장음표시 사용
371쪽
LI BRVM s Ex TVM. 33 .d res ipsas 5c intelligendas θc exeque s nobis m ime conserunde his nune agereproponit, qtiae facultas sit quae ea percipi t,quo ue modo perceptio ipsorum essiciatur,osteiades. At haec ultima fiant, inquit.i. agenda ipsa, aut aditui intellei ius principia: Ultima vocatissim gularia oc particularia nam ab uniuersalibu Orsi atῆν inde progressi ad particularia deuenimus,nee prodire ulterius valemus: non Π essciat Ultima,si post ea rursus alia reperirentur. Ait praeterea intellectum ultimorunt quot esse in utra P partem, ultima hic contemplati ira, ec a stiva princieta appellans nam cum ea quae natura priora sunt,nobis sint cognitu possteriora,quae contra nobis priora, n)tura sint posteriora: m ut O ab iis quae nobis miti priora incipimus,ad ea deueniamus quae natura sunt ntiquiora: ea autem in entiara,& demonio strationum principia sunt demonstrationem nulla admittentiar ca vero a natura prioribus exordio sumpto progredimur,ea nobis ultima currat,quae nobis sunt priora: qus actio' num, tractationumq; agendarum rerum principia sunt: ut ec principi re ultima utrinque sint: & eadem alio atin alio modo sumpta tam principia u ultima vocentur: quatenus vel ad nos respicimus, et ad naturam. Vir uipigitur vltimorum intelle Bis est: id est eorum quae re natura re nobis ultima sunt.
Primorum enim dc ultimorum terminorum intellectius est,non ratio.
Primos ec ultimos terminos eos vocat,qui natura non nobis huiusmodi sunt:eo Q prisma 5c vltima proprie ea dici debeant,quae natura simiaicet quantum ad cognitione irostra e stat,quae ab iis quae sensibus exposita sunt, ordiri cdsueuit,alio modo sese habuerint. Inquit igitur viroru*extremorum intelle 'tum esse perceptiuum,n5 rationem: intelle appellans vim in anima nostra quae abso medio cognoscit: rationem vero,quae medio uti tur,re ratiocinatione: quae cogitativa animae nostrae pars est. intellectum autem,licet unus ec idem substantia sit, alterii tamen,ato alterum ex Operatione iaciti intellectus.n.noster caveI seipstim vel ea quae circa se oc supra se sun contemplatur,contemplativus dicituricum sibi annexa 5c inferiora considerat, disponi armant,activus nuncinat rat* illo quidem modo scientias constituit: hoc agendas res tractat: illo verum inueninhoc bonum exequi, tur. ita enim si ibiungit.
IIIe quidem qui in demonstrationibus uersatur, immobilium terminorimis 3c primorum: alter qui in activis consistit ultimi,& elux quod euenire aliter atque aliter potest,& alterius propositionis.
Immobiles termini scientiarum principia sunt,quippe qui immutabilitate stabilitate Mae firmitate ex sese habeant: cum eius qui aetu est: intellectus,resonanti ae quaeda at* extromae notae sint,inanima nostra insitae, quatenus etia 'sa intellectualis dicituriationalis enim est, eo q, rationem habet propriam qua Utitur,quaq; cogitat,et ratiocinatur: intelle qualis vero non ex stata ex participatione veri intelleci us,ex quo terminosi.principia scientiata habet,quos cum abscν medio ullo cogno it, per eos potaea intelle stum imitata simplici aemedio carente appulsione intelligibiles res apprehendit, ex ipsisq; prosecta scientiscas c gestiones absbluit.atq; hic cotemplativus intellectus est,qui primos terminos percipit,ex o eisq; constituit demonstratio alter est intellectus,ut inquit, qui in aetiuis habitibus conssistitae consideraturaqui eius quod proprie ultimum est, sta aliter alcraliter psit, percerptiuus est.aetiones enim icut diera est,ae consultationes circa ea versantur,quae in nostra potestate sunt sita.eiusmodi autem sunt,quae euenire alio atq3 alio modo possinit, circa quae prudentiae, perspicaciae,& sententiae mFocium est. Alteram vero propositirinem vocat particulare,quae singulis rebus proxima est,a quibus longe abest uni uersalis.hac. nactivus vir utpote rebus de quibus agit,viciniore atq; accommnatiore utitur.vride etia oratores qui ciuiles aici activi sunt, satis sibi esse putant ad rationes colligendas i solam hanc particulare propositione adhibuerint. cum.n.escunt hic noctu vagatur,sur igitur est sola propositide particulari Sc minore constantem rationem proseiunt.
0 Hae enim eius cuius causi aliquid est,principia fiant:quippe cum ex singu
laribus uniuersalia existant. Hoc de particularibus propositionibus inquit, quasi opus sit eas primum cognos aere, per ipsas deinde ad uniuersales ascendererat*ita ex vinuersalibus postea descendi paro
372쪽
iculares confirmare.quemadmoelum Demosthenes sacest,eum dehortati Athen Eses ulune foedus cum Philippo rege sanciant. vhi. n. ex ijs quae ipse sigillatim Atheniensium at hostem ostenditia singulis his ad communiora ascendit: uniuersalemmPropositione in hunc modum pronunciat.qui.mea agit, θί struit,quibus ego capiar: is mocum hellum gerit,etiam si nondum tela iacere in me, neque litare videatur.haec, a propostio licet verbis re dicendi forma esse particularis videri possit, in sententia tamen est 'nis uersalis: perindeq; est ac si dicaturioninis qui agit ac struit ea quibus aliquis capiatur, is caeo bellum gerit, licet nodum reipse tela iaciat,ac sagittet.sunt igitur principia eius cuius causa aliquid est,hae propositiones particulares re minores: eo Q de proposita re sunt,atque ea cui cura re studium impenditur.ab iis siquidem quae ab aliquo aguntur, propositione hac si impia ciuilis propriam rationem constituit: ut surem esse esi qui noctu vagatur. ab hac. n. ipsa resurriit, v noetu vagatur. sic Demosthenes ab ps quae agebat Philippus.
