장음표시 사용
381쪽
LIBRUM,s Ex TVM. 34 sim, sipientiam,& scientiam constituit: intellei ius que contemplativus 5c cogitatio ap/pellaturr cuni ad particulatia, & ea quae in actionem veniunt,agenda conuertitur: aetici intellectus ec ratiocinationis nomen consequitur. quo pacto vero non absque virtute hastatus hic comparetur,dictum etiam ab Artitotele est: sed nos quoque clarius explicemus. Virtus est,quae appetitiones bonas reddit a ratione praesidente compositas, ac moderatas: atque inde res quo p ipsae appetitae honestae ac bonae existuntiat res appetitae fines ipsi fiant, ad quos cum ratio bene omiua conserentia potest inuenire:prudentia dicitur et quippe quae ad lisnorum propositorum,bonorum finium consequutionem media idonea atque reta excogitet. cum igitur appetitiones,resch ipta quae appetuntur,aliter esse bonae non possint,
o iusi in appetitiuus ultatibus boni habitus sint, ni autem habitus sint virtutes: absque virtute non posse prudentiam este perspicuum est.
Ratiocinationes enim agendarum rerum principium habent. quando
quidem eiusmodi est finis,& quod optimum est: quodcun illud fuerit.
O sterulere vult prudentiae habitum non sine virtute oculo huic animae comparari,atque acquiri:huic scilicet,de quo paulo ante dixit,qui intellectus activus est: ostendit que id in huiκ modiam: ratiocinationes inquietas agendarum rerum principium habere, principium scilicet finale, quod propositum ad exequendum opus est. quod sane' i prudentia modos inuenit, quibus ipsum comparetur, bonum esse necesse est:alioqui non ellet prudentia, si xo vel scopuni non bonim sibi saceret, vel ad eundem consequendum rationes excogitaretria enim non prudentiae est, sed vasutiae potius, sicut dictum est. Quod autem Proponis lur, re appetitur, esse bonum non poste lusi virtus esset, quae id appeteret. o modo viis tur ratiocinationes de his fiunt re quod bonum est, ec optimum finale sibiprincipium si muni r si ita dicamus videlicet . hoc quod propositum cit, est bonum e quod bonum a rem est, ei comparando diligentia ec cura adhibenda est: diligentia igitur ec cura ei com/parando est adhibenda, quod propositum est.Vbi vero dixit ratiocinationes agendarum rerum principium habent, postea subiungit, quod minoris propositionis vicem obtiner QUANDOQUIDEM eiusmodi est finis, re quod optimum est i quodcunque illud uerit. quam extremam particulam,id est quiacunque illud suerit/,propterea addidit si ιo ne ullo definito exemplo, propterea q, quod bonum est,est etiam optinium, siquidem ex virtute expetendum euasit: Unue etiam a prudentia,quilidit oculi animae est,ssignum cura re studio esse iudicatur.
Sit enim uerbi causa, quod inciderit: id nisi bono uiro non apparet: prostpterea quota distorquet prauitas, sacesque ut circa activa principia fallast mur. Quare non posse quempiam prudentem esse nisi bonus sit. manifeΦctum est. Idem confirmat, es virtutefinem proponi ec scopum prudentiae, ad quem conseque
dum modos ipsa postea excocitat, atque exercet.rursus que comni unes oratione utitur,ni
o ex bonis desinite sumitata quod inciderit. quod cum inquit, no id intelligi vult,quod siue bonum, siue malum fit,nihil res sed quod unum ex agendis bonis sit, quod props
situm est, quodcunque ex ipsis sorte inciderit: non hoc definite, aut illud. id autem non ap/paret ec videtur esse tale,nisi bono viro. quippe cum ei qui prauus habitu est,honum, per inde atque obliquae lineae reclia,accommodari atque applicarim me queata sed horis acimo tantum congruat, atqueappareat.vnde etiam inquit,prauitatem diuortam ac periter sun reddere animae cognitionem, atque efficere, ut circa principia agendarum rerum fablatur atque erret. Prauitas enim sicut honos scopos εc fines non admittit ta prauis des . ctaturi ac propterea fit, ut prauus finalia princiria deteriora ec sibimponat, ec assecuibo . Veriam ut hoc merito aliquo clarius faciamus : proponatur pulchritudo H es nae, in quam cic Diomedes Tydehoc Priami filius Alexander oculos coniiciant. Diom des enim utpote bonus oc temperans vir,as luctus que apte ec congrue intuendi operati ne uti, non ulterius progredietur: sed in aspectu insio sistet, satis sibi esse ratus,si visione ire
fastuatur,atque inde oblectationem paci atat Paris intemperans ec prauus cum sit,
382쪽
34s EusTRATII IN MORALI vM ARIS vcquiescet, nisi relam tactu, non visit tantum re inspeeta sevi possicidiuersiim que alteiiviri finem praeter visionem ipsam appetet: 5c principium alterum scopum ubi proponet, ut alienas nuptias vitiet:id quod intemperantiae prauitas suppetit. Atque hinc patet α viri rem oc prudentiam mutua ope inter se indigere rutillascopum Ac finem quo temendum est, proponat: haec oc eo delectetur,& modos rationesq; ineat,quibus comparari commode possit. Recte igitur ab Aristotele dictum est,fieri non postrivi prudens qui viam sit, nis bonus quom,id est probus,&virtute praeditus fuerit.
De morali Hrtute,er de uirtutim re prudentia eonnexione. Cap. XIII.
