem iudicet. aequitatem vero non ab= Eo lute omnes prudentiae operatioes sequi,sed eas dutaxat in quibus an redie prorsus sese hae beant,an aliqua ex parte deficiant, quaedam ineste ambiguitas potest.quemadmodii exempli causa in imperatoris illius facto edtingit,qui cum ingruit et hostium exercitus, ciues is Pro defendenda patria egressi quidem ei Sent, fiducia tamen murorum, intra quos se recim re,atin ita consulere saluti suae se posse siperaban impetum ipsorum non sustinerent sed resugerent: Urbis moenia demolitus est:ati eo pacto euecit,ut spe ea deposita ciues fortiter rodiere hostibus coacti sinueisq; superatis ae susis & se re patria eo periculo liberarint. hac
in re aequus oc bonus vir,si accusetur imperator,*urbis muros diruerit ecfie eum sectile iudicabit: eo in alio modo auertere hostium impetum non potuerit, nisi dirutis moenibus ignauiae ac sugaeo asionem suis abstulisset. in huiusmodi.n. actionibus aequitatis habitus Hucet: quo consentienter. i. clementer,& ad ignoscendum prompte assicimur erga ea quae in virtutum exequutionibus euasisse praeter voluntatem videntur.Perspicacia autem nihil
tale habet,sed qus a prudentia recta aguntur, ea tantummodo iudicat. Ac sententia quidem re consensio seu venia esse coniunctius ac compositus quidam habitus videri posseucum et ea quae prudentia egi percipiat ec intelligat:& iis qui necesIitate quadam contingunt,do sectibus consentiat at* ignoscat. Unde etiam in pertractandis his habitibus prudentia vi
delicet,bona consultatione,perspicacia, ct sententia conueniens atque aptus ordo seruatus.
est prudentia enim agendis rebus praeest,labores qui in ipsis sunt,omnes subit, ac quasi incertamen descendit. huic bona consultatio quasi adiutrix accedit. perspicacia vero ec set tentia postea quasi spectatores quidam succedunt,quae iudicant ea quae fiunt,atq; aguntur: illa quidem absolute percipiendo atm intelligendo: hcc intellectis nonnihil addendo, at p in
melius transferendo ea quae ab obtrectatoribus reprehenduntur.
Cui rei id argumentu m est: aequum & bonum uiru maxime esse ad consentiendum id est ignostendum idoneum dicimus: aequitatem uero esse, haos lieta bere consensionem dc ueniam circa'singula.consensio autem sententia est tu. dicativa recta aequi & boni uiri: at recta ea est,quae est ueracis.
Sententia simpleraconsensio, quantum ad uocem spectat,composita emententia si qui idemci.γνωμη Π συγ γνω o. iconsensio oc Venia vox simplicior est ad demonstrandum autem simplex compositum starit,eo in simplicibus composita notiora nobis fiant ac manilestio/ra: licet natura contrario modo bese habeant.nam sententiam esse aequi & boni viri iudiciu, ex communi opinione perspicuum est.dicimus. rvaequum oc bonum virum ad consentie duma gnostendum idoneu esse: ec aequitatem habitum in animo hominis nihil aliud esse,
Π habere consensionem 5c veniam circa singula quae agulum:quae aguntur inquam ab aliisu prudentibus
369쪽
prudentibus hominibus,& ab aequis 5c bonis iudicantur, veniam' consequuntur,si in alis quo hominibus non aequis r rehendendi ansam exhibere posse videantur. N onnulla ta/men exemplaria no circa singula, sed circa aliqua habenuvideturq; haec cite salictior lectio: propterea q, non de omnibus aequus di bonuS Vir iudicat,ne P in omnibus squitate Minucista in aliquibus atre illis tantum, quae honestatiWrectitudini aliquid immistum habent, quod culpam prae te serat. necessario autem consensionis,seu ignoscendi habitus desinitione subiungit: sciatentiam eam esse inquiens aequi re boni viri iudicatricem re sta.aequus eniriae bonus vir,quia in uniuersium leges positae sunt, Vt legistator particularia omnia persequi minime potuerit,quae re in iis qui agunt, re in rebus quae aguntur, contingere coniueue runt:in nonnullas res saepenumero incidit o quibus non id oportet exequi,quod uniuers liter lex praescribit,sed minus ali quid faciendum,a a legislatore suerit pronunciatu:id quod sententiae occonsensionis seu clementiae proprium est rei te enim iudicas de huiusmodi robus aequus 5c bonus vir,ius imminuit,quod legislator in uniuersum instituerat: atm ob id