Quorum sane habere sensum oportet: is autem sensus intellectus est.
orum scilicet particularium, quae sigillatim fiunt, sensum. i.rationem habere eu opus est,qui in ciuitate quippia honeste ut iuste agere vult. sensumat.hic particularium misistionem appellat,qui intellectus est. H oc autem est quod inquit:oportere eum qui ex recta ratione in ciuitate aliquid acturus est, multa praeditum esse experientia:multa vidit te,ac passum esse: ijs qus cognostilis illatim attendere: atque animum aduertere,qua re facta quid
euenerit: quo modo homines in vitae actioibus se geretes quales euaserint: quo modo con ros suetudine aliorum usi vel iuuerint,vel nocuerint: cic omnino singula obseruare,quae vel ex se,uel aliunde hominibus contingere consueuerunt: ut hoc pacto multarum operationum, multarumq; aetionum atre assectuum peritia comparata oculum acquirat,quo coniicerere dispicere etiam quae in Liturum euentura sunto ecte valeat:talis enim, at in ita absolutus
in,qui re vera est prudens. At qui vel experientia non est consequutust vel vidit quidem muli sed nulla tamen attentione,atque obseruatione usus est: vel si est usus , ingenii tardistate impediturris nullam ex iis quae fiunt,atque aguntur,utilitatem percipieta cum vel ex imi Peritia, et ex negligentia,vel ex tarditate naturae consequi prudentiam non possit. non prarum autem ad hoc conserunt ea. Quae a veteribus literarum monuinctis tradita vita acti
sensus, quia,sensiue operans homo res singulas percipiti intellectus, quia in his sentiendis animaduersione atque obseruatione adlithita proprium intellectum intendit,ad propriam rationem ea reserens quae sensu cognoscit: datq; operam ut ex sensibilibus intellectum sibi constituat, mi in anima umerationem ac promptitudinem acquirat,qua re sibi oc aliis in occasione esse auxilio queat. habent tamen etiam id commune intellectus re sensus, . absque medio utrique operantur et ille oro intelligibilia, hic circa sensui exposita. adde demonstrationes de uniuersalibus ex principiis progrediuntur conleplativo intellectu per ceptis,quae sicut superius diximus, eius qui proprie oc reuera est intellectus,extrema quaesdam vestigia si inti siquidem qui in nobis est intaiectus ex illius participatione existita verbi 4o causa,si constituendus fit triangulus aequilaterus,conccisum id principium sumimus, quae 4 centro circuli ad ambitum ducuntur redis lineae quales inter sese omnes esse: at ν eo ad
laterum trianguli aequalitatem demonstrandam uti consuevimus. In particularibus vero atq; agendis rebus econtrario,i sensu profecti,ac cognitionis inde exordio accepto ad adiis Dum intellectum retrahimur, qui circa γrticularia versans ratio est: qui quidem ide este tia est cum contemplativo, sed operatione tamen distaticum ex particularium cognitione
in nobis existat:dum sumptis principiis ab iis quae sensui patent,multa: inde experientia,
M varia cognitione comparata habitus euadit: prudentiaq3 oc ratiocinatio vel intellectus activus nominatur. atque hoc est quod inquit,rationem quae in nobis est, ula acquirere ex principiis i particularibus sumptis, atque ad uniuersalem contemplationem reductis. activus enim vir cum propositum agendum quippiam est,quaerit,utra contradictionis partem eligat,si ex contradictione res ambigua sit:si vero cotrarietas dubium secerit,υtra ex contrariis sumeta dum videatur. ae principium quidem inuentionis rerum gerendarum; sensibilibus,muorii propositione ducitur: tum viviuuersalem ascensu iacto ita conclinsio earum
373쪽
so earum constematicuius res,si liber,ab eadem re qua superius positimus,exemplum sumamus . Quaerunt Athenienses utrum Phili um hostem, an amicum existimare debeant. quaestio hic est,utra ex duabus contrariis a etionibus is eligenda:principium probatiosius a sensibilibus &particularibus sumitur. haec autem sunt, ea quae agit Phil retas,du vicinos populos invadit,circumcirca loca devastat, eaque evit,quae redanmola re molesta Atheniensibus sunt rhoc enim minoris ac particulatis propositionis locum obtinet, a qua ad uniuersalem ascendentes postea dicimus: omnis qui agit ea citiae damnosa 5c molesta ali,
cui sunt, hostis eius est: Philippus igitur A theniensium est holtis. Quare debet Athenienses Philippum non amicum, sed hostem existimare. Ita enim ab actionibus ipsis ii impio io principio, deinde ab eo ad uniuersale progressi Philippum hostem esse Athenieniam domonstrauimus.
Quocirca esse etiam haec naturalia uidentur,ac sapies quidem natura ne mo est: sed sententiam habet,& perspicaciam,& intellectum.
a inquit ex particularibus aerium intellectus,re prudentia, perspicaciaitem,& sententia nobis acquiratur,propterea naturalia esse quoque haec videmur . nam sapientia cum 'niuersalium sit,non inest nobis natura,sed distiplina comparatur: ut uniuersalium cognistione percn ta este sapiens etiam iuuenis possit, sicut etiam superius declarauit Aristoteles. at antedicti habitus quia ex multa particularium experientia contrahuntur: longo indigent tempore,ct persectiorem aetatem requirunt. aetas vero re longum vitae temptis,quo habituum horum acquisitio fit,ex natura est. Iccirco sit,ut naturales este,qa natura prouenire habitus quoque ipsi videantur.quod vero inquit, sed sententiam habet, re per icacia Mintellectum , ita est intelligendum, ut natura repetatur: ut integer sensus talis euadat. Ac diciu quidem ullus natura non est: sed sententiam habet natura, ec perspicaciam, ec in=Indicium culus illud est,q, haec sequi etiam aetates existimamus: talis que aetas intellectu dc sententia praedita est,quasi causia ex natura ipsa sit.