Ed considerandum rursus etiam de uirtute est: nam simili modo quoqueo uirtus sese habet. sicut prudentia cum calliditate non idem quidem sed m
mile tamen quid est: ita uirtus naturalis cum ea,quae proprie uirtus dicitur.
H ucusque prudentiam ostendit sine virtute esse non posse, sed ea indigere ad proponendos sibi scopos oc fines bonos rerum agendarum: boni enim sunt cum a bonis habitibus
appetantur: nunc vero econtrario virtutem esse sine prudentia non posse , demonstrare vult: priusque eam cum prudentia habere similitudinem quandam docet. sicut enim prodentiae naturalis quaedam iacultas praesupponitur:quae calliditas vocatur,aptitudo scilicet quaedam atque habilitas, qua anima ad suscipiendam illam praeparatur et ita propriam viratinem naturalis quaedam virtus antecedit:quae aptitudo etiam ipsa est, qua idonei ad eam quae proprie est virtus, suscipiendam emcimur. I nquit igitur, oportere etiam de virtute considerarer propterea quod virtus simile quid habere cum prudentia videtur . sicut enim prudentia cum calliditate non idem quidem est, sed tamen simile quid: non idem san4qina illa a natura animae inest, aptitudo quaedam cum sit,atque habilitas ad prudentiam consesquendam prudentia aduentitia est, multa cura oc diligentia, rerum que usu acquisita. Omile tamen quid habet, quod sicut illa eorum quae ad finem conducunt, inuentrix est: sic prudentia accepto a virtute fine in eum intendit, quaeq; ad ipsum conserunt, consultando excogitat.quemadmodum ita prudentia ad calliditatem sese habet ta virtutes inter scivinaturalis virtus calliditati, ea vero quae proprie virtus est, prudentiae respondeat.
Omnibus enim singuli ex moribus esse quoda modo natura uidentur.
Aliam inquit,esse naturalem virtutem,&aliam propriam,excommuni multorum opinione constat 3mnibius enim singuli mores esse natura quodam modo videntur .mores di/cuntur,id est graeco-,quae ex natura consequuntur proprietates: neque id in ratione prs diris tantummodo,sed etiam in ratione carentibus animalibus: quemadmodum cum te nem dicimus natura esse sortem, eo quod audax est, atque animosus, terrorem que inci tientia contemnitr vulpem vero versutam, re dolosiam , quia in operationibus eiusmodi apparet: ouem stultam,& simplicem: tera que animalia altis,atque aliis moribus instruseta. ita quoque in hominibus alium tales mores habere lium tales dicimus. Addidit aute quodam modo , opterea v non omnibus animalibus iidem mores sunt,sed in rationalisbus ec brutis morum diuersi modi consoiciuntur.
Nam & iusti & temperantes re sortes sumus, & caetera statim ab ipse oratu habemus. Sed aliud tamen est quod quaerimus,ut quod proprie bonu est,& talia alio modo adsint.
Prudentia re calliditas quemadmodum re ipsa diuersae sunt, quod haec naturalis, illa
acquisititia est, ita appellatione quoque inter se distantinam quae ex natura est facultas,obliditasid est δανο- vocatur: estq; etiam ipsa virtus quaedam naturalis, moderatione ra tionis nondum compositaquae vero proprie virtus est,nominatur prudentia,quae callidi rati .eciem quandam ac forniam imprimit . in morsibus Vero virtutibus tam naturales, quam propriae, uno re eodem nomine nuncupanturiatque id non im uria. nam quia callis
ratio es intellectus naturalis virtus est, cuius quoque propria virtus est prudenstia r propterea fit,in bruta animalia,q pe quae-ratione & intelle 'ucarent, habere υliditatem non possit a morales virtutes cum ec rationem habentibus,α ratione exper tibus
383쪽
tibus natura insint,usdem nominibus utrobique appellantur. ut in brutis quoque nulla nominis discrepamia sit.in eo enim tantum differunt quod ex altera atque altera origine exsistunt: m ex natura illa hae ex more re consuetudine proficiscant urci ed quaerendunt vis detur, si mores naturales oc in brutis re in rationalibus sum:cur virtutes naturales mora/Iesa moribus qui natura sunt,deductio vocabulo etiam non dicuntur:communiq; nomine aequivoce omnes morales appellentur. Quocirca fore Oportet, morales id est νθικας non ab ἔθως est moribus, sed ab εθους dici quod morem consuetudinem signi stat, breui syllaba ε in longam η mutata: quippe quae assuetudineae exercitatione ex rationis praesmentia ac praescriptione comparentur z naturales vero eas quae ab ipso ortu natura exi/ i 1ο stunt in iis, in quibus insunt. quoniam igitur hae naturam,illae morem ecconsuetudinem esiicientem eauiam habent: merito Utrisque a causa nomen impositum est. nam mores, idesisti non sunt causa, sed ex causa, quaeipia natura est,existunt. Ex more enim re coimsuenadine,quod εθοω dicitur,morales virtutes appellari, ipse quoque Aristoteles testatura qui in secundo huius operis libro moralium Virtutum nomen a more, id est εθρυσ parua inclinatione Sc mutatione facta esse deductum asserit. non enim naturalis est mos icut niores sed ex assietudine ec exercitatione inhabitum euadit. aptitudines igitur ad unamquaq; virtutem moralem ab ortu oc peneratione ipsa nobis insunt: sed nonfatis tamen id nobis
est, ut ea quae proprie virtus est, praediti esse dicamur: sed aliud est quod quaerimus d scis licet quod proprie bonum est, id est,quae est proprie virtus licet eodem quo naturalis noμα eto nune appelletur. quaerimus que Ut talia,id est proprie bona,& proprie virtutes non ita ex natura,scit alio quodam modo allax:ex meditationc videlicet α exercitatione duce intella laetu ec praesidente.