habere sententiam,&consentire id est ignoscere peccantibus dicitur.υicii lege iubete,eum qui proprium patrem verberarit,morte esse mulctandum: noetu quispiam patri suo occurrerit domum ingredi volenti, eumq3 furem esse opinatus verberarit:de hoc.n.legislator cude parricida desiliret,nil ut adiunxit.minuet igitur hac in rei aequus re bonus vir: neque permittet hunc qui patrem verberibus affecit,a lege praescriptam poenam subire,eo in inis prudens ex ignoratione peccauerit.Sciendum tamen est coiisensionem et veniam de hs tantum dici solere, quae ex aequitate inaciuntur: sententiam vero dc de tis, re de alijs etiam multinnam 5c pro voluntate aut conscientia sumitur: ut cum de seruo aliquo qui absurdi quippiam agat, requirimus,an ex sententia domini id agat,nec nec sentetiam item vocamus consultorum de aliqua re opinionem: unde exigere solemus,ut unusquisat de iis quae in dubiuveniunt,sententiam suam in medium prostrauid est quod unicuim videtur, ec placet esse faciendum. de niuitis at is quo* Datentiae nomen usurpatur. id est graece γναμ. . sed in adsditur συν/praepositio re os dicitur, seu latine consensio,qui noscendi habitus est: de solis ηs,quae ex aequitate aguntur,sivmi consueuit: quasi squus ec bonus vir cum eo qui iudicatur,conueniat ac condescendat: simulq3 cum eo sentiat re cognoscat, id quod factum ab eo est,non esse secundum Iemilatoris interdicctionem,nec crimen videriualm iccirco vesprocliis remittendum ipsi esse, vel mediocri aliqua poena eastigandum nam hac dicendi sorma Sc significatione compati silitas quo*,ec concessio dici consueuit,eo et cum eo quipeccauit quasi patiatur aliqua ex parte iudex,at assiciatur,cum eo: cedat Sc abeat: dum vesci miseretur,vel leuem ac meaeocrem poenam infert.
Sunt autem omnes habitus conseratanee ad idem tendentes: nam sente,
tiam.& perspicaciam,& prudentiam Sc intellectum ad eosdem reserentes dicimus: dum 8c sententiam,& intellectum iam habere,& prudentes,et perspi
caces appellamus.omnes. n.facultates hae ultimorum fiant & particuIarium. Cum de prudentia 5c perspicacia,de sententia item 5 consensione quid inter se difierat, iam explicarit: quid commune ipsis sit,nunc ostendit:inquitq; si abieeto easdem esse has oesin quo considerantur,utpote quae de eode denuncupentur. m enim inquit ad idem tedentes/exprimere comune subiectum Videturi sententiam nancν 5 prudentiam,&per 3icaciaec intellectum ad eostdem homines referre consitieuimus. intelle 'um autem hic acti ad discit: nam qui circa singula dc pateticularia versatur,aeti uus intellec hi est,qui Sc ratiocinatio vocatur,eo φ ratiocinado singula qus aguntur,metitur. Cum mitur res ipsas disponit quispiam,at ad finem recte dirigit,prudens:cum recte dispositas,il rectas*, ait ad finem ad quem oportebat perductas suisse eas iudicat, perstricis ac bene perspicaxi.s - τος vocastur bene sentiens verod. νοίμων appellatur, cum personis,rebus,causis, ae modis accommodata iudicia exercet . propterea n. eundem re prudentia habered. intellectum activum, Ac per*icaciam,& sententiam dicimus,eo per ipsi haec circa agendas res operamur. Ado iunxit autem particulam iam dum inquit intcllectum iam haberetpropterea v videlicet post multam rerum experientiam acti s intellectus acquiriturire intellectum iam habeo
te ille dicitur,qui ubi multa oc vidit re passus est, longo post tempore eum sibi comparisuit. Causim praetaea cur multates hae ad eundem restiarum,subaiuquubsultimoru s b
370쪽
334 EvSTRATII IN MORALIUM ARIST.
parti Iatium,Hurna re particularia diuinis vocabulis eadis appellas,circa quq prti draec qui intellectu activo est praeditus,versatur. Facultates vero seu potestates has ealde v cat, quas paulo prius habitus nominarat, potestate in lecundo signintato accepta, quae ratio ne operationis quae ab ipsa depromitur,ita nuncupatur.