Naturalia inquit haec esse illud indicio est,et omnes homines huiusmodi habitus sequi aetates putamus: ut qui aetate caret, earere etiam prudentia re sententia qui aetate grandis est,eum intellectu iam re sententia, id est prudentia, ec recto aequitatis iudicio praeditum esse dicamus. quasi natura quae aetatem praebet, im Sectum quoque ec sententiam mihisbeat et quippe cum aetas quae a natura habetur, dum idoneum ad multarum rerum exporientiam consequendam tempus suggerit, sit in causa quoque, ut intellectum ec sent tiam quispiam acquirat.
Icleo & principium Sc finis intelIectus est.
Quoniam, inqui intesiectu in utram re nobis opus est um contemplamur stilicet, didum agimus: qui in contempIatione uniuersale intelligat, ic prima ipsa,ac medio carentia principia 'uasi attingauin actione vero particularia sensu percepta intellectuali sua cognotione praesimaniccirco ec principiu refinis intellectus est.hius quide Iliccoruemplativus, o ubi finis cognitio est,non actio: hic activus,ubi fim factio est.principissi vero quatenus de monstrationes efficit, at p absoluit,illic ut veru tantumodo conleplemur:hst,ut quod agendli est, eligamus,ato operemur. vel principia re finis.i.primu et vltimii principi si,ut primM contemplativus intellactus,quia uniuersaliu est: finis,ut vItim'actiuus,quia particularisi.
Ex his enim,& de his demonstrationes fiunt.
. Ex his id est e principio sine,hoc est coteniplativo oc acti intellactino intellectu
enim illic incipientes oc terminis 5c pronunciatis, quae auctoramenta dicuntur,prius mi locatis colligimus ea quae inierunturi in actio us autem non solum verum concludisinus ab activo intelliectu exorsi, sed actiones elatam inducimus: qtuppe cum in moralibus rebus&ciuilibus finis non cognitio,sed actio sit.Cum vero inquit de his ,nonde intellis obilibus utrinque intelligit: sed illic de iis quae in contemplationem ventu hic de iis quae cadunt in actionem.
inrare peritorum hominum & seniorum seu prudentum pronunciati
374쪽
333 EUSTRATII IN MORALIUM A R I s T.
nibus& opinionibus absque demonstratione,non minus u demonstratio nibus attendendum est. quia nant ex ipsa experientia uisium habent,princi,
roniam,inquit,tempus est,quod peritiam particularium,& agendarum rerum multam experientiam aliartacum audimus de agendis rebus i peritis re lenibus aliquid prono clari, licet id sine demonstratione oc ratiocinatione interdu proferatur,es non minuo quam demonstrationibus credendum est . cuiusmodi etiam extemporaria sapientum acute dicta habentur,quae αποφθέγματα appellant. Pronunciationes autem re opinioncs eadem v cat .pronuitationes,siluemunciationes aut dictiones,id est φιέσqs graece, quia enunciatiue icitantummodo sine ulla ratiocinatione dicuntur: opiniones vero quia nulla laabita cogitati ne tanquam ab opinione quasi iam demonstrata cic conclusa,atque omnium consentu vera Proferuntur. Vbi autem dixit seniorum adiligit, seu prudentuni/vt cxplicet si ilicet qua les seniores intelliga quibus credendum est. non enim ii solum tempore consenuerunt, iis est obsequetulum: sed ii in longo vitae tempore prudentiam quoque ec ex naturae aptitudo ne re ex virtutum studio sibi compararunt. nihil enim refert an aetate quispiam iuuenis sit. an moribus, i ipse in primo inquit: quippe cum senes quoque nonnulli stulti at in impri dentes reperiantur, quibus utpote ridicule omnia re dicentibus ec agentibus nullo modo attendet vitam est. Reddit postea cauIam Aristoteles,cur talium homi num pronunciatis revinionibus attendere debemus. ex ipsa enim experientia nquit, id est ex multa experien Σαtia & peritia singularum rerum in quibus sunt versati,insum animae suae acquisiverunt:hoc
est intellectum idoneum ad dispicienda oc desinienda principia, id est propositiones, quas ex multis quae sigillatim aguntur,comparare consuevimus,atque inde euentura etia quam do* inspicimus. ciam enim factum aliquid est, quid sequuturum sit, prudens saepenumero praeuidet,ac praedicit: eo quod multa inspexit huiusmodi: atque ita didicit quid qua reniante factam consequi seleat.