Etenim sucris & bestiis naturales insent habitus: sed sine intellectu. 5
mente esse noXη apparent. Non esse proprie virtutes eas quae naturales sunt,ex eo, inquit,patet, quod pueris δc braniis insunt.pueri autem,propterea quω reces nati sunt nullam que rerum peritiam in vista contrahere potuerunt, nondum oculum in anima adepti sunt, licet natura idonei sint ad eum acquirendum: nondumq3 intellectus ipsius actum,atque operationem sunt consequiau so ii, qui recte pertractandis singulis prsest, stig vero quae ratiora rorsus roit,ne aput δ' dinem quidem ullam habet,qua appetitionibus suis recte vii possint.quo sit, ut virtutes lis naturales ta in pueris v bestiis intellecliu oc mente destitutae noxiae ac damnosae appareant, cum non habeant quod eas disponat,ac moderetur.
Caeterum tantum inspici uidenturiquὀd quemadmodum in corpore ua: Iido qudd sine uisu mouetur, eontingit,ut uehementer erret,Propterea P uissu caret: ita quot hic euenit,t si intellectum acceperit,in agendo dissert: atm t a surro habitus licet similis sit proprie tamen uirtus tunc erit.
Quoitiamvirtutum habitus lensibus obscuri sunt atque ignoti,nisi ex operationibus era , trinsecus manifestentur et sensibili exemplo rem hanc planam iacitaeorpus validum, ma/ s que viribus praeditum Udmit,quod magna quaedam pro ratione virium efficere possit. id si visu destitutum sit,dum mouetur vehementer errat: cum motus Vehemens ex Va/lidis viribus ficiatur , visus vero priuatio impediat, quo minus opportune ferri queat. quemadmodum siquis magno virium robore usus patri, aut alicui alteri quem carissimuhabeat, e tam infligat:ex eoq; quod visu caret, ignoret quis sit quem verberet:aduers meum, quasi inimicum quem ulcisci velit, ita assiciatur. vehementibus enim viribus seriens non leue malum insereti sed vel verberatum interfici et,vel inutilem reddet. sicut igitur in hoc , ita in naturalibus virtutibus euenit: quippe cum naturalis aptitudo viribus corporisso comparetur.nam si oculus animae assuerit,ea optime operabitur, magnum que ac praeclis' rum quippiam exequetur: m naturalem habilitatem ministram,ducem vero habeat oculum, quem ex multo rerum vi, multa que vitae emerientia sibi comparauit. si vero ocilus is non adsit, naturalis appetitio quasi in caecitate re obscoeritate constituta multa cum vehementiaincitata magnum quoddam malum perpetrabit. sed ipse adducto exemplo valis
384쪽
3 3 EusTRATII IN MORALIUM ARIST.
di corporis quod cum sine visti mouetur,magnos errores committit: deberet que subiun/gere id cui simile est,quae est naturalis aptitudo,quae etiam ipsa sine oculo anims,id est prucientia incitatur: nihil huiusinodi inseri,sed contrarium.inquit enim ita quoque hic menit, si intelle 'tum acceperit re acquisiverit,in agendo differes,diuersam esse actionem allerens quae cum intellei tu fit, ab ea quam sine intellec tu sbia naturali aptitudine usus quispiam producit. id autem fecit Aristoteles ut Blitae constiteret breuitati. H abitum vero hic discit qui ex more re consuetudine comparatur, non qui inest natura. qui non idem cum nasturali, sed similis tantum ei est:diuersa enim genera utrorunque sunt, quippe cum alter nυturalis sit,alter moralis. Non igitur ob similitudinem naturalem aptitudinem esse proprie virtutem dicemus a sed tunc erit proprie virtus,cum in habitum euasti it et id est cum ex aia iosuetudine 5c exercitatione firmitatem ac stabilitatem suerit consequutus,ut recte ec secut
Quare quemadmodum inopinatiua parte duae species Iuni, calliditas, dc prudentia : ita in morali duae quoque sunt: quarum altera uirtus natur lis,altera proprie uirtus est: atque harum ea quae Proprie uirtus est, non sine prudentia existit.