Atque in eo quide Q ad iudicandum idoneus quispiam est,de is quae egit
prudens, perspicax & bene sentiens, seu consentiens erit: nam aequa commvonia bonis omnibus sunt, in eo cr ad alium spe fiant.
De disserentia qua perspicacia et sententia a prudelia distat,mrsiis meminit,quae in tem re consistit.sciunt aa.virim eadem,oc circa eade viricv versant rea autem sunt quae in nora sita sunt potestate,in actionemq; cadunt. 8c sunt particularia:de quibus.scosultamus, ac tractamus. stis prudens prius circa haec negociatur, horumh; conuenienti modo fine assequitur: aequus vero oc bonus eade postea iudicaudum oc perspicacia usus ea percipit atqi' intelligit, ec bene sentiendo vel cosentiendo θc ignoscedo prout occasio postulat,corrio taaequitas ai.& ea quae ab aequitate iudicatur,omnibus bonis quae a prudete persidiuntur,sunt comuniaad alium.n.squi oc boni viri operatio respicit:quippe cum ea quae alter ex prude/tia exeqiniuriaequus ec bonus sententia usus et consensione seu venia re ste iudicet. na cum eaedem sint,si ut dictum est, prudenti oc aequo homini subiects res,ita utrissi ea tra stat, Vt prudens ipse operetur atlagat: amuus5c bonus ubi alter egerit,sententia 5c cosensione adhibita iuvicet. Nem vero mirueste debet ,si sententia oc conseiasio seu venia pro eodem sumuntur: verba.n.utraq; icet altersi sit simplex item compositum,ide significat. id quod superius quo in perspicacia dc bona perspicacia.ia-σ4Wό συνεσι 3 Aristoteles ostedit.
Agends autem res ex iis sunt qus particularia 3c ultima omnium sent. nadc prudentem oportet ea cognoscere: Sc perspicacia dc sententia circa agenodauersatur. E a,inquit,siunt agenda qus sunt omnium ultima εc patescularia. na de uniuersilibus consultat nemo: net ea sibi agenda proponit quispia: sed de iis consultamus,quae in nostrapo
testate Ueniunt:in iisq; actiones nouras exercemus,quae euenire ex aequo aliter at* terpositant,ec particularia sunt atm eiusmodi,vt sutura tempus spectent.quis.n. aut de univer salibus,aut de necessariis, aut praeteritis, aut plerucis,aut raro contingentibus deliberandum sibi esse censeret ut puta de statis anni temporibus:de insente procreando,quinquedigitusne an segiditus in lucem proditurus sit. necessaria.n.ec quaeplerum eueniunt iuinae prouis dentiae opera sunt,uel naturae,qua prouidentia ipsa generationi praefecit. quae aut raro contingunt,a sortuna re casu sorinite essiciuntur: quorum nihil in electionem nostra,aut potestatem venire ponat quae praeterierunt iam transacta cum sint,non amplius suntiquis vero
adeo insanit,ut de iis quae non sunt,frustra velit consultare de iis item quae sunt tanu de sustinis consultare,vanum,& a prudente alienum est nisi quis fortasse quo modo ea quae po masi iacta sunt remanent,in posterum durare possint,coosiliit ineat. na id quo* nihil aliud est,ude suturis consultare. prudes igitur propterea ipia haec cognoscit,quia experietia multarum rerum callet, ulus ec intellectum circa particularia acquisiuit, quo dispicere sutus ra etiam potest. circa eade quom perspicacia dc sententia versantur,iudicial sua exercenneo φ utraque harum quot ex particularium experientia comparatur.
At haec ultima sunt.intellectus quo* ultimorum est in utra y partem.
Necesse est ut qui cognoscere quippiam vult,quod principia haber,is principia priusialius rei percipiat:eo Q fieri alio modo non pol ut in cognitionem propositae res veniat, nisi principia eius prius scicerit: quemadmodu ipse quo Aristoteles in initio disputatiois de
naturalibus principiis asserit,in hunc modum inquiens. onia in omnibus artibus quara . sunt principia,vel causae,ves elementa, cognoscere θc scire ex cognitione horum contingite . tu .n.cognoscere unumquodin existimamus eii Sc causas primas,& principia prima vis ad elementa cognouerimus: in scientia quom de natura primu definire principia ipsa coiiandum est.Cum igitur duplex intelle 'usnt,alter qui circa uniuersilia,alter qui circa particulatia versatur: at* ille quidem quo sciemiae acquiruntur,conteplativus appelletur: hic qui Particulta at agenda percipit m artat*principia agendarum rerum, quorsi cognitio