id igitur sapientia 5c prudentia sit: & circa quae utracp uersetur: tum al
terius alteram animae portionis uirtutem esse,dictum iam ei Concludit ac colligit ea quae des ipsentia oc prudentia dixit:vt resumpta breuiter dispu ,οtatione quemadmodum consueuit, ad alia consideranda descendat. dixit igitur iam quid utraque harum sit,& circa quae utraque versetur:prudentiam scilicet circa agenda oc paraticularia, quae sensibilia filiat ec materialia, quae que esse aliter possiant, oc uiturum te pus spectant: sapientiam vero circa Universalia oc intelligibilia, quae sunt necessaria, te Pus que ipsum excedunt. praeterea Praestantioris animae partis, qui contemplativus intellectus est,sapientiam esse declarauitaprudentiam vero Ultimae in rationatibus, quae ratioscinandi facultas, Ac activus intellectus est. Sed occurrere hicpotest dubitatio, cuni Amstoteles contemplativum intellectum re activum non differre stubstantia dicat,sed opera tione tantummodo : quomodo hic alterius animae portionis esse sapientiam alterat, quae contemplativi intellectus habitus est, alterius prudentiam, quae est activi videtur enim ita sibi ipse aduersari, re repugnantia dicere . nam si contemplativus re activus intellectus 'inera atque altera animae portio est , qui fieri potest ut unum ec idem substantia sint cum ec quatenus portiones diuersae sunt,& quatenus diuersas producunt Operationes, ei qu tenus circa subiecta diuersa versantur , diuersi non esse in omnibus etiam ipsi nullo pacto queant. an fortasse unum substantia esie utrique ec contemplariu Wacti sintellectus cicuntur, eo quod rationis praeditae partis animae utrique sunt: in eo vero distinguntur, quod circa alia atquealiasiabiecta utrique versantes,diuerso modo operationes suas eduuille ex principiis ec iis quae prima sent, progreditur,maioribusque propositionibus suinptis ad minores procedit, atque ita conlisiones inducit: hic econtrario ex particularibus . ad id quod communius generalius que est, ravonem reserens, quae sibi proposuit, postea sciconfirmat , sicut modo iam diximus. Unde etiam non partis alterius ani praeesse alterum ex his habitibus dixit, sed portionis ae membri seu particulae id enim ια ιον verbum grais
cum exprimitaeo quod ratione praedira animae pars in duo haec quasi me ra ina cucu/
375쪽
LIBRUM SEYT 33 las contemplatiuum scilicet reae tuum inteste.'tim distributa est .stisera enim quod Iatisne siue portionem, siue membrum , siue particulam appelles , pars partis dici consiueuit. Alio quom modo remodere dubitationi huic possumus, si dicamus, in definitioibus quidi re subitati a generis elle, unde et in quid sit denuncupari: specierum vero esse differentias, quae in quale quid sit assignari solent: ac qualitates quidem sunt, sed substantiales,quae quas is sit subsutia, determinantes igitur cum genere idem sint utrique intellectus,unum Vide Libstantia esse dicuntur: rectere scienter dicuntur. recte item dc conuenienterportiones seu particulae ut partes partis appellantur: quippe cum totum quid genus sit, species ec totum re pars,sicut in introductionibus traditum est. quare si etia vi .ecies generis,qui absor 1 o lute intellectius est, portiones ct corvemplatiuus uatellectuseca friuus vocati sint: non ab
re ita erunt vocati. De utilitaresa plantia et prudentia. Cap. XII.
DVbitaret autem quispiam de ipsis his habitibus qua in re utiles sintisi pientia enim nihil contemplatur quo fieri homo lalix possit: quippe cu
nullius sit generationis: at prudentia hoc quidem habet,sed cuius causia opus ipsi est si quidem prudentia est,quae circa ea uersitur,quae iusta,& honella,& bona homini sitiat: ea autem sint huiusmodi, quae agere uiri boni est . at ni, ta hilo magis ad agendum idonei eo Q cognoscimus ipia haec,essciunt ,siquide habitus uirtutes sunt: quemadmodum neque salubria,neque bolas habitudiis
ni conuenientia,quae non eo . faciunt,sed quia ex habitu exi si unt,ita dicun/tur.nihilo enim ad agendu idonei magis ex eo sumus, q, medicina aut exercitatoriam habemus. in si non horu causa prudentia statuenda est,sed ut proobi fiant: hs sane qui probi sunt, nihil erit utilis: quin etia neque iis qui habet: quippe cu nihil referat,habeat ne aliquis,an habentibus alns obediat: satis*nobis sit: qutadmodum et in sanitate. nam quis sani esse uelimus, medicinam' tamen non discimus. Accedit ad hecinabsurduesse uideretur,si principalior prpstantior a sapientia ea esset,que ipsa esset deterior: quae enim facit circa
singula dominatur,atque imperat.