H aec conclusio antedictorum est. superius enim prudentiam ec virtutenr alteram est' ra indigere mutuo ostendinpropterea quod sicut prudentia ad calliditatem inproprie inrtus ad naturalem sese habet . calliditas siquidem quasi materia est, quae a natura excolenda in atque in propriam ratiocinatiuae partis virtutem formanda prudentiae suppeditat .nat ratis item virtus moralli virtuti simili modo subiicitur. est enim naturalis quaedam titu/do quae ab ea quae proprie virtus est, sormam quasi materia suscipit: dum in conuenieta lem rectitudinem appetitiones redactae obsequentes rationes efficiuntur,qus eas ad bonum atque honestum scopum incitat,atque inducit.Colligit scitur ea quaesum ius dixit, q' si ita inquiens: demonstratum igitur est, oc inopinandi iacultate duas esse species callidistatem re prudentiam. calliditatem quidem quasi naturalem virtutem,quae Utitudo qu dam est facultas inueniendi ea quae ad propositum finem conducunt: prudemi cinatricis partis propriam virtutem, quae bonum finem propositum habem a virtutes licet morali suppeditatum, ad cum proprias operationes intendit ac dirigit.Dictum iam so est moralis animae partis duas simili modo esse species, virtutem naturalem,& propriam: virtutem que propriam duabus de causis prudentia indigere: primum, quia sine intellectis virtus naturalis vitius tantummodo est ubi vero accessit intnectus qui eam dirigat, mos ratem que efficiat, adeo proficit, ut in propriam virtutem euadat: deinde qu6d suae prodentia quae ad bonum finem deducentia inuenit, consequi appetitas res virtus non potest. Opinatiuam vero partem ratiocinandi sacultatem appellat, eo quod cum ab ultimis aniarnae facultatibus incipimus,ptima inter rationales opinatiua nobis occurrit, quae uniuersa lia cognosciti cum sensus Pla particulariare singularia percipiant. Moralem aut vocat appetitiuam,rationi ue Gyrtem,propterea quω mores,quod ἡθοσ graece dicitur,pro/prictates significet,quae vitas,re naturas ratione carentes consequi solent. opinio praeterea 4 a sensibus,sensuumque operationibus,vel ab ijs quae conclusa,a cogitationesuerint, occa/sone sumpta , in se uniuersale constituit, rationalem que in suam operationem exercet.vω de quia opinandi facultas eum iis quae circa particularia operantur, id est cum sensibus, rarationalibus que appetitionibus quasi assinitatem quandam habet: &circa radem versa' tur quoque ratiocinandi vis, quae rationalis facultas cum si circa particularia tamen ope ratura merito etactum est, Ut ratiocinandi sacultatem opinatiuam nominarit. E sie autem ia/ inquisitione dignum videtur , utrum moralem virtutem & prudentiam aequales statuere de amus,eo quod altera alterius ope indigeat, an altera alteri anteponenda sit: tum sild iaciendum, utra praestantior existimanda et illa ne omnino quae per se rationalis est: quippe i o quae moribus re irrationalibus iacultatibus modum & ordinem afferens, in habitum eas honesti ac persectionem inducit. haec enim est, quae incitationes appetitionum maerastur,operationesque earum componit,subiicit que rationi:atque eius participatione efficit, ut virium existant, atque oriant utilicet nondum prudentia voceturiatque ita postea sto/
385쪽
pis ac finibus bonis acceptis,ad mos actiones suas intendat,a 'tuus intellectus euadit, proe pterea quod agendis rebus,quae lunt particulare ,pertracitandis Ilicumbit. ac dum contei Platur, tempore antecedit: dum agit, eodem cum moralibus atque activis virtutibus tem pore existit. eo quod adituus homo bonuβ esse non potest , nisi oc fines bonos propositos habeat,quos morales virtutes offerunt: S ratio,id quod prudentiae est,ea quae ad consesquiationem conducunt, inuenerit. Si igitur Usum utrarunque inter se re prudentiae ad moralem virtutem, ec moralis ad prudentiam insipiciamus,diuersitatem ipsarum plane cognoscemus: atque utra viri praestet,adrationem spectantes recte iudicabimus. Nam prudens tia morali virtute indiget, ut sines bonos .ique honestos habear,qui ex morum moderastione 5 probitate proponuntur: virtus vero moralis prudentiam requirit, ut ea propriis' operationibus bonorum finium consequutionem cicequatur:visi ea non adsit, atque oporetur,vani omnes fines moralium virtutum suturi sint. o modo igitur multo praestanνtior moralibus virtutibus prudentia non est existimanda: m oc taliqua ratio recta dispositionem oc modum actionibus imponat,ae ut ipse tum bonos fines habeant,rum eos aliequi possint in causa sit. Vnde etiam omnes uirtutes prudentias esse inquiunt:& Socrates partim recte quaerebat, partim errabat. quod enim prudentias esse omnes uirtutes opinabatur, errabat: recte dicebat,* non sine prudelia esse eas asserebat.
αο Hoc quoque subiungit, Ut prudenti am moralibus virtutibus necessariam eisse constramet.hinc est enim,inquit, qu6d nonnulli ex antiquis sapientibus prudentias este omnes vir tutes opinati sunt: propterea qucid eam ubi praesidere ac praeeste omnibus actionibus vis debant, suisq; operationibus moralium virtutum operationes obtegere,atque occultare. dc Socratem in medium adducit qui apud Platonem in republica omnes virtutes esse pr dentias dicit: quem ex parte laudat,ex parte reprehendit.nam quod virtutes omnes prudentias Vocabat,in eo reprehendit: quω non sine prudentia eas elle dicebat, in eo sententiam eius Iaudat ac probat.Quaerere autem recte eum inquit,re non recte asseuerare, eo quod non absolute quicqua affirmare consueuerat,sed in colloquio disputare,ac quaerere. ciuanquam non male, topinor, que absurde Virtutes Socrates tum scientias,tum prudentias appellabat. nam cum secundum rectam rationem Oinnes virtutes operentur,rectaq; ratio
' sit,quae in omnibus actionibus ipsis praesit, ac dominetur: efficia ue ut assectuosa alumae
pars ipsi obediens ac parens cum virtute vitam traducat: non immerito virtutes omnes prudentiae re scientiae a praestantiore atque excellentiore animae parte sumpto nomine nunc Pari possent. quippe idem quoque in hominis appellatione contingat,qui cum ration Ies ec carentes ratione facultates in se habea non rationalis ecirrationalis vocatur, sed uno tantum rationis nomine insignitur: propterea quod ratio est quae dominatur, reliquasq;
omnes sibi obtemperantes r diu ut conuenientius ab ea parte quae in ipso praeest,principatuusque obtinet,rationalis appelletur adde quod alio m o ciuilis hominis, alio ciuis vir/tus sese habet .illa siquidem cum scientia est,qua ciuilis quid sit unaquae 3 virtus,cognoscit, i in qua parte animae consistat, quem finem habeat, quo pacto comparari queat, atque ali a huiusmia: Qt & ipse εc qui sub ipsb sunt, reliqui ciues cum virtute degant.ciuis autem virtus tantum est si prudentioribusta sapientioribus obtemperet,legibus que& recte imporantibus audiens sit. unde quia praestantiores,Persectiores que virtutes sunt quae cum id nea scientia absoluuntur: n ab re videntur a S ocrate cic stientiae oc prudentiae omnes suisse appellatae.