Posteaquam Aristoteles de sapietitia 5c prudentia docuit, quae queesset,ec circa quae versaretur, oc quae efiiceret Utraque,exposuit: nune quia nonnullos esse videbat erga hos praeclarissmos habitus vel naturae ineptitudine, vel desidia ita male affecto ut eos α carperent,&auersarentur: ipse quaestionem horum de duobus his habitibus ac dubitati nem proponit . ac primum viti perationem ipsorum re reprehensionem quatenus licetinalidius etiam quam ipsi illi potui uent, corroborat ac confirmat: deinde soliatione ac rei ita o tione subiecta prauitatem huiusmodi hominum, atque amentiam redarguit: postremo deo sapientia re priidentia quaerit, utra ex ipsi, altera praestantior sit,atque excellentior: pria dentia ne,quae de sapientia ipsa praecipitaan sapienti quae circa praestantiora ac diuiniora verssitur. Atque haec horum verborum tota lententia est: sed singula etiam quid sibi velint,consideremus. Maerit igitur de utilitate horum duorum habituum, ac probabiliter superua/cuam esse ipsorum acquisitionem ostendit:ac primum sapientiam ob id vinam e rit alminutilem,quod agenda bona non contemplatur, ex quibus fieri homo felix potest.vbi enim homo bonis actionibus ita mores suos correxit, meliores que reddidit, ut habitum bene agendi iam contraxerit: ad selicitatem iam deuenit,qui finis humanus est: vi ex rationis imso perio toto vitae curriculo anima ipsius operetur . nam sapientiam non conserread felicit tem inde probat, quod non versatur circa ea quae esse aliter possiunt, se que in materiar quae gener ationis nomine significat. gignuntur enim haec,nunquamque,ut asserit apud Platonem Timaeus, re vera sunt. Ratiocinatio autem in hunc modum colligitur:Felicitas ex operationibus comparatur, quae circa generationem existulit et sapientia circa generatiost Lustrat. v n
376쪽
34o EUSTRATII IN MORALIUM ARIST.nem non Uersitur: non consertigitur sepientia ad selicitatem . Deinde de prudentia ira quit/prudentia quidem hoc habet / hoc scissicet quod circa generationena, atque ea versis tur quae fieri aliter atque aliter possunt, suncque materialia et sed neque ipsa elle opus videstur ad selicitatem: quippe cum in iis consistat,quae iusta,&hoilesta,&bona homini sunt cum enim virtutes habitus sint, ex habitibus ipsa haec agimus consuetudine operandi qu si natura quadam nobis comparata: ut nihil ad agenda reserat,an cognoscamus ipsa, nec neridi salubrium, nosque habitudine conuenietitium exemplo comprobat . ea autem sint, quae exsanitate di bona habitudinem corporibus instita fiunt, atque aguntur. Salubria enim re bonae habitudini conuenientia, id est υγιανα α ι κ m e multis modis dicunturrvel enim ita appellantur quae sanitatem re bonam habitudinem corporis aut absentem eis Ioficiunt, aut praesentem conseruant,vel ea quae ex ipsis his praesentibus existunt ae profici/scuntur. illa sunt medicamenta θc victus: haec, operationes quae tanquam ex habitibus in corpore insitis producuntur: ut ingressio secundum naturam,cursus, cibi repotus appeν titio, colicoctio,iieetio, sensuum operatio: dc caetera huiusmodi quae ex natura operari homo consueuit: haec enim sunt quae salubria oc bonae habitudini conuenientia hic vo cat,talaeque est sensus. taut qui sanus est, bona que habitudine est praeditus,medicina non indiget aa Llubriter bonaeq; habitudini conuenienter operandum: ita qui habitum acti Arum virtutum iam consequutus es ,ut exercere oc iusta oc honesta re bona hominiqua do vult,Possa iaci prudentia opus non est,quae quo pacto recte operari queat, praescribat. neque enim ex eo magis ad agendum efficietur idoneus: sed cum ex longa diuturna que 2 oconsuetudine operandi non nisi iusta,& honesta oc ea qus bona homini sunt,habitum iam comparauerit,in consuetudo quasi iam in naturam abierit: eadem stinper&similia aget Dixit igitur / quae non eo quὀd istunt, sed eo quod ex habitu existunt ita dicuntur ,pro/pterea quod diueriis modis salubria re bonae halbitudini conuenientia,sicut ostendimus,dici solent: atque in iis quae vel sanitatem faciut,vel bonam habitudinem, cuiusimodi sunt m dicamenta , oc victuum rationes, medicinae cognitione nobis opus est, ut accommodate ad uniuscuiusque corpus illis usi, possi mus ves pristinam sanitatem restituere, vel praesestem conseruarcinam si sani bona habitudine praediti salubriter vesimus re bonae habit dini conuenienter agere: nihilo aptiores ad agendumessiciemur ex eo quod vel medicinam
vel exercitatoriam habeamus duas enim has nominat,quia ad sanitatem, namq; habit bdinem utraessi conducunt: quippe cum medicina in naturalem constitutionem quod exturo hatum est,revocetiexercitatoria in eo quod secundum naturam est,conseruet. postea obi
ctionem silai ficiens,siquis,inquit, dixerit prudentiam esse necessariam , non ut qui probi iam sunt,iusta, & honesta,& hona operentur, sed ut qui nondum sunt, a prudentia instis tuti ac dia ecti probi iniciantur: respondebimus, taut probis viris quibus habitus ipsi bos ni ad agendum satis sunt, utilis prudentia non est ita neque qs qui non habent iam virtu/tem , quicquam conferre: cum ad iusta ae honesta, ec bona agenda, nihil reserat, an ha/beat quisipiam virtutem, an habentibus aliis obtemperet . qui enim virtutem habentibus paret, ipsos que in agendo sequitur,atque imitatur: is, si ut illi , bonus etiam ivse evadit. id quod sanitatis exemplo rursus declarat . nam quemadmodum cum alere sani esse cupsimus,non discendam nobis esse medicinam ducimus, sed satis esse nobis ad sanitatem exi, qamamus,si medicorum consit is obtemperemus: sic bonis ac probis viris γrere satis nos his esse ad virtutem comparandam censendum est. Ubi haec dixit, postremo prudentiam ec sapientiam inter se comparat, atque utra ipsarum melior, aut deterior sit,inquirit: si pientiam prudentiatae praestantiorem quasi absurdum subiungens, ut communis opiniostri.in principio enim huius moralis tractationis efficientes habitus esse principes,ac dominantes docuit: unde quia prudentia agi atque Operatur:sapientia vero contemplatur in tummodo: prudentia esse u sapientia praestantior videtur.
De his igitur dicendum est: nunc enim de ipsis tantum dubitationem exst: posuimus. Primum itaque utrasque per se necessario esse expetedas dicimus, cum utriusque animaeportionis uirtutes sint, licet neutra ex ipsis quicquam
377쪽
Posteaquam de his ita dubitauit , quasi seipsum ad Ilibiungendam Etutionem itur ita oportere inquietis de his etiam dicere: quasi qui solum dubitat, nihil dicat,nisi etiam apte tutiones postea inserat:id quod ostendit, cum ait, nunc enim de ipsis tantum dubitati nem exposivimus .imperfecta enim quaedam oratio illa est, quae cum dubia proposuerit, eorum sublicet solutiones: quippe cum dubitationis finis cuius causa essicitur, ipsa soluti nis expeditio sit. frustraq3 omnis proposita quaestio confirmetur,nisi rei conueniens subsesquatur explicatio. Primum igitur pro utrisque resipondet, sapientia stilicet, ec prudentia: utrasque per se esse expetedas,siupraq3 utilitatem amplectiendas asseres,licet ad nihil aliud utiles sint. quod enim ad aliquid aliud est utile,ob id ad quod cosert,eligendum est,ac proρto pterea non ex sese persectionem habet ac finem,cum ad aliud tanquam finem reseratur,obidet existat rat quod per se expetendum est,ex sese est persectum, ac quasi liberum, suiq; iuris totum,cum nulli alteri inseruiat,sed liberam mi habeatpotestatem, in seq; dominium possideat.qudd si huiusmodi est quippiam, atque habet aliquid aliud quod per ipsum ac
quiritur: non propterea utile, aut instrumentarium,sed generativum,atque aeriuum , bo
nim productivum censendum est,cum habeat aliud quod ex ipso proueniat, ac pariatur. tales esse utrasque has sapientiam videlicet prudentiam demonstrat, ex eo quω viraeo virtutes sunt utriusque animae portionis:contemplativi intellectus sapientia: aAiui prudentia. Ac ratio quidem hoc modo procedit, in figura prima collecta. sapientia oc prudentia virtutes sunt: virtutes per se sunt expetendae: sipientia igitur re prudentia sunt per se expe/Σo tendae. esse autem eas virtutes,& utriusque animae partis inde perspicuum est,qudd exor nans ac perficiens habitus utriusque reperitur : contemplativi intellectus sapientia et activi prudei .imperfectus enim contemplativus intellectus absque sapientia est,sicut cum ha het smentiam persectus,quae eorum quae sunt,cognitio emqua sat cum caret intellectus contemplativus, ne intellectus quidem dici potest, nisi potestaterat quod potest ate est,est impersectum, re respectu habitus oc operationis materiae vicem obtinet.simili modo pri dentia activi intellectus perseetiua est: vi nisi ea adsit, ne intellectus quidem appellari deo beat,iusi potestate, re perinde ac materia quae ab ipsa in formam e persectionem prodivicatur. Quare utriusque animae partis virtutem utranque esse, atque ideo per se expetem eam, nianifestum est. Quod vero ait licet neutra ex ipsis quicquam iniciat , non ita disso istum est,ut nihil ab ipsis boni effici intelligamus: scis ex coditione talem habet sententiam,vi,si etiam nihil aliud ex ipsis euenire contingeret, quia tamen sunt praestantiorum animae partium Virtute necessario per se quoqi expetendae sint:nam essectivus esse felicitatis eas. dem has asserit,cum ita subiungit:
Deinde etiam essi sunt quidem: non tamen ut medicina sanitatem: sed ut sinitas bonae habitudinis operationes,sic sapientia felicitatem. cum. n.totius uirtutis pars sit,dum habetur,atin operatur,felicem facit.
Cum tria sint bona quae apud liomines considerantur,animae,corporis,ec externa: prioma que ac praecipua sim,quae ad animam e stant:secundo loco habeantur, quae ad corpus o pertinenlr tertio, quae extrinsecus adueniunt: quae in siingulis his generissius suauia ac luci , da reperiuntur,easHicitatis quasi Partes quaedam sunt, quae ipsam ex ent, atque absolsiiunt. Contemplativae atqueactivae virtutes animae bona sunt: corporis vero ianitas,stias suum integritas, ires,&Pulchritudo. ac sanitas quidem iustitiae correspondetae similis est: quippe quae contraria ex quibus humanum corpus compositum est, in accommoda/ra temperatura suo culmi odistributo conseruα. pulchrinxio temperantiae rationem subit, cum & instrumentariarum partium inter se conuenientiam, re totius corporis nistorem iniciat.fortitudini vires, cum robur, & tolerantiam in laboribus corpori praestet. at sensuum integritas prudentiam refert, quae corporalis cognitio est,a subiectolaue in ses ' parabilis. E xterna vero bona sunt, gloria,diuitiae,5c eorum quae sunt prae ma us cono sesuatio, ac pro eritas. QMoniam igitur bona animi inter praecipua maxime constituumtur, quae Virtutes sunt: sapientia vero una est ex virtutibus:primum omnium locum obtonens, Tote primae ac praecipuae animae partis, id est contemplativi intellectus persectrixae cultrinsequitur,ut praestantissima felicitatis pars sapientia se . simili modo quoque pro Eustrati v iii
378쪽
dentia, quae aclauum intellectium etiam ipsa perficit. Querare essiciunt quidem 'trieque Iit
selicitatem, non ita tamen ut sanitatem medicina: sed ut partes, quae totam felicitatem a Bluunt, atque explent. nam si sanitas, quae bonum corporis est , una cum aliis etiam ipsa tanquam pars sacere felicitatem dicitur: multo magis sapientiam re prudentiam facere eam censendum est, quae praestantiorum animae partium contemplativi scilicet re activi intellectus excolentes ae Arscientes habitus sunt. medicina enim ut ministra naturae s nitatem inducit: at sanitas utpote praestantissima omnium corporis bonorum Micitatem tanquam pars etiam ipsa explet. ac medicina quidem non ex se sed sanitatis causa existit: sanitas medicinae finis est. Sic igitur,inquit,sapientia felicitatem facit,ut totius virtutis paria quae quidem tota virtus ex contemplativis,activisq; virtutibus tanquam partibus constat: i odumi est in anima,ab ipsaq; habetur,id est dum existit in ipsa,atque operatur,seliceni hominem reddit. Idem de prudentia intelligendum est,quae cum pars etiam ipsa totius virtvitis sit,dum est in anima ais operatur,explet selicitatem.
Praeterea opus Rex prudelia & ex morali uirtute perficitu uirtus enim Propositum scopum: prudentia que ad ipsum tendunt,recta essici t.