Signum autem illud est,cl, nunc omnes cum definiunt uirtutem, ubi habio tum eam esse dixerunt,& ad quae est,adiungunt secundum rectam rationem. recta autem ratio est,quae secundum prudentiam existit.
H oc item ad idem probandum ponit,necessario scilicet prudentiam & moralem virtutem inter se esse coniunctas. cuius rei indicium ab omnibus qui definiunt virtutem,sumit. omnes enim eam este habitum semiuium rectam rationem definiunt. recta autem ratio se cundum prudentiam est. virtus enim circi actiones ec affectus versatur. quippe cum haec
386쪽
sint ea, ad quae est id est ad quae omnis operatio intdditur, quae ex habitu virtutis procedit. cum igitur dicunt virtutem habitu esse qui circa haec versatur, nec nomine habitu nec sub/iecto circa quod versatur,contenti sunt: sed addunt etiam quasi proprium quoddam ipsius virtutis secundum re 'tam rationem. eo v non sit virtus abiblute habitus qui circa aditones re affectus versetur: sed rectam rationem adesse quoque necesse sit, ut virtus existat. qu niam vero re sta ratio secundum prudentiam est nisi prudentia adsi virtus este nullo mo/do poterit, atque haec communis quaedam opinio ac notio apud omnes est, qui virtutem
Videntur igitur uaticinari quodamodo omnes talem esse habitum uiro tutem,qui secundum prudentiam existit.
Quasi eos qui virtutem definiebant in alijs non approbet,nisi v rectam rationem inde/finitione alsamendam censuerunt: vaticinantibus eos similes esse iiiquit.sicut enim diuinatio quae coniecturalis quaedam ars est e laturisconiiciendo proniiciat: ita hi quom virtutem moralem sine prudentia non esse,videntur comectasse.propterea etiam habitum qui secum dum prudentiam in actionibus oc Aiactibus operatur, esse virtutem omnes communister asseruerunt.
Paululum tamen transeundum est. virtus enim no tam secundum rei tam
rationem, quam cum recta ratione habitus est: at recta de huiusmodi ratio est prudentia.
Paululum immutat ex oratione, qua in definienda virtute antiquiores usi suerant: ut cultis conueniat,quae de morali virtute oc prudentia ipse hic tradidit. Paululum enim,inquit, transeundum eu, id est vel addendum, vel immutalaum in hac definitioe verbum aliquod est: virussi enim appellari trasitio potest, siue cum cpauciore numero in maiorem:siue cum e verbo in verbum traductio fit. non solum debemus rectam rationem a filonis velasias ctionis quae secundum virtutem existi tanqua modum Sc mensura statuere,ut secundum ipsam fieri ex virtute omnia dicamus: qtuppe cum fieri possit,ut mensura a re mesurata se Parari queat. at si prudentia separetur,neque agere, neque assici ex virtute amplius licebit. quocirca adesse semper rect am rationem ne i id est, cum eaq; siant omnia tractanda: si ecactiones re affectiones existere ex virtute volumus: ut hoc modo virtus habitus esse cum recta ratione definienda sit. recta autem ratio quae de actionibus HectibuR; praescribit nihil aliud est v ipsa prudentia.Necesse autem omnino esse ut actiones 5c aflectiones omnes quae ex virtute existunt,cum recta ratione-prudentia sint, inde perspicuum est: q, cum auectus irae re cimiditatis motus,atcF incitationes sint ad appetendas res: actiones vero sint operationes re tectiones ad consequenda ea quae appetuntur: net affectus recte op portune incitari poterunt,nisi praesidentem habeant rationem, quae ipsis modum Unicuim conuenientem praescribatanein operationes accommodate ad finem propositum absolum tur,nisi ratio ex sese apta at* opportuna suppeditarit.
Ac Socrates quidem rationes uirtutes esse existimabat: scientias enim eas go esse omnes dicebat: nos cum ratione esse arbitramur.
miae differentia inter ipsum ec Socratem sit in di utauoe de virtutibus, hic subiungit:
ne dicere quispia possit stra reprehensum fuisse Socratem,cum viri ,tam ipse. s. Arutoteles,u Socrates rationem in virtutis definitione assumant.Socrates igitur,inquit,quia viratutes scientias esse opinabatur,eas esse ratiora ipsas assectebatapropterea q, scietis nihil alius suiu,u sciendarum rerum perceptiuae rationes. s vero non rationes, sed cum ratione esse virtutes asserueramus. esse aut aliquid,& esse cum aliquo diuersum quid proculdubio est.
Ex his igiciar quae dicta sunt,constat ne 7 proprie bonum esse sine prudestita,ne* prudentem sine morali uirtute quempiam posse.