Quae modo dixit, communia sapientiae ec prudentiae suerunt: quibus utrarunque ha/rum praestantiam atque excellentiam declarauit, quo pacto omnium maxime ad telicit ten perficiendam conducant. haec vero prudentiae tantummodo conuenientia subiungit, quibus ea ad opus ex virtutum habitibus producendos esse maxime necessaria ostendit: dum inquit,opus atque actionem, quae scilicet secundum virtutem fit,ex prudentia ac morali virtute perfici. omnis enim moralis virtus alicuius, aut aliquarum affectuosae alumae lacultatis partium habitus est t ut irascibilis sortitudo, concupiscibilis temperantia, iustitia utrarunque,quae utrisque eam aequitatem distribuit, ut iracundiae concupiscentia, ratios ni vero utraque obediant . atque ita fit, ut prudentia virtutibus omnibus praesit,atque in peret. Quo pacto auteni stopum dc propositum moralis virtus rectum facit, prudentia vero ea quae ad ipsum tendunt quia sane ubi appetitiuae hae lacultates aratione iuerint castis gatae ita, ut nihil nisi honestum re bonum appetant, nunquam que ad inhonesta ec mala excidant,ac delabantur: petitionum rectum propositum e tur, recta que intentio: ut nunquam incitatio distorqueatur, ac declinet ad id,quod non debeat: sed finem semper laia , εdabilem habent, ac conuenientem,ad quem intendatur: miam ratio appetitiones ipsas rationales quodam modo reddiderit, atque appetere rationaliter assuefecerit. nam cum tabilia appetitionibus proposita sunt: prudentia modis idoneis ac ration us excOetatis at e initis prospere ad ea consequenda perductu ut merito inter virtutes,earum: actiones obtinere principatum debeat.
QNartae autem animae partis, id est altricis,nulla talis uirtus est : quippe
cum in ea agere,aut non agere situm minime sit. Animam hic communiter accipit, Ut in libro de anima definiuit, eam esse inquiens, rasectionem corporis naturalis instrumentarii, quod potestate vitam habet: quam in quas tuor partes diuidi asserit, scientalem,ratiocinatricem,aepetitricem,& altricem , in appeo timce sensivam quoque comprehendens, propterea quod omni appetitui irrationali se sus inest: iucunda enim ec molesta sentientes, illa appetere,haec auersari consiueuimus.Caigitur omnia haec in homine sint, nariara ita comparatum esse inquit, Ut tres animae par/tes virtutem eam acquirant,quae ex electione est, quasque ut vel acquiratur, vel minime, in potestate hominis est. nam scientiam, quae scientialis partis est, hoc est mntemplativi intellectus, volendo atque eligendo acquirimus t prudentiam item irae est ratiocinatriscis,necnon sortitudinem temperantiam ,α iustitiam,quae appetit ricis iacultatis sunt, misto minus eligendo comparamus. ex iracundia enim α concupiscentia appetitus extitit, quarum activae virtutes iudicio ratiocinatricis facultatis perficiuntur: nam voluntas ratio/rialis appetitio est,atque alterius praestantioris lacultatis. Altricis vero quae quarta animae Pars connumerata fuit, nulla talis virtus est, id est ei modi qim virtutem ex appetitione
ec electione acquiratum quod tales virtutes in iis qui eas acquirunt,sunt sitae,id est in libe/ra eorum
379쪽
a xa eorum potestate M UOIamatae sunt colIocatami quartae animae parti nihil eiusmodi erinulla. naieq; appetitio ipsi inest,neque electio:id quod videre in plantis licet in quibus ma/gnitudo quidem,&pulchritudo,& fructificatio,quae virtutes naturales suntorpote in rura ipsis insitae reperiuntur: appetitio vero, oc electio minime. unde nulla in ipsis vir/tus existit.
At uero de eo quod ex prudentia ad agenda uel honesta uel iusta nihiIoaptiores sint homines,paulo altius incipiendum est, hoc sumpto initio: queo admodum iusta agentes nonnullos nondum esse iustos dicimus, ut eos qui ea quae a legibus praecipiuntur, uel inuiti iaciunt, uel ex ignoratione,uel ob aliquid aliud , &non ob ipsit, cum tamen ea agant, quae oportet, quae que honum uirum decet: ita Iicet, ut quodam modo se habens quispiam sin gula agat, ut bonus sit: id est ex electione , Sc ipserum eorum causa quae
aguntur. Unum quoque hoc erat quod indubitatione de prudentia positum fuerat:posse fieri s is quispia honesta re iusta agereum quod virtutes habitus animae e , ut iustitia, fortitudo, temperantia,&caeterae quae ad has uniuersiliores ac generaliores re/ducunIur. Unde ut hanc quoque dubitationem seluat, ad quandam superiorem eonsidera/'nem flendit, atque hoc supponit principium. non omnem eum ait ens qui iusta agit oc honesta,continuo ob id probum euci id est non omnem qui agit iusta iustum, qui agit temperantia,temperatuem,qui a3it sortia,sortem:quippe eum neri possit: ut ea quae a tragibus praecipiuntur, Vens quispiam vel poenae sormidine id faciat,quae violantibus leges imponia est: vel praena a cupiditate,quod recte se gerentibus proponitur: vel interdum ex ignoratione, cum aut propria appetitione i status aliquis iustiam quid,aut sorte ut tem Perans egerit, ignorans tamen id eiusmodi es Ieraut secundum legem operans legem esse multa' aliquiun nesciuerit, quae id eiusmodi praecipiat. qui enim ob tale aliquid,aur si ε e ud homira ac iusta agunt, neque iusti, neque probi sunt viri: propterea quod non ho/nestatis ipsius re iustitiae, sed Micuius alterius causa ea faciunt . Sicut igitur in his fit , ita quoque in Umuersum de Uno qu ue qui agit, considerat dum est ac perpendendum,quomodo se habens,quoque modo assectus honestumae iustum qumpiam agat: visi ex ele ctione 5 propria appetitione,ec sciens honestum id Zc iustum est e,ac propterea quod ta/le est agere id deprehendatur et probus ac bonus este iudicetur risin ex ignoratione,*vel poetve timore, vel spe optatae alicuius res id facere videatur: bonus minime ene existimetur, etiam si bona sint quae ab ipsb a 'ntur. oportet enim quodam modo se habere,at, ' assectacite unumquem qui agit,si pro ac bonus esse censendus sit.
Eleetionem igitur rectam uirtus iacit: quςcun autem illius causa natura agi selent,non uirtutis,sed alterius facultatis sunt.
per proponit, nunquam que in contrariam partem distorquetur. sed boni tamen appetistio periectionem P se non habet, sed modis quibuslam ac rationibus indiget quibus rem
ipsam appetitam assequi valeat. Unde inquit,quaecunque eiusmodi natura sunt, viam tur causa ipsius esectionis, id est esus res eausa quam electio ipsia proposuit: non sunt vir tu', sed alterius facultatis. activa enim virtus de qua sermo nunc est, irrationalium fracultatum eruditio est ac moderatio. irrationales autem facultates non ea sunt natura , ut excogitare atque inuenire qu iam possint, quod ad rei appetine consequutionem eas perducat: sed altera indigent facultate, quae modos reperiat, quibus voti fieri compotesqueant. neque enim electio inuenire eos potest: sed id tantum munus habet, ut illud hinc,
id est quod melius est,citeriori anteponat,ubi recta ex habitu virtutis effecta est. Hactis
380쪽
EusTRATII IN MORA OvM ARI 1 T. tus vera quidem oratio euasit, Nulo tamen obscurior,ae Glasior:quocirca, ut dilucidi rem eam reddat,ita subiungit:
Attendendum autem est,ac de his manisestius dicendum .est itaque famulas quaedam quam calliditatem uocant: ea est talis,ut quae ad seppositum sto Pum conducunt, agere possit,atque assequi: atly haec quidem si propositumnonestum sit,emaudabilis: si prauum,uersutia est.
antum ad veritatem spectat , vere quidem,inquit, dicta haec sent: quia tamen is dentur confusiora,atque obscuriora, attendendum hi aduertendum que animum estiatcrioratione explicata idem clarius ae dilucidius manifestandum,quo dubitationis quoque is 1 olutio euidentior efficiatur. Aliud igitur quoddam inducit, de quo agens prudentiam ijsrui ex virtute volunt operari, maxime elle necessariam ostenait. atque ei' vim quansam inquit quam δεινότητα, id est calliditatem appellant: quam etiam definiunt, facultatem allerentes eorum quae ad scopum conducunt, inuentricem. unusquisque enim cum Operari vult, scopum quendam ac finem actionis sibi proponit, ut facultate quadam ipsi opus sir,atque aptitudine qua re agere dc assequi ea possit,quae ad scopum ipsum re fi tenduut. M Iaaec Iacultas naturalisq; aptitudo vi reete agendum satis sola non eli:non enim qui hac fuerint praediti, probi etia continuo sunt, sta mali esse etia possum iccirco ut acti nra bori evadant,additamento alip ei quidem non pauco opus est: id autem est,ut propo situs finis bonus sit. ita siquidem fiet, ut facultas quom haec laudabilis eluctatur .na si prauum in sepropositum,versutia appellatur.
Vnde etiam prudentes callidos,& uersutos esse dicimus.
Callidos quidem id est eos qui prudentes sunt, vocamus, dum ealliditatis nomine, quae naturalis quaedam habilitas est, atque aptitudo, pro prudentia uti inur: quip/pe cum ea vis habitui, atque operationi prudentiae necessiuno adsit: ut prudentem esse cassiidum Uerum omnino sit . at cum prudentem versutum dicimus,nonum ad morem finem deducentis calliditatis abutimur. quanquam inest quoque hic ingenii in prospiciendo, dc Promptitudinis similitudo quaedam: quatenus omnia quae ad finem propositum spectan
apte repertiantur. Unde etiam Homericum VIyssem callidum vocamus,qui prudens erat,
teque cogitabat,quae ad honestum finem tendebant: Periclem Thucydides talem queniram esse inquit, qui ex pristia ingenii selertia licet neque prius neque post quippiam cognovissct, quae ad propositum finem essent utilia,probiciebat: re tum praesentia Breui consultatione rectiissime dignotabantum futura in Iongissimu tempus optime coniiciebat. Calliditas enim a prudentia in eo differt, quod ipsa eorum quae adfinem abistine aliquem Bectant ec conducunt inuentrix est prudentia vero ea prouidet, quae ad rectu re honestim finem tenduntaealliditas item vis quaedam est, atque aptitudo a' natura tur tionali animae nostrae parte insita: prudentia habitus est qui ex longo reru usu,longam ea perientia comparatur,indigetq; Gliditate,quam sirperueniens excolat ac per auquo fiat ut bono semper fine proposito,quael ad ipsum tendunt, yte excogitatis, potiri voto selis ostimepossit. quam quidem calliditatis re prudentiae distoeutiam etiam ipse Aristotelas tradi inim sibiungit in hunc modum.
Prudentia uero haec iacultas non est:non sine tamen Acultate hae existit: sed habitus oculo huic animae non absque uirtute acquiritur,sicut diximus,et perspicuum est.
Prudentia inquit, antedicta iactatu non est et sed ea tamen indiget, ut in ea stilicet exis stat et unde sine ea esse non potest . quemadmodum neque quispiam alius habitus,nisi suboiectum ad suscipiendum idoneum Luerit: idoneum vero vile nequit, nisi naturalis aptitvido atque habilitas adsit.qtiti autem calliditati superuenit habitus, quae prudentia est, ocu/lo huic minue acquiritur . cuinam rantedicto videlicet, id est aeuuo intellectuit qui quis dem' substantia idem cum contemplativo cum sit, operatione tamen est diuersus . idem
enim in ectu sicut siminus etiam diximus,cum circa uniuersilia vasitur,ec supra setis