Cum satis ostenderit moralem virtutem re prudentiam mutua ope inter se indigere: ut moralis virtus scopum ecfinem redie affectis appetitionibus proponat:prudentia quae ad fines consequendos iaciunt, procurennui ea quae dixit,concludi x illis enim planum ineinquit,
387쪽
inquit, que proprie bonum esse posse sit prudelia,nessi prudentem sine morali virtuter
proprie bonum appellans eum qui a naturali virtute praedito distinguitur.qui.α natura est iustus,aut sortis, aut temperans, non est proprie bonus,sed tantum ad virtutes, Mel omnes, vel nonullas,vel aliquam, vel virtutis alicuius partes aptus,ati habilis est.perinde ac sicitiis ad liberalitatem natura sit idoneus,dum negligit pecunias, vilit eas ac parui aestimat . haec enim aptitudo naturalis ad virtutis perseetionem Bla non lassicit: sed accedat studium Meseetione oc exercitatio necesse est,ut virtutis habitus comparetur.
Quin etiam ratio illa hinc solui posset ,qua separatas esse inter se uirtutes dissereret aliquis : eo quod idem ad omnes aptissimus m inime fit, atque icciroco alias iam,alias nondum acquisiverit. hoc siquide in naturalibus uirtutibus licet: in iis uero quibus absolut honus uocatur quispia,non licet. simul enim
cum prudentia quae una est,omnes existent. Cum communis opinio apud sapientes sit, virtutes sese mutuo consequi. dubitationem quanda aduersus hanc dissertatoria.i.dialectica via progredientem dc mouet,& soluit. nasi fieri potest ut ad aliquam virtutem aptus quispiam sit, ad alia ineptus, fieri quom poterit ut eam ad quam est aptus prius acquiratra altera:atq; ita efficietur,ut acquisita lavirtus ab altera sit separata: nem consequi se mutuo virtutes necesse sit. sed ex his quae dicta sunt, inquit, de prudentia re morali virtute, solui rauo quo p haec posset, qua disserendi via. i.dialectica separari a se virtutes,nessi c5nexas eisse mutuo probare quispiam conaretur.in enim idem ad omnes aptissimus minime sit,id pro a mento sumit ψ virtutes se mutuo no consequantur. qui. n.ad una omnium aptiissimus est, is ante alias ipsim acquiret . acquisita vero' in eo iam erit,cum nondum aliae sint. Vbi haec dixit,solutionem postea asserit hoc inquiens quod ita dicitur, in naturalibus virtutibus licet: quas qui habuerit, proprie bonus minime vocatur,quauis ad omnes aptissimus quispiam sit:sed aptus, naturaq; bene affectus ad bos num dicitur. fieri.n potest licet eum qui in una virtute est naturae habilitate praeditus, in reliquis non sit.at in iis quae proprie virtutes sunt,ex quibus proprie bonus aliquis appella tur,non ita licet.cur propterea q, si absit prudentia,nulla ex iis quae proprie salit, habebit: si adsit,simul cum ipsa morales quoq; virtutes consequentur.si. n.ratio appetitionibus praesit, easq; moderetur,ac subditas sibi,obedientesq3 reddatatam bona erunt,quae sectatur Π mala quae fiagiunt. atm ita essicietur,ut necessario omnes virtutes se mutuo ci nsequantur: iri morales bonos fines proponant,prudentia quae ad tam conducunt omnia opportune excogitet,atoe expediat. ut hoc modo pateat ex antedictis de morali virtute & prudentia durutationis huius afferri solusionem.
Perspicuum autem est SI prudentia esse opus etiam si no esset activa proopterea quod partis anims uirtus est: & sine prudelia & uirtute activa esse elest stionem rectam non posse.eo quod haec finem: illa quae ad finem tendunt ut
agamus,facit. Prudentia quide a stitius quom intellectus est,quippe quae activis virtutibus modos ac Uias inueni at, quibus potiri finibus suis possint: non es le tamen propterea inserior, ac minis Bra est existimada.est.n.et ex sese integra ac persecta: opusq; ipsa est,et si nullum ad age, dum usum exhiberet,ob id videlicet v parsis animae ratiocinatius virtus est. immo quato prcstatioris est partis,tato prstatior caeteris quoque ipia est . prestatior.n.est ratiocinacuvis,u irascibilis oc concupiscibilis ex quibus morales virtutes existunt. patet ite electitia animae nostrs facultate propria rectitudine non esse habitiara,nisi re prudentia,& virtus mos ratis assuerit: virtus,quae finem proponat:prudentia, quae ad finem apte conducentia inu niat equo electio haec sibi oblata accipiens bona oc honesta anteponere malis re ni itas o queat at* hsc consequi etiam ex ante dictis videntur.
At uero ne* prssidet sapientis: neque melioris v ipsa partis est.
Hoc ad altera dubitatione resertur,qua superius de sapietia oc prudelia posuit: na prae statior prudentia a sepieua esse eo Q prudentia siceret,et in unaquassi re agenda praecipra
388쪽
ret, si nescis appetitiona nostrarum exequereturi sapientia vero contemplaretur dutaxat,&nihil ageret: quippe cu dicta quom esset prius facultates quae praec erent inest haberent Persectiores,esse principaliores,ac prς statiores. H uic igitur qus siles solutione hic subiungit,non esse prudentia prsstantiore sapientia asserens ad cuius enunciationis conaprobati nem sumit, ψ meliorisd ipsa partis non est. perinde ac si ita dicerecipruderitia sapientia non estprs statior, propterea q, ne* melioris partis virtus est,u sapientia:siquide sapientia e templatius partis habitus,ac virtus est,aelius prudentia: at contemplativus intellectus amtio prcstanti orgontemplatio ite actione est cxcellentior: esta .eius qui in nobis proprie mintellectius,qui per se ab aliis annexis sibi facultatibus separatus operatur. actio vero est actius,qui ratione carentibus facultatibus adaSendum necesiui Iutur . ρ , obuemadmodum nes sanitati medicitia: iaci enim ipsa utitur,sed ut nasi prouidet. quocirca illius causa prscipit,non autem illi.
Exemptu adducit medicitis re simitatis: quo ostendat non absolute habitu qui de aliquo' statuit ac iubet eo de quo statuit ac iubet,eibe prsstantiore: sed eu habere principatsi qui citalicui precipiat,eo quoin ad consequutione alterius utitur. iusmodi est equestris ars quet Denaria, S ciuilis que reliquis Oibus ec artibus re scientiis utitur, quae in ciuitatibus adlii, heri eonsueuerunt Medicina.n.sanitati non prscipit,necp ea utitur: sed de ipsa iubet, utq; ea comparetur, procurat: nem illi,sed illius causa praecipit: ob ipsam. n.est,ut de ipsa prscipiat, lasamq; in corporibus efficiatui igitur id quod alterius gratia est, eo cuius est gratia insorius est: prudentia quom inserior ac posterior a sapietia erit: quippe qus ob eam prscipiat,
ideli studeat,ut in animo nostro ea comparetur.
Simile praeterea illud est,siquis ciuile, propterea Q de omnibus praecipit,qus in ciuitate sunt: diis prsesse ac dominari etiam diceret.
A lterum exemptu ad eande rem affert,ciuilis. s. scientis,ct deorum.Ciuilis.n.scietia licet de dijs iubeat,ac prscipiat,dijstamenon iubet .de templis quide,de hymnis,de sacrificiis,deceremoniis, terisq; alias quae ad deos spe stat,tradit institutiones: sed nsi propterea tame Deo prcstatior,vel diis est existimada. non n. imperat deo, ves diis qui .s ex unius oc primi participatioe ita appellatur: sed hominibus de diis praecepta tradit,atin imperata ut hoc modo inseruire ac ministrare duo et uiusnis,no dominari videatur Ita neo prudentia ob id do so minari sapietiae dicendu est,m de ea praecipit: siquide finis prudentiae cuius causa existit,sas pientia est,non sapientiae prudentia:praestatior igitur ac principalior sapientia si prudentia proculdubio erit. At vero si dubitet adhuc quispia,quo modo intellecitus contemplativus L activus unus in sit ementia, in duas diuidatur partes,quaru altera esse superior,altera inserior dicatur: nem satis esse cxistimet ea quae eade hac de re paulo superius a nobis fueriti eraposita at iccirco clariore aliqua explicationem requirat,haec et adiungere antediistis po terit. Vna quidem est intellectiva animae pars essentia quae in contemplationibus verum nactionibus Lond quaerit,atin inueniri sed cu circa uniuersalia versatur,intellectius cotemplativus dicitur,liabetq; subiecta ea omnia quae in conteplatione cadere,et scientia possunt:ca particularibus studet, activi intellectus nome adi scitur. sunt in ei subiectae res ageds,et qsensibus subiiciuntur. Vnus igitur est intellectus subflaua Utpote una pars, at* una alae s cultas: diuiditur vero in duas portioes contemplativa, ct activa, quasi aliud quid sit du uni. Dersilia coteptatur,aliud du singula,& sensibus exposita perpedit: unde et portiora seu parati Is i. io ae dirasur eo Q partis intellectius animae partes sint.nem absurdu ee debet
si vi substatia utrao hsc sint,duo vero eatenus, quatenus vivus totius partes sunt: no secus ac siquis eside holam et naturs coruplatore vocet,et medicinnat s cotemplatore,eo Q circa res uniuersales in naturae cognitione versetur: medita, quia circa singula holum corpora nudiu impedit,du unicuiqi asterre sanitate conatur.Unus. n.5c ide numero O si circa diuersa subiecta negociu exerces diuersas quot habet Ac operatiora re exequutiora: quippe cu sola natin ae cosideratione veritate inquirat,hnem habeat eius inuentione: in medicitis acii dehonsi corpora humanorsi procuret adesus, consequutione sipectet , ac tendatrvire duos
habitus,ta duas operationes, re duas subiectas res,ta duos fines habere metito dictatu M.
389쪽
MORALIUM NICOM ACHIORUM LIBER SEP TIMUS.
Iram Bereariso Filiciano interpretri
Vm demoralibus virtutibus 8c intellect tuis iam docuerit: me de continentia,& de heroica quadam ec diuina virtute disserore vult. Cur autem de his non egerit, Ubi de moralibus virtutis bus reae abat,sed harum disputationem ab aliis hie separat 1 exspolia illud in causa est,q, continentia virtus proprie n6 est,
Uirtuti proxima. quatenus enim ex electione iit,circaq3 agenda versatur,virtus videtur: quatenus vero non est aequa partium
animae tranquillita sed pugna oc seditio, irtus non est. na continens habet quidem ratione, quae a turpibus voluptatibus abstinendum esse iubet: scis cupiditas tamen in eo non obsequitur, sed resistit, est ad liuendas voluptates incitata. at in virtutibus animae partes inter se consentiunt, non pugnant: sicut in temperante, in quo statim ubi ratio abstinere a Voluptatis hus praecipit,nihi enitens cupiditas obtemperat: oc in sorti quoque simili modo,qui cum ratio imperat, in sormidabilibus rebus intrepide esse permanendum, non aduersantem iracundiam, sed continuo obedientem imperio,ac parentem habet. Quia igitur contineristia non est virtus, sed similis virtuti: iccirco Maratim de ea disserere instituit. simit ino/Α. do incontinentia quae virtuti huic, id est continentiae opposita est,diuersum quoddam vistium est ab alijs quae moralibus virtutibus aduersantur: qui Imecum incontinens validam habeat rationem malum esse adulterium dictantem,sed ab affectus tamen vehementia susperetur: ut in eo quoque pugna qusdam partium animς existaticupiditas enim ad potie dum turpibus voluptatibus sertur:ratio repugnat atque aduersatur,licet postea tadem vis sta succlinabat.in intemperante vero non itam: sed intemperans cupiditatem ad prauas voluptates incitatam cum habeat, rationem quoque ei habet obsequentem. nec secus audax, in quo iracundia incomposite & quibus non debet,ae quando non debet,agitata ac surens secum etiam rationem minime resistentem trahit: ita ut in vitiis quoque quae moralibus virtutibus opponuntur, aequabilis qui dam animae partium consensus reperiatur. At holo roica Sc diuina virtus quia omnem virtutem excedit , propterea ipsa quoque separatam ab aliis tractationem requisiuit. Quoniam vero harum virtutum vitia, id est incontinentiare feritas seu immanitas notiora quam continentia , ae heroica ac diuina virtus sunt: iocirco ab his utpote notioribus exordium sumit, quo per ea virtutes quoque ipsas nobis manifestet. Eustrat. Σ
390쪽
Ios 4 As PASII IN MORALIUM ARIs T. De Heroica inrtiue,continentis,er earum oppositis. Cap. I.
post haec alio sumpto initio dicendum est,rem circa mores sugiendarum
tres species esse,uitium, incontinentiam,&seritatem: quaru duabus quae sint contraria,manifestum est: alterum enim uirtutem, alterum cotinenciam vocamus. feritati autem maxime conuenire quispiam diceret uirtute,quae suo Pra nos est,heroicam quandam,ac diuinam.quemadmodum Homerus Priamum de Hectore dicentem inducit,eo quod ualde erat bonus, Non hominis mortalis filius ille Esse uidebatur: sed magnae stirpe deorum. Quod si ex hominibus,sicut dicunt,ob virtutis excellentiam diuini es iciuno tur: huiusmodi quidam scilicet esset habitus,qui seritati opponitur.
Fugiendarum rerum inquit.i. malarum quae circa mores consideratur,tres sunt species: 'titium enim omnibus moralibus virtutibus opponitur:nam ignauia,& audacia, intemperantia re stupiditas Sc caeterae huiusmodi quatenus vittia,sortitudini oc temperantiae & reliquis aduersantur. 4rarum duabus .i. virtutes quae duabus ex his hoc est vitio & iiκontis nentiae sunt contraria,mam festae sunt. Alterum enim , id est quod contrarita vitio est,uiraeutem appellamus,quippe cum vitium sit, ψ morali virtuti opponatur. Alterii id est com Eo trarium liacontinentia continentiam vocamus . Feritati autem contrariam ei te heroica rediuinam virtutem dicere maxime conuelliret. heroica vero ec diuina lice virtus est oem Virtute supra omnem hominem exercet quispia: siquis. n.supra omnes iustos iustitia prae/ditus sit: supra omnes fortes sortitudine: supra omnes temperantes temperantiaeis heroicare diuinam virtutem habere non immerito dicetur. huiusmodi aute virtus hominibusconfluet ut,qui vel cum deo iam uniti dii quom ipsi adoptione effecti sunt:vel sancti virtutii operatione caeteris omiubus alitecellunt: heroica appellata,eo Q heroibus. Lsemideis propria cum sit, naturam humanam excedere, at pob id admiratione maxime digna esse videatur. Vnde euam Priamus apud Homerum miseriam suam deplorans it Hectorem quasi s era hominem Virtute praestaret,ita admirans inducitur: irae trita um,qui tot sortissima pectora natos Progenui Troiae regali in sede:nec ullum Incolumem ex ipsis mihi nunc sortuna reliquit.
Egregius Mestor persti, gaudensi quadrigis
Troilus,atm H ector, qui erat inter numina habendus. Certe non hominis mortalis filius ille Esse videbatur,sed magna e stirpe deorum. quippe eum sortitudine excedere caeteros omnes videbat. are quemadmodum dictit homines deos fieri, id est deo ob virtutis exscrilentiam proxime accedere,cum ad summum Uniuscuiust virtutis peruenerut,omnesq3 virtutes supra hominent exercent: talis habitus est, qui seritati atq; immarutati opponiture quae heroica & diuina virtus est,supram omnem virtutem: quae homines deos inicit umita supra alios extollit at* efieri,ut proxime ad deum videantur accedere.
Nam sicut bestiae neque uitium est,neque uirtus,itane Des: sed haec prς stantius quid uirtute illa diuersum quoddam d uitio genus est. Quoniam ue,
ro rarum est,ut uir diuinus sit: quemadmodum Lacones, cum aliquem ualde admirantur,diuinus,inquiunt,uir est: sic & inus natura inter homines ra. rus aliquis est: maxime tamen inter barbaros reperitur. fiunt uero nonnulla etiam ex morbis,& lesionibus. quin etiam eos homines qui uitiis exuperant,
ita infamamus. Sed de tali quidem asse stione posterius mentio quaeda facien s da est.de uicio autem dietum est prius.
ia dicere quispiam Vtuisset,si virtus hse heroica supra omnem virtute est,diis conueni uiccirco obiectioiii huic occurrens neque bestiis inquit virtute esse, propterea v vira